Saltatu nabigazio-menua eta joan edukira

EROSKI CONSUMER, kontsumitzailearen egunkaria

Bilatzailea

Fundazioaren logotipoa

EROSKI CONSUMERen kanalak


Artikulu hau itzulpen automatikoko sistema batek itzuli du. Informazio gehiago, hemen.

Euskarara itzultzeko sistemek aurrerapen handiak izan dituzte azken urteotan, baina oraindik badute zer hobetua. Hobekuntza horren parte izan nahi? Aukeratu esaldi osoak nahieran, eta klikatu hemen.

José Antonio Millán, idazlea, filologoa, Cervantes Zentro Birtualaren bultzatzailea eta bloggerra

Benetako hizkuntzak akademietatik at funtzionatzen du

  • Egilea: Egilea
  • arabera: Osteguna, 2006ko abuztuaren 17a

Poeta, nobelagilea, lanean ari den filologoa, pisu-jaurtitzaile izandako atleta, Sare barruan zein kanpoan gertatzen denaz arduratutako bloggerra, Diccionario de la Real Academia de la Españolaren CD-ROMeko lehen edizioaren zuzendaria… Hori guztia eta askoz gehiago José Antonio Millán da; agian, Espainian teknologia berriek eragiten dituzten aldaketa sakonen berri gehien duen pertsona. Bere lanak, gai zabalekoak, Espainiako kazetari digitalek saritu zituzten iragan neguan, eta, ohi bezala, Huescan bildu ziren. Baina, batez ere, Millán baikorra da, gure hizkuntza egunero aberasten den eta globalizatzen den izaki bizia dela ziurtatzen baitu.

Zalantzarik gabe, teknologia berriak mota eta ilaje guztietako neologismoetarako sarbide masiboa dira, egunero gure hizkuntza inbaditzen duten 'hizkuntza-geneen' uholdea. Indarra galtzen ari da espainiarra gizarte digital berrian, ala berritzen ari da?

"Teknologia berrien neologismo horiek "gol" edo "chutar" anglizismoak bezain berezkoak izango dira"Beno: gustatzen zait hitz berrietan pentsatzea, gure hizkuntzako belardi zabaletan bazkatzera etortzen diren izaki bizidunetan bezala, eta, jakina, ez ditut 'inbasio' gisa ikusten. Autore batek XVI. mendean zioenez: "Jakin behar duzue hizkuntzek hainbesteko adostasuna eta adiskidetasuna izaten dutela, batzuetan ahoskatzen diren beste batzuekin, eta ahaztuta uzten dituztela, harik eta denbora luzea eta erabilera norberarenak egiten dituzten arte". Teknologia berrien neologismo horiek (askotan sustrai latino edo grekoak gurera ekartzen dituzte), azkenean, anglizismo 'gol' edo 'chutar' bezain berezkoak izango dira. Irailean liburu bat atera nuen RBAn, 'El contemporánea melancólico' izenburuarekin: 'Nondik datoz hitzak, nola bidaiatzen duten, zergatik aldatzen diren eta zer istorio kontatzen dituzten'. Urte eta erdi eman ditut, materialki, sustrai indoeuroparren bidaietan edo persiar, arabiar, greko eta baita gure hizkuntzan iragazitako txinetan ere. Ikuspegi horrekin, ez dut uste espainiera iraultza digital aberats eta biziagotik aterako denik.

Elkarrizketa batean esan duzu: "Espainiarra ez dago arriskuan, gaztelania erabiltzen jarraituko du, baina ordaindu egingo dugu erabiltzeko". Zer esan nahi du horrekin?

Ordenagailuen bidez erabiltzen dut. Gero eta hizkuntza-teknologia gehiago erabiltzen ditugu. Adibidez, bilatzaileak gaizki idatzitako hitzaren ordez hitz bat proposatzen digunean, testu bat automatikoki itzultzen dugunean, sistema automatiko batekin telefonoz hitz egiten dugunean, testu-prozesadore batek akats bat zuzentzen digunean edo sinonimo bat proposatzen digunean. Gurasoen hizkuntza doan erabiltzen dugu, baina ingurune digitalean, askotan konturatu gabe, herrialde hispanohableetako enpresek garatu ez dituzten programak erabiltzen ditugu. Horri deitzen diot nire hizkuntza erabiltzeagatik ordaindu!

Oraingoz, Errege Akademia oso ahula dirudi, Interneten egunero agertzen diren neologismoen elur-jausiaren edo SMS bidezko mezuetako ortografia-sinplifikazioen aurrean. Errege Akademiaren Hiztegiaren CD-ROMeko lehen edizioaren zuzendari gisa: uste duzu ez dela ezagutzen hizkuntza-mutazio horren fenomenoa, edo, besterik gabe, erregulatzeko inpotentzia?

"Ingurune digitalean, herrialde hispanohablanteetako enpresak garatu ez dituzten programak erabiltzen ditugu"SMSen sinplifikazio grafikoek ez naute kezkatzen, telegrama-prosak edo dendetako toldoetako laburdurek kezkatzen ez ninduen bezala: erabiltzen diren baliabideak dira, eta ez dute arazo handirik sortzen. Batzuek naturako karta ere hartzen dute, ene bikoitzaren Erdi Aroko laburdura bezala, eta ñ letra sortu zuen, gure hizki fetitxea! Baina neologismoei dagokienez, nik uste dut Akademia ez dagoela batere ixilik: hor daude hiztegiak 2001ean sartu zituen hirurogeita hamar termino edo adiera informatikoak, hala nola 'cederron' itsusia.[de CD-ROM](bide batez, inork ez du erabiltzen). Gero, Diccionario Panhispano de Dudas-ek beste asko gehitu ditu, zabalera handiagoa dutenak atzerritartasunak onartzeari dagokionez. Beste kontu bat da gauza horiek gero jendearengan sartzea: hizkuntzan, gauzek sufragio unibertsalaren eta gehiengo absolutuaren bidez funtzionatzen dute. Akademiak, edo edozein dela ere, zerbait proposa dezake, hiztunei gustatzen ez bazaie erabiliko ez dutena: begira ezazu 'guisqui'-rekin gertatu zena.

Baina hitz batzuk gehitzeaz gain, espainieraren 'corpus linguistikoa' Microsoft-i eman diote, haren programek, gutxienez, arauekiko nolabaiteko koherentzia izan dezaten…

Akademiaren eta Microsoft-en akordioari buruz, nik ez dakit ezer, haiek esan dutena baino gehiago (oso gutxi izan da): Word-eko zuzentzaileak arau akademikoekin koordinatzeko, hiztegia eta ortografia pasatu besterik ez da egin behar: corpusa hizkuntza-programak ikertzeko eta sortzeko da. Microsoft diru publikoarekin finantzatutako erakunde baten corpusa erabiltzen ari bada ikerketarako, suposatzen dut kontrapartidaren bat egongo dela (baina ez dakit zein), eta beste enpresa batek ere erabil dezakeela.

Borrokatu al daiteke ortodoxia akademizistatik 'googlear', 'indexar', 'clicar' eta antzeko aditzen etorreraren aurka? Oso ekintza zailak deskribatzen dituztelako esaten dut, ezagutzen ez badira eta teknologia berriak bizi ez badira.

"Akademiak, edo dena delakoak, proposa dezake zerbait, hiztunei gustatzen ez bazaie erabiliko ez dutena"Berriro ere, nik ez nuke 'borrokaz' hitz egingo (norbaitek eraso egiten diola esan nahi du, eta inori ez dio inoiz eraso egin 'klik-talde' batek edo 'googles'-en mordo batek): Hitz berriak iskanbilaz sartu ordez, badira arau sinple batzuk (zentzu komunak emandakoak, eta ez ortodoxiak), edozein hiztunek jarraitu beharko lituzkeenak, eta oso ondo adierazten dira eskaintzen dizkidan aditzekin. Gaztelaniazko hitz bat 'aurkibidea' bada, aditzak ez luke 'indexar' izan behar (ingelesezko 'index' hitzetik, nahiz eta funtsean latina izan! ), "indexatu" baizik. 'Klik' hiztegian ageri da, 1984an, musuaren zarataren onomatopeia gisa; 1992an, etengailu bat zegoen, eta 2001ean, sagua. Hogei urte baino gehiago daramatza hizkuntzan bueltaka. Panhispanikoak dio ez zaiola gustatzen 'klikatzea' edo 'klikatzea', 'klik egitea' baizik… Niri gauza bera gertatzen zait, baina ea nork irabazten duen. Eta, bide batez, ea nork irabazten duen Latinoamerikan, han baitaude gaztelaniazko hiztunen bederatzi hamarren baino gehiago. Azkenik, ehunka hitz hasi ziren marka komertzial izaten, eta orain erabat integratuta daude: 'futbolina', edo 'kleenex'.' 'Googlear' (edo 'guglear') beste bat izan daiteke…

Espainiar mestizo eta aldakorra izaten ohitu behar dugu? Agian gaztelaniaren bertsio desberdinekin batera jokatzera, Latinoamerikarekin eta Estatu Batuetako komunitate hispanoarekin hizkuntza-mugak bat-batean zabaldu izan balira bezala?

Nik uste dut pertsonok jaso dugun hitz egiteko erari (ama-hizkuntzari) nahikoa lotzen gatzaizkiola, nahiz eta gehienek erregistro batzuk erabiltzen ditugun, logikoa den bezala (gurtuagoa, lasaiagoa…). Espainiako beste barietate batzuei buruz gehiago jakin arren, eta haien artean harreman gehiago izan arren, zentzugabea litzateke gure hitz egiteko modua aldatzea: Orenseko bat Zacatecasko naturaltzat hartuko duzu? Beste kontu bat da Espainian aitortzen ikasten dugula (eta errespetatzen, hori baita alderik garrantzitsuena!). Latinoamerikako barietateak: hiztegia ezagutzea, tabu terminoak (agian gureak ez direnak) saihesten jakitea, etab. Telenobelek gure hizkuntzan hitz latinoamerikarrak sartzeagatik egin duten guztia aipatu da. Baina horrek ez digu hizketa mestizorik eman, nahiz eta badakigun 'chévere' erabiltzen! Hizkuntzen koexistentziari dagokionez, etorkizun ideala herritar xelebreak izatea izango da, hau da, gure hizkuntzaren beste hizkuntza batzuk eta beste aldaera batzuk ulertzeko gai izatea, nahiz eta ez izan nahitaez hitz egiteko gai. Juan Carlos Cabrera hizkuntzalariaren 'De Babel a Pentecostés' liburua irakurtzea gomendatzen dut. manifestu eleaniztuna'.

Uste duzu gaur egungo espainiarrak 50 urte barru izango denaren antz handia duela?

"Ehunka hitz hasi ziren marka komertzial izaten, eta orain erabat integratuta daude: 'futbolina', edo 'kleenex'Hau da hizkuntzalari batek erantzun nahi ez lukeen galdera tipikoa! Baina eleberrigile gisa erantzungo dut… Heinlein motako zientzia-fikziozko lanetan, edo hala, zenbait hamarkadatatik aldentzen ari zen denboran zeharreko bidaiaria edo hibernatua utzi zuenaren antzeko hizkuntza bat zegoen, ehunka hitz izan ezik, guztiz ezezagunak… Jaio nintzen hamarkadako norbaitek entzungo balu gaurko esaldi hori: "Esteka bat bidaltzen dizut gurekin aurkitu dudan klip batera" ez nuke ezer ulertuko, nahiz eta sintaxiak eta fonetikak berdin jarraitu. Baina hori guztia ez da berria: begiratu autore batek esaten zuenari! : "Egunero hitz batzuk utzi eta beste batzuk asmatzen ditugu, halako moldez non berrogeita hamar edo hirurogei urtean behin beste hizkuntza berri bat dela ematen baitu". Seguruenik, herri-hizkuntzak alderdi gehiago izango ditu, hitz berriak sartzeaz gain: gure sistema pronominala ezegonkorra da, batez ere osagarrietan, eta ezustekoak eman ditzake; horiek fonetikan ere aurki daitezke (alborapenaren adopzio orokorra, dagoeneko Espainian nagusi dena). Besterik gabe esan dezaket aldaketa horiek ikusi nahi nituzkeela… osasun onarekin.

Softwarea gizarte-komunikaziorako tresna bihurtzen ari da, ia tabernako hitzaldia bezain garrantzitsua. Baina softwarearen atzean ez da egoten hizkuntzalaririk, baizik eta, gehienez ere, asmo oneko programatzailerik, baina ez hizkuntza bakoitzaren irizpide semantikoei egokitzeak baino interes handiagoa duen multinazionalik. Nola saihets daiteke hitzen esanahia, zuzena edo okerra dena, zentsuragarria dena edo ez… Microsoft-eko exekutibo batek zehaztea, adibidez?

Oro har, software-ekoizleak, lehen autoenak, disko-jogailuenak eta abar, fisikari kuantikoak edo biologoak bezala, ez dira bereziki saiatzen erosleen hizkuntzen hiztegia areagotzen (beren herrikideak barne): lehenek saldu besterik ez dute nahi, eta bigarrenek beren zientzia egin. Hori esanda, fabrikatzaile asko ohartu dira gehiago dakarrela erosten dizkietenen egoerak errespetatzea, eta horrek bereziki hizkuntza barneratzen du. Duela hamabost urteko eskuliburuen itzulpena egungoarekin alderatuz gero, hobetu dugun guztia ikusiko dugu. Hutsune anekdotikoak daude, hala nola Microsoft-ek 'sagua/mouse' bikotea erabiltzea (lehen hitza tabua baita Latinoamerikan). Nolanahi ere, atzerriko zientziak eta teknologiak Espainian duten eraginaz gehiegi kezkatzen diren pertsonei eskatuko nieke herrialde hispanohablanteetan ikerketa eta garapena sustatzeko, hurrengo hamarkadetako asmakuntzak eta aurrerapenak zuzenean gaztelaniaz atera daitezen mundura.

Bestetik: ez al du efektu positiborik hizkuntzak akademietatik ihes egiteak eta irakasleak ez diren baina kaleko edo sareko hizkuntza erreala bizi duten pertsonek eratzeak? Ezin al da eragile dinamizatzaile bihurtu?

"Fabrikatzaile asko[de software]konturatu dira kontu handiagoa ematen diela erosten dizkietenen egoerak errespetatzeak, eta horrek oso kontuan hartzen du hizkuntza".Egia esan: benetako hizkuntzak, beste guztiek edaten duten hizkuntzak, baita hizkuntza akademikoak ere, akademietatik kanpo funtzionatzen du: kaleaz, lantokiez, lagun-taldeez, bikoteen intimitateaz… hitz egiten du. Hizkuntza dinamikoa da, aldakorra eta batzuetan oso ederra: beti izan da. Hizkuntza eta hizkuntza idatzia nahasteko joera dago. Normala da egunkariek, liburu-argitaletxeek bateratze-arauak betetzea, eta akademiarik ez badago (ingelesean bezala), beste erakunderen bat "estilo onaren" erreferente bihurtzen da. Espainolean, dementziala da beti daudela Aita Santua baino jende papistagoa: Akademiak, adibidez, erabakitzen du (eta nire ustez, arrazoi handirik gabe) artikulua ken daitekeela 2000. urteko eta hortik gorako zifren aurretik: '2006ko urriaren 6a', baina beste forma ere zuzena dela dio. Niri oso txarra iruditzen zait: beti entzun izan dut "2006ko urriaren 6a". Bada, hori, hanka-sartze hutsa izango litzatekeena, aberrazio bihurtu da Akademiak data horiek artikulurik gabe idazteko agindua eman duten pertsonen eta bitartekoen eskuetan. Eta gutunak idazten dizkidate, nire aginduak ez betetzeagatik!

Cervantes Zentro Birtualaren proiektuaren zuzendaria izan zinen, Espainiako kultura web-ean zabaltzen saiatzen baita. Uste duzu Internetek ahalbidetzen duen globalizazioak espainiar narrazio-lan handiak ezagutzea erraztuko duela? Software librearekin gertatzen den bezala, ez al dute deformazio-, aldaketa- edo are hobekuntza-mailarik? Onartuko al genuke Kixote bat, Arkansasko Unibertsitateko irakasle batek hobetua? Esan nahi dut onartuko genukeen; onartuko bagenu, adibidez, Cervantesek ipuin errenazentistei eskainitako kapituluen erritmoa hobetu dela…

Cervantes Zentro Birtualaren proiektua 1996an sortu zenean, benetan proposamen ausarta zen. Egoera arraro samarra zen, eta errazagoa zen Espainiako lan klasiko bat aurkitzea Texasko Unibertsitateko zerbitzari batean espainiar batean baino. Egia esan, lehenago hasi ziren, eta hori guztiz logikoa zen. Egoera asko aldatu da, eta, gaur egun, Espainiako eta Hispanoamerikako literatura-lanak Sare osoan daude, gure esku. Jakina, horrek lan horien hedapena eta ezagutza handituko ditu, eta lan bat zabaltzen denean, jakina da zer gertatzen den: fruktifikatu eta zabaldu egiten da, eta batek (zorionez) kontrola galtzen du. Gustuko dut Cervantesen tradizio literarioarekin zer gertatu zen pentsatzea, gaur egun gure gobernuek ahoa betetzen baitute: XVIII. mendean, Kixote ez zen irakurri, eta edizio merke eta txarretan bakarrik argitaratu zen. Cervantesen tradizio narratiboa ingelesei pasatu zitzaien, haiek argitaratu, irakurri eta jarraitu zuten. Sternek eta Dickensek garagardorik handiena egiten dute, Espainian inork ez baitzuen idazten jarraitzen.' Galdos gazteak Pickwick-en paperak itzuli zituen.

Eleberrigilea zara eta hainbat lan dituzu argitaratuta, baina aldi berean bere web orria mantentzen du, testu ugarirekin eta ospe handiarekin. Bere lan digitalak ere saritu ditu kazetaritza-komunitateak (aurten Blasillo saria irabazi zuen). Uste duzu merezi duela paperean argitaratzen jarraitzea (arazo ekonomikoa alde batera utzita) benetako kultura-borroka Sarera eraman denean?

"Gaur egun, liburuek diru-sarrerak eman ditzakete; esate baterako, webean argitaratzeak ezin du inoiz eman"Ona: zergatik alde batera utzi beharko genuke arazo ekonomikoa? Aitzitik, has gaitezen harekin. Liburuek, gaur egun, dirusarrerak eman ditzakete, hala nola webean argitaratzea inoiz ez, nahiz eta batek iragarkiz bete. Eskrituraren zati bat behintzat bizi nahi duen norbaitek ezin dio uko egin paperean argitaratzeari. Baina sarean argitaratzeak paperean argitaratzeko ere balio izan dit. Hori gertatu zait honelako artikuluekin: lehenik webgunean idatzi nuen, eta gero saldu egin nuen, edo udazkenean Melusina argitaletxean agertuko den nire liburuetako bat, nire web orriko 'Flor de Farola' ataleko atal baten transposizio zuzena. Bestalde, web orrian argitaratzeak plazer izugarriak ematen dizkit: han, inolako eragozpenik gabe erabil ditzaket adierazpen- edo kritika-askatasuna, esperimentazioa (http://jamillan.com/lamalla/index.htm), irakurleekiko elkarrizketa, <http://jamillan.com/lamalla/index.htm> edo nire lanaren kontrola (hutsegiteen, akatsen edo nire argitaratzaileen esku-hartzeen gainetik). Ez dut uste benetako kultura-eztabaida web-era aldatu denik: nire ustez, orain paperak eta webak erabat banatuta daude, eta honela agertzen dira: bitarteko osagarriak. Hori Google Libros proiektuan ulertu du, baita enpresa-ikuspegiarekin ere, Google.

Badu testu idatziak etorkizunik? Edo ahotsa eta irudia nagusi izango dira datozen garaietan?

Testuak abantaila asko ditu. Horietako bat ekonomia da: bi esaldi hiztun sartzen diren bit kopuruan ia eleberri bat sartzen da. Gero, atzitzeko erraztasuna: erraz bila daiteke hitz jakin bat milioi bat dokumentutan, baina saiatu hitz ahoskatu bat bilatzen .MP3 fitxategi askotan. Testu digitalaz hitz egiten ez badugu ere, baizik eta faksimileez (adibidez, testu zaharren argazkiak), zerbait aurkitzea soinu-fitxategietan baino askoz errazagoa da. Ekoizpenaren eta kontsumoaren ikuspegitik ikusten badugu, hitz mintzatuaren erosotasuna erlatiboa da: ni bezalako jendeak hitz egiten dugun bezain azkar idazten dugu. Edo gehiago. Eta, noski, audio bat entzungo genukeena baino askoz abiadura handiagoan irakurtzen dugu.

Idazlanaren jabetza intelektualean sinesten duzu onura eratorriak lortzeko bitarteko gisa, ala sortzaileak bere lanaren zabalkunde librearen bidez bere irabaziak besterentzearen alde egingo zenuke? Prest gaude horrelako agertoki baterako edo bitartekariak behar ditugu oraindik (editoreak, agenteak, zuzentzaileak, inprimagailuak…)?

"Iruditzen zait editoreek gero eta gehiago urratzen dutela egileekiko ituna"Bi kontu desberdin direla uste dut. Erabilera komertzialik gabe partekatzeko aukera ematen duen Creative Commons lizentzia (nire lanaren zati bat hari lotuta dago) oso hedapen-tresna handia da (eta, beraz, publizitatea, eragina…). 'La gestión del entusiasmo' artikuluan azalduko dut. Baina horrek ez du galarazten merkataritza-erabilera egin nahi denean, nire literatura-agenteak argitaratzaile bati hura argitaratzeko eskubidea saltzea. Bitartekariak beste kontu bat dira. Iruditzen zait editoreak (eta orokorrean hitz egiten dut: gaur egun aurkitzen diren editorerik onenak ditut) gero eta gehiago urratzen ari direla egileekiko ituna. Neurri batean, banaketa-liburudenda zirkuitua gero eta gehiago degradatzen delako, eta, neurri batean, kostuak errotik murrizten ari direlako, eta hori azken produktuaren kalitatean nabaritzen da. Horrek jende asko behartu dezake bere lana zabaltzeko bide alternatiboak bilatzera. Zure liburuak gaizki banatuko dituen norbaitek editatzen baditu (bi aste izango baititu liburu-dendetan) eta liburuak etengabe eskuragarri izango dituen beste batek liburu birtual batean, eta eskaera bidez inprimatuta ('print on demand') inprimatuko baditu, behar eta erosleei bidali ahala, hautaketa oso argia izango da. Jakina, azkenean bitartekari bat (editorea) beste batez (liburutegi birtuala, edo Google Libros bezalako proiektu bat) ordeztuko dugu. Egoera berregiten ari da… Eragileei eta zuzentzaileei dagokienez, garrantzitsuak iruditzen zaizkit ingurune digitalean.

Espainiako Wikipediaren irabazlea zara. Azkenaldian, eztabaida sortu da Wikipedia gaztelaniaz argitaratzen dutenen eta blogger komunitatearen artean. Izan ere, blogger elkarteak hainbat ekimen bultzatu ditu, hala nola gure hizkuntzan sarrerak bikoiztea. Emaitza "wikipedistek" ekarpen horiek baztertzea izan da, ez baitira oso zorrotzak. Jarrera horretan, ez al dago kontraesanik Wikipediaren oinarrizko filosofiarekin, komunitateak askea, irekia eta autoerregulatua izan nahi baitu?

"Sarrera batean sartzeak, zerbait gaizki dagoela ikusteak eta ibiltzean aldatzeak dakarren plazera ezin da konpondu"Oro har, Wikipediaren alde nago. Arazo asko konpondu dizkit, baina ulertzen dut zer zaila izan behar duen kudeatzea. Ez naiz hura daraman komunitatearen parte, eta ez ditut gertutik jarraitu kontatzen dizkidan tentsio horiek. Oro har, nik ez nuke esango sarrerak handitzearen aurka: askoz hobea da eskematika bat izatea ez izatea baino…, goazen, nik diot. Ingelesezko Wikipediak (Espainiakoa baino askoz garatuagoa dago) datu, bibliografia eta abarretarako sarbidea eman dit. Beste kontu bat da ez ditudala erabiliko egiaztapen paralelorik gabe, baina hori ikertzaileek mota guztietako iturriekin egiten dugu. Baina sarrera batean sartzeak, zerbait gaizki dagoela ikusteak eta ibilaldiaren gainean aldatzeak dakarren plazera ezin da konpondu…


Hau interesa dakizuke:

Infografiak | Argazkiak | Ikerketak