Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Campamentos para nenos e mozos con diabetes

Un ambiente de natureza, lecer e exercicio físico é excelente para a educación alimentaria
Por mchavarrias 2 de Xullo de 2009

Durante o dez días de estancia nos que transcorren estes campamentos, concibidos sobre todo como unhas vacacións coas actividades de lecer típicas das estancias de verán, o persoal médico (diabetólogos e pediatras) e de enfermaría, dietistas-nutricionistas e monitores, proporcionan coñecementos sobre a enfermidade e organizan accións de aprendizaxe que complementan a educación previa.

O obxectivo é capacitar aos nenos para resolver os problemas cotiáns derivados da diabetes, como o feito de adaptar a súa alimentación a situacións especiais como unha hipoglucemia, de controlar a súa glucemia e de analizar os seus síntomas, entre outros, o cal lles facilita a adquisición dunha maior confianza e autonomía para o control da súa enfermidade. Cada verán, desde hai máis de 25 anos, desenvólvense en Cataluña os campamentos e colonias para nenos e mozos con diabetes de entre 7 e 17 anos.

A actividade está organizada pola Asociación de Diabéticos de Cataluña, co soporte e o patrocinio do Consello Asesor sobre a Diabetes do Departamento de Saúde da Generalitat de Cataluña, a Asociación Catalá de Diabetes e a colaboración de varios centros hospitalarios.

O tres alicerces do tratamento

A alimentación, a actividade física e o control da medicación son o tres alicerces elementais sobre os que se sostén o tratamento da diabetes tipo 1, tamén chamada diabetes insulinodependiente, que afecta os nenos e mozos que acoden aos campamentos. Con respecto ás pautas alimentarias, respéctase a pauta calórica habitual de cada participante, que se axusta ao tratamento con insulina e á actividade física prevista durante os días de estancia. O equipo de dietistas-nutricionistas é o responsable da planificación dos menús diarios, así como do cálculo de racións de alimentos que precisa comer cada neno.

O tratamento da diabetes tamén inclúe un proceso educativo personalizado que permite ao enfermo xestionar a súa enfermidade

Forma parte dos obxectivos educativos que cada un dos nenos familiarícese coas cantidades que lle corresponden en cada comida e cos intercambios de alimentos en función do seu contido en hidratos de carbono. Os nenos aprenderán, por exemplo, a porción de pan que pode substituír a un cazo de pasta ou arroz ou as cantidades equivalentes das distintas froitas segundo o seu maior ou menor contido en azucres.

No relativo ao exercicio, cada día realízanse un mínimo de dous a tres horas de actividade física deportiva, que adoita alternar excursións máis longas con actividades deportivas dunha mañá ou unha tarde (rafting, xincanas, xogos, bicicleta, etc.). Os cambios no tratamento con insulina son decisión do equipo médico e coméntanse cos nenos e mozos participantes, para implicalos na toma de decisións.

O persoal médico e de enfermaría é o responsable do control metabólico e das posibles incidencias coa medicación, así como da modificación das pautas de tratamento durante estes días en función, sobre todo, da actividade física programada. Realízanse un mínimo de tres controles glucémicos capilares diarios, así como de glucosuria (glicosa en ouriños) e cetonuria (corpos cetónicos en ouriños, cando o achegue de glicosa é escaso), se se considera conveniente. Tamén, para unha maior seguridade, establécese un contacto previo cos hospitais máis próximos para porlles en coñecemento e alerta ante posibles situacións críticas.

Plan de alimentación por racións

Nos campamentos adóitanse realizar cinco comidas ao día cunha pequena inxesta prevista pola noite antes de ir durmir. Cada comida ten asignado un número de racións de hidratos de carbono (HC) que se axusta ás necesidades do neno. O menú tamén inclúe variedade de verduras ou hortalizas, alimentos proteicos (carne, peixe, ovos) e froita nas sobremesas.

Os hidratos de carbono son os nutrientes responsables de elevar a glucemia en sangue e, por tanto, son os compoñentes nutricionais dos alimentos que hai que contabilizar e ter máis axustados. As principais fontes de hidratos de carbono na nosa alimentación son os cereais e os seus derivados (arroz, pasta, pan, galletas, cereais de almorzo, barritas de cereais, etc.), os legumes, os tubérculos como a pataca, as froitas, o leite e o iogur.

Na proposta alimentaria para as persoas con diabetes, igual que para o resto de poboación, é conveniente respectar un mínimo do 50% do total calórico proveniente dos hidratos de carbono. A modo de exemplo, supondo que unha nena teña uns requirimentos calóricos de 2.000 kcal/día, calcúlase que polo menos 1.000 kcal deben ser achegadas polos hidratos de carbono. Dado que 1 gramo de hidrato de carbono achega 4 Kcal, ao longo do día serán necesarios 250 g de hidratos (1000/4), repartidos en cinco ou seis inxestas.

No ano 1991, a Asociación Catalá de Educadores en Diabetes acordou unhas táboas de equivalencias de alimentos segundo o seu contido en hidratos de carbono, onde cada ración de alimentos (dunha cantidade determinada) tiña como equivalente a cantidade de 10 g de hidratos de carbono. Os valores corresponden ao peso neto do alimento en cru (se é cocido, indícase). Na táboa exprésase a cantidade, redondeada, de alimento equivalente a 1 ración, 10 gramos, de hidratos de carbono. Algúns alimentos están redondeados coa finalidade de facilitar o intercambio.

/imgs/2009/07/tabladiabetes1copia.jpg

Retomando o exemplo anterior, converténdoos en racións os 250 g de hidratos que necesita a nena, obtemos 25 racións de 10 g que se poderían distribuír da seguinte maneira ao longo do día:

  • Almorzo (20% dos HC do día): 5 racións
  • Media mañá (10%): 2,5 racións
  • Comida (30%): 7,5 racións
  • Merenda (10%): 2,5 racións
  • Cea (25%): 6,5 racións
  • Recena: antes de deitarse (5%): 1 ración

Para unha mellor comprensión, é preciso traducir o sistema de intercambio de hidratos de carbono a cantidades concretas de alimentos que o neno poida consumir nas distintas comidas previstas do día, aínda que a maioría de mozas acaban coñecendo á perfección as equivalencias de racións e cantidades:

  • Almorzo (5 R): 1 cunca de leite semidesnatada con 30 g de cereais do almorzo sen azucarar + 1 mazá (200 g)
  • Media mañá (2,5 R): 50 g de pan con aceite de oliva e xamón
  • Comida (7,5 R): 60 g (cru) de macarrones con salsa de tomate e filete de linguado ao forno con ensalada e 30 g de pan. Sobremesa: pexego (200 g)
  • Merenda (2,5 R): 30 g de pan con aceite de oliva e queixo e 1 kiwi
  • Cea (6,5 R): 150 g de pataca con 2-3 alcachofas e tortilla francesa con 30 g de pan. Sobremesa: 200 g de melón
  • Recena: antes de deitarse (1 R): 1 vaso de leite

A educación alimentaria que se imparte nos campamentos é importante que continúe na consulta do médico, do educador e do dietista-nutricionista, co fin de que o neno, logo adulto, adquira a maior autonomía á hora de confeccionar o seu propio menú equilibrado. O obxectivo do sistema de intercambio por racións é permitir variar ao máximo a dieta sen que se modifique substancialmente o achegue de hidratos de carbono por comida, de maneira que non haberá cambios apreciables na glucemia.

OBXECTIVOS DO TRATAMENTO

Img glicemia1A diabetes é unha enfermidade crónica que require a adopción de determinados hábitos que deberán manterse para sempre. O seu tratamento inclúe intervencións sobre a alimentación, a actividade física e a medicación, mediante a vixilancia das glucemias (os niveis de glicosa en sangue) e un individualizado proceso educativo que permita ao individuo xestionar a súa enfermidade, co obxectivo de minimizar complicacións e garantir un adecuado estado nutricional.

No caso de nenos e adolescentes, o obxectivo final é conseguir niveis de glucemia adecuados e un normal crecemento e desenvolvemento, evitando demasiadas hipoglucemias. Para logralo é necesaria unha educación que promova a decisión baseada nos resultados. Para iso, os plans de alimentación teñen que ser individualizados cunha certa flexibilidade nos réximes de insulina, que se adapten a horarios irregulares en función dos cambios de apetito e dos niveis de actividade.

Nos campamentos, o ambiente distendido, en contacto coa natureza e lonxe das potenciais tensións hospitalarias e familiares, así como a convivencia con outros mozos e mozas tamén con diabetes, permite aos nenos e novos conseguir unha mellor adaptación do tratamento á actividade de cada día, favorecendo o desenvolvemento persoal, mellorando a autonomía e o autocontrol da diabetes.

Os obxectivos e as actividades concretas establécense en función das características e necesidades de cada grupo de idade, aínda que de forma xeral podemos afirmar que se persegue:

  • Promover a autoestima e a autonomía, así como potenciar a convivencia e a solidariedade cos compañeiros.
  • Reforzar a capacidade para resolver situacións conflitivas producidas pola diabetes (hipoglucemias, cetonurias, etc.).
  • Evidenciar a importancia do aumento de coñecementos e habilidades para a mellora do control e para unha mellor participación nas actividades propias da idade.
  • Destacar os efectos positivos do exercicio físico regular sobre o control metabólico, así como os riscos dunha actividade mal programada.
  • Iniciar os nenos e adolescentes en diferentes actividades lúdicas e deportivas.