Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Exceso de ferro? Seis consellos nutricionais

Pautas e consellos nutricionais básicos para aquelas persoas cuxos niveis de ferro están por encima do que deberían
Por Maite Zudaire 1 de Novembro de 2013
Img hierro calcio listg
Imagen: Ralph Daily

O problema de saúde máis coñecido asociado ao ferro é a anemia, cuxo orixe é a carencia deste mineral. Menos coñecido -aínda que igual de problemático- é o trastorno contrario, o exceso de ferro no organismo: a hemocromatosis. Unha acumulación de ferro pode ser tóxica e acelerar o proceso de envellecemento celular, ademais de alterar a funcionalidade de distintos órganos, como o fígado, os riles ou o corazón. Nestes casos, o tratamento médico é de primeira orde, e o coidado da dieta é esencial. O presente artigo describe unhas pautas e consellos nutricionais básicos para aquelas persoas cuxos niveis de ferro están por encima do que deberían.

Hierro: exceso e carencia

A deficiencia orgánica de ferro ten orixes diversas (insuficiencia dietética, mala absorción, patoloxías que alteran a produción dos compoñentes do sangue ou a absorción de ferro, masiva destrución de glóbulos vermellos, perdas elevadas de ferro, aumento da eliminación…) pero un resultado común: anemia ferropénica. Este trastorno maniféstase con distintos síntomas: fatiga, debilidade muscular e xeral, irritabilidad, palidez, falta de apetito, náuseas, diarrea, úlceras bucais ou perda de cabelo.

Img res3
Imaxe: CONSUMER EROSKI

O problema contrario, a hemocromatosis, é igual de problemático, aínda que afecta a un menor número de persoas e, en gran parte dos casos, débese a un defecto xenético que impide a correcta regulación da absorción do ferro. O ferro é un elemento vital, esencial para a vida, pero o seu exceso -como a súa falta- carrexa problemas serios de saúde. A acumulación de ferro pode ser tóxica, acelerar o proceso de envellecemento celular e alterar a funcionalidade de distintos órganos. Nestes casos, é indispensable recibir tratamento médico e coidar a dieta. Pero, antes de facer sen criterio limitacións na dieta que poidan comprometer o achegue seguro doutros nutrientes esenciais, convén confiar no asesoramento dun dietista-nutricionista, quen dará as indicacións precisas tanto para limitar o achegue dietético de ferro como a súa absorción no organismo.

Hemocromatosis: o control dietético é fundamental

Desde o punto de vista clínico, descríbense dous tipos de sobrecarga de ferro: unha primaria e outra secundaria.

  • A sobrecarga de ferro primaria é consecuencia dunha enfermidade congénita ou hereditaria, a hemocromatosis, por defecto dun xene (HFE) que regula a correcta absorción do ferro a nivel orgánico. En consecuencia, acumúlase o mineral tanto no sangue como en distintos órganos vitais, o que compromete a súa funcionalidade e capacidade.
  • A sobrecarga de ferro secundaria sucede cando, por diversas circunstancias, unha persoa require transfusións periódicas de sangue. Como o organismo non conta cun mecanismo para eliminar ferro de forma fisiológica (salvo a menstruación, no caso das mulleres), este acumúlase nos órganos a medida que se avanza nas transfusións.

Dado o potencial oxidante do ferro, un exceso pode iniciar ou manter reaccións inflamatorias, e mesmo danar tecidos por medio da formación de radicais libres de osíxeno altamente reactivas. Para contrarrestar este perigo para a saúde, as persoas con hemocromatosis poden ter a necesidade de facerse flebotomías periódicas (sangrías) ou tomar quelantes do ferro, que son axentes farmacolóxicos capaces de fixarse ao ferro dos tecidos e eliminalo a través dos ouriños ou as feces. Tanto nestes casos, como cando os niveis están elevados pero non son precisos os tratamentos descritos, é interesante valorar uns pequenos cambios na alimentación.

Seis consellos dietéticos para o exceso de ferro

As persoas afectadas seguro exponse a seguinte pregunta: é saudable eliminar da dieta todos os alimentos ricos en ferro? A resposta prudente é que convén limitar ao máximo tanto o seu achegue dietético (alimentos ricos en ferro, produtos enriquecidos ou fortificados, complementos nutricionais) como a súa absorción. Así, a dieta basee consistirá nunha dieta mediterránea equilibrada, con achegue abundante de verduras e hortalizas, froitas frescas, legumes, cereais integrais, con achegue comedido e controlado de carnes brancas, peixes ou ovos, así como os azucares e as graxas. Estas son as premisas básicas para lograr un bo equilibrio nutricional e axudar ao organismo a desintoxicarse:

  1. Limitar o consumo de alimentos ricos en ferro. Nestes casos, será conveniente evitar os seguintes alimentos: morcilla e outros produtos que leven sangue (sangrecillas), vísceras como o fígado, carne vermella en xeral e derivados, carne de cabalo, peixes e mariscos (ameixas, recoiro). Consumo limitado de froitos secos en particular sésamo, pistachos, pipas e piñóns, os máis ricos en ferro.
  2. Img antic2
    Imaxe: CONSUMER EROSKI

    Quelantes naturais do ferro: calcio, fitatos, oxalatos e taninos. Coñecer cales son os nutrientes que comprometen a absorción do ferro é interesante para tomalos de forma conxunta cando se come un alimento naturalmente rico en devandito mineral. O té é un alimento rico en taninos, polo que tomar un té no almorzo ou despois de comer, se se ten costume, é unha boa opción. Outros alimentos ricos en taninos son: as espinacas, pásalas e algunhas froitas como a granada, os caquis e a mazá verde. O salvado de trigo é rico en fitatos. Os oxalatos abundan nas verduras de folla como acelgas, espinacas, leituga. O calcio é un mineral competidor do ferro, polo que se se combina nuns comida alimentos ricos en ferro e en calcio, este último adoita dificultar a súa asimilación. Algunhas suxestións: engadir queixo fresco nas ensaladas, tomar iogur de sobremesa se se toma algo de carne ou de legume, ou arroz con leite…

  3. Cítricos e outras froitas ricas en vitamina C, entre horas. A vitamina C é aliada do ferro, en particular do non hemo, o que abunda nos vexetais. Se se toma xunto a unha comida rica en ferro, aumenta a absorción do mineral. Se sabemos como, podemos obter os beneficios da vitamina C sen alterar o metabolismo e a concentración de ferro. Suxestión: tomar os cítricos, os zumes de laranxa, mandarina, pomelo ou limón, ou as froitas, en particular as mais ricas nesta vitamina (fresas, melón cantalupo, kiwi, piña, guayaba) entre horas, fóra das comidas, sen combinar con outros alimentos.

  4. Non aos alimentos enriquecidos ou fortificados en ferro. Vixiar as etiquetas e prescindir daqueles produtos enriquecidos ou fortificados en ferro é unha norma elemental de seguridade en caso de hemocromatosis ou exceso de ferro en sangue.

  5. Img
    Imaxe: CONSUMER EROSKI

    Freo ao azucre, a todo tipo de doces e produtos azucarados. A hemocromatosis responde a un defecto xenético, en concreto está alterado o xene HFE. O xene HFE estivo involucrado na etiología da diabetes mellitus tipo 2 e investigado en numerosos estudos epidemiolóxicos. Un metaanálisis realizado por especialistas da Huazhong University of Science and Technology, Wuhan (China), publicado en 2012 na revista médico-científica American Journal of Epidemiology constatou que as persoas con alelo D do polimorfismo H63D son as que poden ter un aumento moderado do risco de diabetes tipo 2. A adecuación da dieta, exenta de azucres e doces, é un consello saudable en todos os casos, e en particular nestas circunstancias.

  6. Alimentos para o fígado. É un dos principais órganos involucrados no metabolismo do ferro e outros parámetros (ferritina). Por medio da alimentación tamén se pode reforzar a súa funcionalidade. Os vexetais con toque amargo como escarola, endibias, cardo, achicoria, así como plantas con forte sabor como o boldo ou cardo mariano, son particularmente indicados en caso de niveis de ferro altos.