Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Alimentación

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

“É inaceptable que o 40 % da poboación infantil española teña sobrepeso ou obesidade”

Luís Alberto Moreno, profesor da Universidade de Zaragoza e membro do Centro de Investigación Biomédica en Rede de Fisiopatología da Obesidade e a Nutrición (CIBEROBN)

  • Autor: Por
  • Data de publicación: Luns, 01deMarzode2021

As cifras seguen sen ser boas. O último estudo realizado polo Ministerio de Consumo e a Axencia Española de Seguridade Alimentaria (AESAN) sobre a alimentación, actividade física, desenvolvemento infantil e obesidade de España, o estudo Aladino 2019 (presentado en outubro de 2020), confirmou que a incidencia da obesidade infantil segue estancada desde 2015. O 40 % dos nenos de entre 6 e 9 anos teñen sobrepeso ou obesidade. Os medios paira combatela parecen claros: alimentación saudable, actividade física e bo descanso. Pero levar á práctica esas rutinas parece ser o complicado. A xenética tamén desempeña un papel importante, pero non definitivo, como nos explica Luís Alberto Moreno, experto en epidemiología e prevención dos problemas nutricionais dos nenos e adolescentes, que participou en numerosos estudos tanto en España como en Europa sobre a obesidade infantil, como o estudo Helena, impulsado pola Comisión Europea paira comprender e mellorar de forma eficaz os hábitos nutricionais dos menores.

Nun mundo cada vez máis preocupado pola alimentación sa –como vemos en redes sociais e medios de comunicación–, por que o caso infantil non parece seguir o exemplo?

Non sei si esas mensaxes chegan á gran maioría da poboación, porque uno dos aspectos a ter en conta con respecto á obesidade son as desigualdades sociais. A obesidade é bastante máis frecuente nas poboacións máis desfavorecidas. Probablemente, toda esa información que se manexa nas redes sociais, por exemplo, chegará máis ás persoas que o necesitan menos.

Tamén se fala moito da obesidade infantil como una pandemia. O é?

Non me gustan moito os titulares demasiado populistas; pero, sen dúbida, a obesidade infantil e a obesidade en xeral son una pandemia. Non falamos dun virus, senón dunha enfermidade crónica. Que define a unha epidemia? Que aumenta moito o número de casos nun período curto de tempo. Pasou sobre todo nos anos oitenta e noventa, cando se materializou o despegamento que se mantivo e acabou afectando a todo o mundo. Agora mesmo, en todos os países, é máis frecuente a obesidade que a malnutrición. Mesmo nos máis pobres.

Si falamos de epidemia en España, e co estudo Aladino como referencia, cales serían os datos máis alarmantes?

Si facemos caso ao estudo Aladino, en España temos unhas cifras de obesidade inaceptables. É inaceptable que o 40 % da poboación infantil teña sobrepeso ou obesidade. Pero tamén é verdade que poida que estea un pouco sobredimensionado.

Por que?

Porque o metro que se usa paira medir identifica demasiados nenos que teñen sobrepeso ou obesidade. Os resultados do estudo Aladino analizáronse comparando cos valores de referencia da OMS, que dan valores máis elevados que outros métodos, como o utilizado pola Federación Mundial de Obesidade, por exemplo.

Cal cre que sería un dato máis real?

Seguramente, que o 25 % da poboación infantil española ten sobrepeso ou obesidade, o cal segue sendo moito.

O estudo sinala que a maioría dos proxenitores cre que os seus fillos teñen un peso “normal”, aínda que padezan sobrepeso ou obesidade. Como poden os pais recoñecer ese problema?

Os pediatras dos centros de saúde nas revisións periódicas do neno san deberían medir sempre o peso e a talla, e calcular o índice de masa corporal (IMC). Iso sería o mínimo indispensable, pero pódense facer outras cousas. O problema é que non temos aínda un método fácil e preciso paira diagnosticar a obesidade. Porque a obesidade é un exceso de graxa, non de peso. Fijémonos en Cristiano Ronaldo, por citar a alguén moi popular: si calculamos o seu IMC a partir do seu peso e talla seguramente nos vai a dar un resultado de obesidade ou, polo menos, de sobrepeso. E, con todo, loxicamente, Ronaldo non ten un gramo de graxa, pero si ten moito músculo. No entanto, nos nenos, esta medida, como una primeira aproximación, pode estar ben. O problema é que hai distintos metros paira medir a obesidade.

Cales son os máis usados e fiables ou eficaces?

Hai uns máis de investigación, como o usado en Aladino. Pero creo que nos centros de saúde usan unhas gráficas da poboación española, que a nivel da práctica clínica parecen perfectas. Segundo esas gráficas, defínese sobrepeso cando o neno está por encima do percentil 85 e obesidade cando está por encima do 95. Si os pediatras manexan esas gráficas –que son da Fundación Orbegozo–, identificar aos nenos con sobrepeso ou obesidade é sinxelo.

O papel da familia ante a obesidade

O problema vén despois. Una vez diagnosticado, que se pode facer?

Estaría ben dar unhas recomendacións ao neno con sobrepeso –ou insistir un pouco máis nuns consellos que xa se lles dá sempre a todos os nenos– para que non cheguen a sufrir obesidade. Aos menores con obesidade non hai que porlles una dieta, pero si marcarlles uns obxectivos. E aí xorde outro problema: paira perseguir e alcanzar eses obxectivos necesítase tempo, que normalmente non se ten. Por iso, creo que sería moi importante contar con nutricionistas nos centros de saúde, que agora mesmo non hai. Porque as enfermeiras desempeñan un papel importante, pero, sen dúbida, un especialista nesa materia concreta nos centros de atención sanitaria sería o ideal.

Que obxectivos poderíaselles marcar ás familias?

Inicialmente, habería que coñecer a cultura alimentaria e os estilos de vida da familia. Non podes propor algo que saibas que non van cumprir porque teñen, de entrada, moitas deficiencias paira realizalo e porque é mellor empezar propondo algo que se adapte facilmente ao que eles xa fan e reforzalo. Dicirlles: “Iso que xa facedes tres días á semana, sería mellor si fixésedelo cinco”. O ideal é coñecer ben os hábitos e, a partir diso, marcar obxectivos adaptados. Por exemplo: “Tes que comer cinco porcións de froita e verdura ao día durante os próximos meses”. Ese vai ser o obxectivo paira o neno e paira toda a familia, porque o ideal é que a mellora se afronte en conxunto.

Ademais da mala cultura alimentaria persoal ou familiar, a carga xenética é determinante no sobrepeso ou a obesidade infantil?

Sen dúbida, a xenética inflúe. O 60 % do que chamamos a variabilidade no IMC depende da xenética. E si pómonos a pensar en cada persoa, isto é como una lotaría: cantos máis números teñas no teu bombo persoal, máis fácil vai ser que che toque a lotaría negativa. Neste caso, que teñas obesidade. A máis susceptibilidad xenética, máis facilidade paira padecer obesidade. Devandito isto, non te podes abandonar e pensar que, como séntache ben todo o que comes e tes moito apetito, non hai que facer nada máis.

Pódese corrixir, frear ou cambiar esa carga xenética?

Cantos máis números da lotaría teña un neno, é máis difícil. Pero pódense facer moitas cousas e desde moi pequeniños. Una acción importante e factible é que os menores coman una gran variedade de alimentos; é dicir, que haxa una gran diversidade na súa dieta. Si guiámonos un pouco polos seus gustos, ao catro ou cinco anos acabarán comendo só pasta, hamburguesas ou patacas fritas. Si ao ofrecerlles verduras, non lles gustan e non llas volvemos a dar, damos a entender que non lles van a gustar na súa vida, pero non é verdade. Si repíteselle un prato a calquera neno pequeno, acaba aceptando todos os sabores e todos os alimentos, ou a gran maioría. É una idea que os pediatras e as persoas con nenos a cargo deben transmitir: hai que ter paciencia, porque os menores débense incorporar á alimentación da familia.

Pero cando tes un neno que non come ou o fai mal, acábase a paciencia. É dicir, volvemos a esa falta de tempo.

Hai que xogar coas cousas. Moitas veces, cando din “o meu neno non come”, lévano ao pediatra. Alí mídenlle, pésanlle… e está no percentil 75. Pois algo ten que comer, iso está claro. O que pasa é que non come o que non quere. Hai moita casuística. E, por suposto, hai nenos que comen menos.

En relación cos factores temperáns asociados a un maior risco de obesidade, até cando e como se recomenda empezar coa alimentación complementaria?

A lactación materna é moi positiva paira previr a obesidade, e deberíase prolongar polo menos até o seis meses. Outra cousa máis discutida é si debería ser exclusiva ese primeiros seis meses. Parece que nas zonas máis desfavorecidas ou nos países menos desenvolvidos si debe ser exclusiva, porque é o mellor alimento que poden ter nese momento. Con todo, nos países desenvolvidos idealmente deberíase empezar antes do seis meses a introducir algúns alimentos. Na alimentación complementaria, que leva discutindo non moitos anos, dábanse pautas baseadas no sentido común ou a experiencia dos médicos, pero investigación houbo pouca.

Por que non existen moitos estudos?

Porque se trata dunha idade complicada. É agora cando empeza a haber estudos ben feitos dese período, dos que salguen resultados. Por exemplo, parece que o mellor paira evitar ao máximo a enfermidade celiaca é introducir os cereais progresivamente entre o catro e os seis meses. Pero está todo en proceso de cambio, en función desas investigacións que se están realizando. En calquera caso, é moi importante ter confianza no pediatra: todas estas cousas xerais que estamos a falar coñécenas perfectamente, e conta moito a experiencia persoal de cada médico. Así o fixen eu: sempre puxen plena confianza no pediatra que tivese a cargo aos meus fillos.

De feito, o estudo, o tratamento e a prevención da obesidade infantil leva só unas poucas décadas. En España orixinouse a mediados do oitenta.

Si, probablemente, cando se lle dedicou máis interese e máis recursos foi neste século. É un pouco corta a experiencia. De todas as maneiras, o ideal é previr e cambiar ou mellorar os comportamentos das persoas, e iso resulta complicado. Paira conseguilo temos que ir por moitas vías. Vai custar moito, pero iremos mellorando. Porque, ao final, todas esas mensaxes de saúde que comentabamos, si van calando. E falamos de alimentación. Pero no campo da actividade física, que tamén é moi importante, está a mellorarse moito, igualmente.

Estilo de vida e obesidade infantil

Vostede non fala só de dieta mediterránea, senón de “estilos de vida mediterráneos” nos que se inclúen dieta, actividade física e soño. No caso dos nenos, cales serían uns niveis de actividade física adecuados?

Iso está moi claro. Desde a idade preescolar até a adolescencia deberían facer 60 minutos ao día, como mínimo, de actividade física moderada ou intensa: correr, xogar… E aos que teñen tendencia a ser máis parados, haberá que estimulalos un pouco.

Estes meses de pandemia, nos que os nenos puideron moverse menos, xogarán en contra.

Si, todo inflúe. Por exemplo, hai uns meses púxose en contacto comigo un compañeiro da universidade preocupado porque os seus fillos quedaban a comer no colexio e púñanlles un vídeo que duraba todo o tempo da comida. Despois, claro, non tiñan oportunidade de moverse, enganchados a esa actividade audiovisual. Probablemente, non é o ideal. Entendo que dadas as circunstancias actuais é máis complicado que estean a xogar fose. Pero estar ao aire libre, por moito frío que faga, é o mellor. Non tes máis que irche a Finlandia, onde fai máis frío que aquí, e os menores están a xogar sempre no exterior.

Precisamente, nos países nórdicos, o índice de obesidade infantil é menor. En Noruega, por exemplo, é do 6 %. Ademais de cos hábitos, os datos teñen que ver coas súas políticas públicas de prevención?

Sen dúbida, teñen mellores políticas de prevención. Por exemplo, contan con tradición de traballo comunitario. Están moi ben organizados. Paira todo o que é saúde esa tradición axudaría moito. Os centros de saúde e os municipios deberían fomentar a participación das persoas da comunidade na mellora da saúde. Idealmente, identificando os problemas máis importantes e buscando solucións eficaces adaptadas ás necesidades de cada comunidade.

Que cre que se podería ou debería facer en España nese sentido?

É complicado, porque temos costumes que non queremos tocar: cear tarde, saír tarde… Os nenos teñen que cear pronto e deitarse cedo, como moito ás 10 da noite. Un menor en idade preescolar debería durmir unhas 11 horas. E iso implica cear hora e media antes, polo menos. Tamén inflúen os programas de televisión que lles gustan a certa hora. Si, ademais, teñen televisor na habitación e non estamos moi pendentes… Iso, sen culpabilizar aos pais, que é o último que hai que facer: bastante temos con traballar e adaptarnos á vida moderna.

Como se pode axudar aos pais?

Una acción pode ser o que os anglosaxóns chaman o parent education, é dicir, ensinar sobre a maneira de educar aos fillos. Cando temos fillos non veñen con manual de instrucións, cada pai baséase no que viu na súa casa, o que lle pareceu ben ou lle pareceu mal. Crear escolas de pais axudaría moito. Cando tes o primeiro fillo ou mesmo cando a parella está embarazada, é o mellor momento, porque es máis receptivo. Aí si se poderían facer moitas cousas desde o ámbito sanitario ou o escolar. Existen distintos modelos de prácticas de crianza. Por exemplo, o modelo “democrático”, que fomenta a toma de decisións conxunta entre pais e fillos e no que o exemplo positivo dos proxenitores xoga un papel moi importante.

Que se pode facer desde as políticas públicas?

Primeiro, pór máis énfase nas poboacións máis vulnerables. Por exemplo, no Centro de Investigación Biomédica en Rede de Fisiopatología da Obesidade e a Nutrición (CIBEROBN) estamos a facer un estudo en nenos con risco de obesidade porque os pais téñena. Que os proxenitores padezan obesidade pode vir de que teñan un compoñente de susceptibilidad xenética ou duns hábitos ou estilos de vida que lles leven a iso. Ou das dúas cousas. Son familias con risco de obesidade. Deberiamos focalizarnos nelas. Porque, de feito, nos programas que realizaramos previamente paira toda a poboación viamos que os que tiñan un peso saudable seguían así. Mentres, os que sufrían sobrepeso, melloraban. Pero non era un programa de tratamento, senón de prevención.

Que conclusións sácanse destes datos?

Indícannos que ao actuar por separado naqueles que tiñan sobrepeso si podiamos ser eficaces. Hai que intensificar o traballo nas familias con sobrepeso e nas que son máis vulnerables. Aí existen distintas estratexias. Por exemplo, traballamos e queremos traballar con supermercados: cando levan a cabo promociones ou estratexias de mercadotecnia, os “premios” moitas veces son alimentos non precisamente saudables. Queremos tentar que se premie ou se fomente a venda de alimentos máis saudables e que as familias poidan facer a cesta da compra saudable a un prezo relativamente alcanzable.

Volvemos ao factor socioeconómico, decisivo neste problema.

Coñécese como vulnerabilidade social, un concepto que xa se recolle en moitos sitios, como en convocatorias da Unión Europea. Que inclúe? O clásico era o nivel de ocupación e o nivel de estudos: o salario, ter ou non ter traballo, a educación… Pero hai outros elementos, como ser inmigrante ou non selo, ter una rede social máis ou menos extensa, a estrutura da familia… Moitas máis cousas. Todo iso hai que consideralo.

Que consecuencias terá a covid-19 nesta chamada “enfermidade de enfermidades”?

Probablemente neste período vanse a incrementar as desigualdades. As familias menos vulnerables fixérono igual ou mesmo un pouco mellor, e as máis vulnerables fixérono igual ou algo peor. Como creo que vai pasar en moitos asuntos sociais, vaise a incrementar a desigualdade. En canto á tendencia global sobre a obesidade, as cifras probablemente seguirán estancadas ou nunha progresión moi lenta de diminución.

Para acceder a máis contidos, consulta a revista impresa.


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións