Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Alimentación

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Montse Escruela, consultora da ONU para o Programa Mundial de Alimentos

Un centro de nutrición nos países subdesarrollados funciona como un centro de formación para o persoal local

  • Autor: Por
  • Data de publicación: Venres, 24deOutubrode2008

Montse Escruela Cabrera, técnica especialista en dietética e diplomada en Dietética e Nutrición pola Universidade de Nancy (Francia), desenvolveu a súa profesión en diferentes centros hospitalarios de Cataluña ata que en 1999 emprendeu a súa verdadeira vocación, a cooperación internacional no campo da nutrición e a alimentación. O seu primeiro destino foi Colombia con Acción contra a fame onde asegura que pasou o mellor ano da súa vida. Finalizado o proxecto, viaxou a Guinea onde se enfrontou a outro problema nutricional: a desnutrición aguda nos campos de refuxiados. De alí trasladouse a Angola, un país destruído por máis de 30 anos de guerra. En 2005 comezou a traballar como consultora para as Nacións Unidas dentro do Programa Mundial de Alimentos (PMA). O seu perfil de técnica experta levoulle á conta de Marfil, Panamá, Guinea Bissau e Mauritania. Nestes momentos, confía en viaxar a Haití con UNICEF .

Nove anos traballando en intervencións humanitarias, primeiro como cooperante con Acción contra a fame e agora como consultora das Nacións Unidas. Cando le que o número de persoas que padecen fame segue crecendo, que sente?

Se se analizan os resultados de maneira global chégase ao convencemento de que falta moito por facer, e mesmo, de que se hai pouco. Pero se se reflexiona sobre unha soa acción, se particularizas en persoas -no meu caso en nenos aos que se logra salvar a vida levando adiante un plan de combate da malnutrición- sentes que o traballo que desempeñamos si é importante.

Fala de malnutrición, non de fame.

Son conceptos diferentes e é importante recalcalo. No campo da desnutrición hai dous parámetros: a desnutrición crónica e a aguda. A primeira é aquela que provoca que rexións e pobos sufran un atraso de crecemento, é dicir, a talla dos nenos é pequena respecto da súa idade e é moi difícil de combater posto que só se pode evitar se se traballa nos dous primeiros anos de vida. A súa subsistencia non corre perigo pero o seu desenvolvemento si.

E a desnutrición aguda…

O segundo parámetro responde a un momento concreto dunha sociedade concreta. Comezan a producirse casos de desnutrición aguda moderada como consecuencia de perda de colleitas, catástrofes, conflitos, guerras ou epidemias… e hai que evitar que a situación se agrave e degenere nunha desnutrición aguda severa. Nestes casos, o tempo de actuación é clave. A vantaxe é que se se trata dunha causa circunstancial é posible que en tres meses a poboación infantil recupere un óptimo estado nutricional. Se nos enfrontamos a unha prevalencia da desnutrición aguda na que a taxa de mortalidade é moi alta, o primeiro que hai que facer é evitar que morran máis nenos. A partir de aí, trátase de pór en marcha un programa nutricional.

Como son estes programas?

Para definilos destacaría, en primeiro lugar, a necesidade de levantar un centro de nutrición de urxencia para contar cun espazo no que tratar aos enfermos. Ese é o primeiro obxectivo: baixar os índices de desnutrición, que moitas veces se traduce en salvar vidas. Pero xunto a esa parte curativa é crucial desenvolver tamén unha estratexia preventiva. Os nutricionistas non viaxamos sós. Fórmase un equipo multidisciplinar con expertos en seguridade alimentaria, auga e saneamento, e saúde e nutrición. A partir de aí, e paralelamente ao traballo de campo, búscanse as causas do que está a suceder.

Co fin de atallalas.

Para coñecelas en primeiro lugar. Na análise valémonos do cadro conceptual das causas da malnutrición e a mortalidade deseñado por UNICEF en 1990, que se ha ido adaptando para manter o seu vigor. Unha vez estudado o terreo e valéndonos de diferentes variables chegamos a identificar as causas inmediatas da desnutrición: o neno está desnutrido por unha inxesta inadecuada de alimentos ou porque sofre unha enfermidade que lle impide reter os nutrientes.

A parte destas, pode describir outras causas subxacentes?

Si. Causas secundarias no fogar e a familia describen se o problema é de seguridade alimentaria (acceso ou dispoñibilidade de alimentos), polo ambiente social e de asistencia (prácticas maternais ou tabús culturais) ou debido a problemas no acceso a coidados de saúde e saneamento (se as condicións sanitarias ambientais son perniciosas ou non hai acceso a un centro de saúde e a medicamentos). Por último, as causas básicas, xeradas pola mesma sociedade, apuntan ás estruturas políticas e económicas, infraestruturas formais e informais e aos recursos potenciais (conflito violento ou catástrofe natural). As causas non se eliminan entre si, pero é importante delimitalas e cuantificar o seu grao causal na incidencia da desnutrición para deseñar a estratexia de intervención que axude a calcular o tempo que se debe investir en achar unha solución.

E se o resultado da análise indica que o período de solución é longo?

“Hai que involucrar aos gobernos para que sexan eles os suxeitos activos e comprométanse a seguir potenciando o traballo que se fai”Un centro de nutrición funciona sempre como un centro de formación para o persoal local, que se encargará de atendelo a partir de que o período de actuación da ONG chegue ao seu fin. A formación é clave no éxito dos programas e un dos seus obxectivos. Ademais, trabállase de maneira multidisciplinar, é dicir, analizando as causas chégase a solucionar algúns problemas a través de programas de cultivos, de sementes, ou de saneamento da auga.

A contestación á perpetua crítica de “non dar peces senón ensinar a pescar”.

Este reproche podemos consideralo desfasado co compromiso actual dos actores humanitarios en facer unha cooperación ao desenvolvemento de boas prácticas e seguindo pautas recoñecidas desde o punto de vista internacional. Quizá estivo xustificado fai moitos lustros, pero deixou de estalo. Na ONG serias trabállase sempre coa comunidade. Hai organizacións que levan máis de trinta anos no terreo, e é o profesional sanitario local quen se encarga de levar adiante os proxectos.

A quen máis hai que implicar para que estes proxectos leven a cabo?

É moi importante tamén involucrar aos gobernos para que sexan eles os que se consideren suxeitos activos e comprométanse a potenciar o traballo que se fai; un traballo que desenvolven os seus propios cidadáns, pois cada vez son menos os estranxeiros que traballan e por menos tempo, excepto nas situacións de emerxencias, onde un despregamento rápido de persoal expatriado experimentado pode ser clave para dar unha resposta humanitaria o máis adecuada posible.

Cando se dá por finalizado un proxecto?

Depende. Algúns se prolongan durante moitos anos aínda que ,sen dúbida, a capacidade de financiamento é clave. Un proxecto pode non acabarse, pero se non hai máis diñeiro, non hai máis accións.

E abandónase?

Non hai posibilidade de levalo adiante. É moi importante que os particulares axuden á ONG de forma directa aumentando así os fondos propios da organización, e que son destinados a proxectos que a mesma ONG determina sen estar suxeitos a presións externas. Cando se depende de organismos oficiais tamén se depende dos seus intereses. Supoñamos que hai unha misión nun país e prodúcese un tsunami. Os recursos son limitados e estes poden cambiar de destino.

Como se sabe que se lograron os obxectivos?

A obesidade é outro tipo de malnutriciónContamos con táboas numéricas que serven para axuizar as accións. Pódese medir o éxito ou o fracaso do traballo nas porcentaxes en que se traducen os resultados. O programa ten que funcionar e hai que comprobar o que se fai e en que grao está a facerse para saber se marcha ben ou se está fallando. Estipúlanse uns mínimos que a axuda humanitaria debe cumprir en diferentes contextos. Están recollidos na Carta Humanitaria e as Normas Mínimas de Resposta Humanitaria en Casos de Desastre enmarcados en proxecto Esfera lanzado de 1997. O obxectivo de Esfera é mellorar a calidade da asistencia que se presta ás persoas afectadas por desastres e aumentar a responsabilidade do sistema humanitario en calquera intervención. Ademais de sumar transparencia ás accións, este método facilita a mellora.

As variables obxectivas pódense aplicar en todo o mundo, con independencia da etnia, o país, a cultura?

Si. Os trazos particulares inflúen á hora de conformar o equipo, por exemplo, e cando se deseña a dieta en función dos produtos autóctonos, pero as causas básicas da desnutrición e as súas solucións son comúns.

Como forman os equipos de traballo?

Sempre con persoas locais. Hai países nos que é máis sinxelo, posto que o persoal de medicamento, enfermaría e auxiliar de alí precisa de poucos meses para adoptar as técnicas máis eficientes para tratar a malnutrición. Noutros, o equipo fórmano persoas que só saben ler e escribir, e é a elas a quen se vai a dotar de coñecementos sanitarios. O proceso será máis longo e máis custoso, pero igual que debes apañártelas coas colleitas dese ano, hai que valorar os recursos humanos que se teñen porque poden dar moitos froitos.

Contan con suficientes recursos?

Traballei con Acción contra a fame e as Nacións Unidas. Nunca tiven problemas por non dispor de medios. Trátase de dous organismos internacionais que contan con apoio económico e recoñecemento internacional que facilitan o financiamiento das súas accións. Cando se chega a unha zona, en mellor ou peor estado, está todo disposto para comezar a traballar de inmediato.

Cando se ve a tantos nenos morrer de desnutrición, como se tolera a obesidade infantil de Occidente?

Cando regreso o primeiro que me chama a atención é a talla dos nenos. Estou adoitada a unha escala de nenos que sofren desnutrición e cando vexo a un neno na súa talla creo que está moi grande e non é así. Respecto da obesidade infantil, prodúceme tamén tristeza porque sen dúbida se trata doutro tipo de malnutrición. Non hai risco de morte inminente pero eses nenos tamén sofren.

Mentres espera un novo destino viaxou a EE.UU., o país onde con maior índice de persoas obesas. É posible comer san naquelas terras?

Desde logo, e non é necesariamente máis caro. Pero aínda que a nosa dieta mediterránea baséase en verduras, froitas, hortalizas, legumes, carnes e peixes, a dieta típica estadounidense son as hamburguesas. É unha cultura, insana, pero cultura.

VIAXAR E APRENDER

Img mujeres
Imaxe: Em Baker

Montse Escruela relata que unha das súas afeccións é viaxar a África e Asia. Engade que lle custa “quitarse” o chip cando vai de turismo, pero que aínda así vai predicando consellos, como non lavarse os dentes con auga da billa se non hai garantía de que sexa potable. Tamén aproveita para visitar centros de saúde e facer fotos. “É moi interesante ver os carteis de promoción de boas prácticas da lactación materna en diferentes países e sacar ideas para elaborar material educativo”, explica.

Por fortuna, di Escruela, a lactación materna practícase nunha alta porcentaxe na maioría de países onde traballa. O que se tenta corrixir son as malas prácticas dalgunhas mulleres cando dan de mamar, e é que nestes países introdúcense outros alimentos na dieta do pequeno moi pronto. Algunhas mulleres deciden que os consellos pediátricos son moi esaxerados e non os seguen. Non se dan conta de que están sustentados por evidencias científicas. É coma se estivésense cuestionando algúns protocolos e, a longo prazo, isto pode provocar problemas. Pon como exemplo que o peixe non pode formar parte da dieta dun bebé ata que cumprise os 12 meses, con independencia de que as nosas avoas llo desen aos nosos pais ao seis. “Non é un capricho dos nutricionistas indicalo a partir do ano”, advirte.


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións