Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Alimentación

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Luís A. Moreno, especialista en saúde pública e saúde comunitaria

As intervencións directas sobre a comunidade evidéncianse como o mellor camiño para atallar a obesidade infantil

  • Autor: Por
  • Data de publicación: Venres, 14deXaneirode2011

O doutor Luís A. Moreno compaxina o seu labor docente como profesor de Saúde Pública na Universidade de Zaragoza coa participación en varios proxectos de investigación de interese nacional e internacional. Á súa diplomatura en Nutrición Humana, Dietética e Dietética Terapéutica e en Saúde Pública e Saúde Comunitaria pola Universidade de Nancy (Francia), súmanse investigacións e máster que lle outorgan a especialización na alimentación, nutrición e dietoterapia na infancia e a adolescencia. Foi coordinador do Proxecto HELENA, que indagou sobre os hábitos alimentarios dos adolescentes que lles conducen á obesidade. As súas investigacións en temas de alimentación infanto-xuvenil, obesidade e arteriosclerosis fixéronlle merecedor de varios premios nacionais. Moreno asina como autor máis de 200 artigos en revistas científicas e máis de 50 capítulos de libros. É tamén membro do Comité de Nutrición da Sociedade Europea de Gastroenterología e Nutrición Pediátrica (ESPGHAN).

Cales son os últimos datos sobre prevalencia da obesidade infantil en Europa?

Os últimos datos, xa públicos, corresponden ao estudo IDEFICS (Identification and prevention of Dietary and lifestyle-induced health EFfects In Children and infantS), que comezou en 2006 financiado pola Comisión Europea. Estes datos presentáronse en novembro de 2010 en Zaragoza e fan referencia a unha mostra de 16.224 nenos e nenas de 8 países europeos (Bélxica, Chipre, Estonia, Alemaña, Hungría, Italia, España e Suecia) entre 2 e 9 anos de idade. Nesta mostra, a prevalencia do sobrepeso entre as mozas roldou o 14%, e o 11% nos mozos. En canto á obesidade, a súa prevalencia foi similar en ambos os sexos e cuantificouse en preto do 7%. É dicir, a combinación de sobrepeso e obesidade en mozas alcanza o 21% e nos mozos, o 18%.

O estudo Enkid foi e aínda é un referente para cifrar a prevalencia da obesidade entre os nenos e mozos españois, hai novos datos que arroxen luz sobre a evolución nos últimos 10 anos?

Sen dúbida, o estudo Enkid foi un referente, en especial, porque utilizou unha mostra representativa da poboación española, pero cun grupo de idade moi amplo (entre 2 e 24 anos), quizá demasiado como para poder establecer a prevalencia en grupos de idade concretos. Con posterioridade non se fixo ningún estudo similar, da mesma magnitude. No entanto, cóntase con información que nos permite identificar a tendencia da evolución desta enfermidade. En Zaragoza descubríronse datos que apuntan a que desde a década de 1980 ata os anos 2000-2002 (cando se fixo o estudo AVENA), rexistrouse un aumento moi importante na cifra de prevalencia de sobrepeso e obesidade entre os máis novos. Con todo, ao considerar datos posteriores, referidos ao estudo HELENA, parece que se constata unha estabilización das cifras entre os anos 2000 a 2007. Unha situación similar á detectada noutros países europeos.

“En 20 anos, da década de 1980 ata os anos 2000-2002, rexistrouse un aumento rechamante na prevalencia de sobrepeso e obesidade entre os máis novos”

Cales son as expectativas con respecto á evolución destas cifras a curto ou medio prazo?

Non se pode prever con certeza. En esencia hai dúas hipótese. A primeira, a máis positiva, apunta que os programas de intervención realizados ata a data son efectivos. A segunda, menos optimista, afirma que ocorreu unha estabilización porque a cota alcanzada é xa moi alta, pero que hai un risco potencial vinculado ao feito do repunte que podería vivirse no momento en que se rexistren novos nacementos de nenos cuxos pais foron obesos. Unha expectativa pouco halagüeña para os próximos 10, 15 ou 20 anos.

En síntese, cales son as causas desta situación?

A xenética do ser humano non cambiou nunhas poucas décadas. Ou polo menos non o fixo de forma tan importante como para poder atribuírlle un peso destacado nas causas da actual epidemia de obesidade. En sentido contrario, os cambios na alimentación, en especial os referidos ao aumento do consumo de alimentos cunha elevada densidade enerxética, o incremento das condutas sedentarias e a diminución da actividade física son, en conxunto, o marco circunstancial que máis puido influír. Parece que a contorna ou o medio ambiente e as circunstancias sociais son factores determinantes.

Esta contorna obesogénico conta con múltiples aspectos que o describen: os prezos dos alimentos e a ampla gama destes moi enerxéticos e moi baratos, o que facilita o seu consumo. En canto ao sedentarismo, a día de hoxe, resulta máis cómodo para os pais deixar á nenos fronte ao televisor ou a consola de videoxogos que saír a un parque a realizar algún tipo de actividade física. Ademais, a posibilidade de que os nenos xoguen na rúa, como se facía tempo atrás, está hoxe máis limitada por cuestións de seguridade e, por tanto, é menos probable.

“Os alimentos moi enerxéticos a baixos prezos, o lecer sedentario e a escasa actividade física teñen maior influencia na obesidade que os xenes”

Hai diferenzas entre comunidades autónomas?

Hai diferenzas xeográficas, tanto no ámbito europeo como no nacional. Aínda que pareza un paradoxo en relación co concepto de dieta mediterránea, a prevalencia do sobrepeso e a obesidade é maior nos países do sur de Europa que nos do norte. En España, as prevalencias máis altas rexístranse en Canarias e Andalucía, e as máis baixas en Cataluña e Aragón, pero sempre, incluído os casos destas últimas rexións, no marco dunhas cifras obxectivas altas.

E entre as distintas circunstancias socioeconómicas das familias?

En xeral nos países desenvolvidos, e tamén en España, canto menor é o nivel socioeconómico, maior é a prevalencia destes problemas. Entre todos os determinantes socioeconómicos, o máis influente parece ser a educación da nai, un actor moi importante no que se refire ao consumo de alimentos e de hábitos de vida nunha familia de corte tradicional.

“Un terzo dos nenos con obesidade teñen a presión arterial elevada e resistencia á insulina, trastornos comúns na idade adulta”

Na idade adulta, unha serie de enfermidades relaciónanse en especial coa obesidade, son patrimonio do adulto?

A obesidade asóciase no adulto con diversas enfermidades, as máis claras son a diabetes tipo 2, a hipertensión, as enfermidades cardiovasculares e algúns tipos de cancros. En nenos e adolescentes obesos, estas enfermidades non se desenvolven de forma tan manifesta. Pero si son apreciables moitos dos seus precursores directos, o que condicionará unha maior probabilidade de desenvolvemento destas patoloxías. Ao redor dun terzo dos nenos con obesidade teñen a presión arterial elevada e, tamén a mesma proporción, rexistra resistencia á insulina, un primeiro paso cara ao desenvolvemento da diabetes tipo 2.

De pais obesos, fillos obesos. Ao falar de obesidade parece inescusable facer unha referencia á xenética, que papel desempeña?

Non é fácil explicar as implicacións da herdanza e a xenética en termos sinxelos. En primeiro lugar, ao parecer, o compoñente hereditario ou familiar da obesidade representa un 60% no desenvolvemento desta nos nenos. No entanto, cando se analiza o efecto dos distintos xenes implicados que se coñecen no desenvolvemento da obesidade, a súa porcentaxe de influencia individual é moi pequeno (salvo mutacións moi específicas pouco frecuentes). Para facerse unha idea desta escasa influencia individual, o xene que parece ter un peso maior, o denominado FTO, condiciona variacións de menos do 1% no índice de masa corporal ou na porcentaxe de graxa a partir dos seus diferentes polimorfismos.Está claro que a obesidade ten un compoñente de susceptibilidade xenética, pero todo apunta a que se coñece moi pouco sobre a relación destas dúas cuestións e que o futuro nos deparará novidades, en especial as vinculadas coa epigenética.

Que expectativas de intervención hai a curto ou medio prazo?

Gústame ser sempre optimista e creo que, polo menos no que se refire a as ideas xerais, os distintos elementos implicados (ámbito científico, político, social, etc.) están moi sensibilizados con estas cuestións. A actual situación representa un problema sobre o que hai que tomar medidas para solucionalo.A estratexia NAVES tiña unha formulación adecuada, pero a principal limitación quizá radicase na súa escasa disposición de recursos. En paralelo, a posta en marcha en España do código PAOS, parece que introduciu melloras que poden ser positivas nun futuro próximo. Ao mesmo tempo, a actual redacción da normativa relativa á regulación dos comedores escolares, aínda que controvertida e mellorable, parece que está encamiñada a propiciar un cambio significativo en parte dese medio ambiente en cuestión.

Gran parte da poboación percibe estes problemas como derivados do estilo de vida norteamericano. Puxéronse en marcha neste país iniciativas que dean mostras de achegar unha mellor solución?

Os programas de intervención ben avaliados en Estados Unidos non mostran unha especial eficacia. Desde o meu punto de vista, postos a atopar solucións, evidénciase máis eficaz o modelo dos países escandinavos, cunha gran tradición no ámbito da prevención das enfermidades (como a acontecida fai 30 ou 40 anos en Finlandia coa incidencia das enfermidades cardiovasculares). Nestes países tense unha boa experiencia no que se refire ao traballo coa comunidade, concello, comarca ou localidade. Xa hai programas en marcha que teñen esta contorna como obxectivo. Pódese destacar, entre eles, o programa francés EPODE, que se estendeu a outros países, incluído España, e coñecémolo como o programa THAO. Non hai unha base sólida para falar en termos de eficacia, pero esta parece ser unha das liñas máis operativas de intervención.

Ao seu xuízo, cal é o papel dos pais no problema da obesidade infantil? E o das escolas?

Non se debe culpabilizar a ninguén do problema de obesidade infantil. É un problema social e a sociedade, para o bo e o malo, facémola entre todos. A contorna familiar e escolar son dous elementos cruciais para facilitar hábitos de vida saudables. Cada vez hai máis convencemento de que os programas deben empezar canto antes. Mesmo se expón, nalgúns casos, que o momento da xestación é idóneo para realizar accións de sensibilización e educación nestes temas. Durante o embarazo, ambos os proxenitores, sobre todo a nai, están máis receptivos para tratar estas cuestións. De todos os xeitos, a familia é un das contornas máis complicadas para realizar intervencións, xa que a falta de tempo, a tensión e demais aspectos complican a posta en marcha das posibles iniciativas.En canto ás escolas, o seu papel é fundamental. Basta ter en conta o número de horas que pasan os nenos e mozos no colexio e, que ademais, moitos deles comen nos seus comedores, unha contorna propicia para unha correcta educación.

Obesidade infantil, un problema a longo prazo

O feito de que un neno teña sobrepeso ou obesidade pode ser un problema a longo prazo pola súa relación directa coa saúde no futuro. Segundo algunhas das conclusións do traballo “Obesidade infantil e factores determinantes”, vinculado ao estudo EnKid, un neno obeso de 4 anos ten un risco do 20% de chegar a ser un adulto obeso. Se a obesidade perpetúase no tempo, o risco aumenta. Un adolescente obeso terá un risco do 80% de ser un adulto obeso. Cada vez faise máis patente a importancia da intervención nestas materias a idades temperás.

Moreno afirma que “a loita contra o sedentarismo sería unha das cuestións principais” sobre as que intervir para frear esta enfermidade crónica entre nenos e adolescentes. No entanto, reitera que “é preciso intervir en todos os factores: mellora da alimentación, diminución do sedentarismo e promoción da actividade física”.


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións