Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Desnutrición no ancián

Estímase que a desnutrición na poboación anciá española que vive no seu domicilio varía entre o 3% e o 5%, mentres que nos anciáns institucionalizados pode alcanzar cifras superiores ao 30%
Por Maite Zudaire 8 de Maio de 2008
Img pardeancianos
Imagen: jonel hanopol

Cada vez máis estudos demostran a elevada prevalencia de malnutrición-desnutrición no sector poboacional de persoas maiores. Independentemente de si os anciáns viven sós, están institucionalizados -viven en residencias de anciáns ou en centros de longa estancia-, ou se atopan hospitalizados, a desnutrición mingua a súa calidade de vida e faios máis proclives a enfermidades infecciosas e, mesmo, a unha maior estancia hospitalaria.

Estado nutricional

Numerosos autores afirman que as persoas maiores que non teñen ningunha enfermidade e gozan dunha vida activa -a pesar dos cambios fisiológicos asociados á súa idade-, manteñen un correcto estado nutricional; mentres que os anciáns que padecen enfermidades crónicas ou sofren trastornos de saúde agudos, acusan un peor estado nutricional. Segundo diversos estudos epidemiolóxicos, son varios os marcadores do estado nutricional que adoitan estar alterados na vellez: o ferro, as proteínas (albúmina), o zinc, vitaminas como B12, o ácido fólico e a vitamina D.

En concreto, o estado nutricional reflicte se as necesidades do organismo están cubertas a través da inxesta dietética diaria, paira lograr que se manteña san, poida realizar actividades fisiológicas normais, desenvolverse e desempeñar actividades laborais, intelectuais e recreativas, entre outras. Estas necesidades están suxeitas a cambios fisiológicos como os que suceden co paso dos anos.

Cousas da idade

Os cambios fisiológicos asociados ao proceso natural do envellecemento determinan, por unha banda, modificacións nos hábitos alimentarios, tanto no consumo de alimentos (en cantidade e frecuencia) como na forma de cociñado, e, por outra, alteracións no aproveitamento orgánico dos nutrientes. Coa idade, os diversos órganos, entre eles os dixestivos, van sendo menos funcionais, o que explica as molestias dixestivas que sofren moitos anciáns tras as comidas, os problemas de estreñimiento ou mesmo a incapacidade paira masticar ben os alimentos, ou a lentitude do seu estómago paira dixerilos.

A deficiencia de vitaminas, xunto a una menor inxesta de proteínas, ferro e zinc, aumenta o risco de anemia e de debilidade muscular e do sistema inmune

En liñas xerais, pódese dicir que coa idade o dixestivo experimenta cambios morfológicos (atrofia) e funcionais (diminución da secreción de encimas dixestivas e da motilidad), o que orixina alteracións na dixestión e absorción de nutrientes e, por tanto, menor aproveitamento dos alimentos inxeridos. Comeza entón un círculo vicioso que pode conducir, se non se remedia a tempo, a situacións de malnutrición-desnutrición relativamente frecuentes nos anciáns. Moitos maiores mostran desgana e falta de apetito ante a dificultade que teñen paira masticar a comida ou paira tragala (disfagia) ou comen menos paira evitar as molestias dixestivas e a hinchazón que senten despois de comer.

A principal consecuencia do consumo insuficiente de alimentos é que comeza a xestarse a desnutrición, global ou específica paira algún nutriente concreto, o que explica á súa vez esa desgana ou a anorexia, entendida como falta de apetito. Son relativamente frecuentes as deficiencias dalgunhas vitaminas como a B12 e a vitamina D que, xunto a una menor inxesta de alimentos proteicos e ricos en ferro e zinc, aumenta o risco de anemia e de debilidade muscular e do sistema inmune, co consecuente risco de infeccións ou dun peor prognóstico na cura de certas enfermidades.

Hai outros factores de risco de desnutrición, como os relacionados co nivel socioeconómico do ancián (soidade, viudez ou escaso poder adquisitivo, entre outros) e os asociados á dificultade de movemento que impide o desprazamento, a posibilidade de facer a compra e mesmo de cociñar. E se a persoa maior ten una ou máis enfermidades crónicas -como diabetes, hipertensión arterial, hipercolesterolemia-, ten que contar con que algúns dos medicamentos que toma poden ocasionarlle efectos secundarios e afectarlle á súa inxesta espontánea de alimentos (nauseas, anorexia, estreñimiento ou diarrea).

Todos estes factores determinan, por unha banda, a orixe multi-causal da desnutrición nas persoas maiores e, por outra, a necesidade de contemplalos e adaptar a dieta ás necesidades específicas do ancián ou valorar a necesidade dun soporte nutricional extra. A Guía CONSUMER EROSKI “Como atender mellor aos nosos maiores”, explica con detalle as distintas teorías do envellecemento que axudan a entender como afectan á saúde da persoa todos os cambios funcionais que se producen no organismo coa idade.

Residencias xeriátricas

Residencias xeriátricas

Segundo datos recentes do Instituto Nacional de Estatística (INE), son máis de sete millóns e medio as persoas maiores de 65 anos que viven en España, cifra que representa cerca do 17% da poboación nacional total. Un 5% dos anciáns atópanse institucionalizados en residencias xeriátricas ou centros de longa estancia, mentres que o 95% restante segue vivindo en casa. Deste 95% que residen no seu domicilio, o 80% vive en familia, mentres que o 20% vive só. Así mesmo, esta porcentaxe, moito maior que anos atrás, vai en aumento. Esta distribución é moi diferente respecto de EE.UU. ou a países do resto de Europa, onde o máis frecuente é que os anciáns vivan en residencias.

Numerosos estudos levados a cabo falan da desnutrición como un verdadeiro problema de saúde pública nos anciáns. Estímase que a prevalencia de desnutrición na poboación anciá española que vive no seu domicilio varía entre o 3 e o 5%, mentres que nos anciáns institucionalizados pode alcanzar cifras superiores ao 30%. Os rexistros de alimentos das persoas maiores que viven nos seus domicilios relatan una dieta monótona e o cálculo nutricional constata o achegue insuficiente de máis dun nutriente, a pesar de que a inxesta enerxética sexa suficiente ou mesmo excesiva. É dicir, estes anciáns seguen una dieta desequilibrada.

Uno dos problemas nas residencias é que o consumo real de alimentos non se corresponde coas racións que precisan paira cubrir os seus requirimentos

Obsérvase tamén como a desnutrición se incrementa coa idade, coa pluripatología e coa estancia nas residencias xeriátricas. Os resultados da avaliación dos menús nos xeriátricos son moi diversos, aínda que non hai moitos estudos respecto diso. Están os centros que ofrecen menús variados onde se programan en canto a enerxía e nutrientes, pero tamén hai institucións nas que a alimentación apenas está planificada salvo en protocolos que non sempre se cumpren.

Un estudo transversal en 89 mulleres de entre 72 e 98 anos que viven en residencias xeriátricas en Granada (España), levado a cabo polo Departamento de Nutrición e Bromatología da Facultade de Farmacia da Universidade de Granada, e publicado en 2003 na revista “Nutrition”, atopou que o 7,9% das residentes estaban desnutridas (segundo o test “Mini Nutritional Assessment”) e o 61,8% atopábanse en risco de desnutrición.

Os alarmantes casos de desnutrición entre persoas maiores son preocupantes non só en España, tamén noutros países do mundo. Nun estudo realizado en todas as residencias xeriátricas en Helsinqui cunha mostra de 2.114 persoas dunha idade media de 82 anos, atopouse que o 29% dos anciáns tiña prognóstico de desnutrición e un 60% presentaba un risco elevado. Noutro estudo en 14 residencias de Hong Kong (China) con 1.699 persoas atopouse un 26% dos residentes cun IMC menor a 18,5 kg/m2, cando o índice ideal é de 20 a 25 kg/m2, o que indica desnutrición.

Uno dos problemas fundamentais nas residencias é que o consumo real de alimentos por parte dos anciáns non se corresponde coas racións que precisan paira cubrir os seus requirimentos. Quedan no prato parte da enerxía e nutrientes que necesita o seu organismo, polo que a consecuencia ao cabo de días, meses ou anos, é un déficit nutricional evidente. En moitos casos porque non lles gusta o sabor dos alimentos, a forma de cociñalos ou a súa presentación, pero tamén hai quen non comen porque teñen problemas coa dentadura ou dificultades paira tragar, e a dieta non está adaptada ás súas necesidades específicas.

Valoración nutricional

Ante esta grave situación, é lóxico pensar que é imprescindible realizar sempre una valoración do estado nutricional exhaustiva a este colectivo vulnerable, xa sexa como revisión rutineira polo persoal sanitario de atención primaria, polo persoal da residencia ou do centro asistencial ou ben no momento do ingreso no centro hospitalario, se fose o caso.

A Sociedade Española de Nutrición Enteral e Parenteral, SENPE, e a Sociedade Española de Gerontología e Xeriatría, SEGG, desenvolveron o documento de consenso “Valoración nutricional no ancián” como ferramenta útil para que o persoal sanitario que intervén na alimentación e a nutrición especializada das persoas maiores poida aplicar formas efectivas paira a súa valoración e establecer o procedemento de nutrición máis adecuado. Hai evidencia de que en anciáns de risco ou desnutridos, o aumento do achegue de proteínas, enerxía, determinadas doses de minerais e de certas vitaminas, é una medida eficaz paira mellorar o seu estado nutricional.