Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Bebé

Este artículo ha sido traducido por un sistema de traducción automática. Más información, aquí.

“Moitas veces toleramos actitudes cara á infancia que non tolerariamos noutros grupos de idade ou colectivos”

Alberto Adoitar, psicólogo, máster en Psicoloxía Clínica e da Saúde e coautor do libro 'Nenos sen etiquetas'

  • Autor: Por
  • Data de publicación: Sábado, 04 de Xullo de 2020

Educar sen violencia, evitar castigos, berros, malas palabras… son as bases da parentalidad positiva, unha das “patas” do proxecto de Lei Orgánica de Protección Integral á Infancia e a Adolescencia fronte á Violencia que hai uns días aprobaba o Consello de Ministros. Desta forma de crianza e educación fala en charlas e talleres por todo o país Alberto Adoitar, psicólogo e máster en Psicoloxía Clínica e da Saúde. Para este experto, que acaba de publicar xunto á tamén psicóloga Concepción Roger o libro ‘Nenos sen etiquetas’, aínda “seguimos blanqueando a violencia e os malos tratos cara á infancia”, por iso é polo que considere moi importante a posta en marcha desta lei. Cóntao nesta entrevista na que confesa que, sen chegar a extremos como os abusos sexuais ou os malos tratos físicos, “etiquetar a un neno é unha forma de mal trato”.

Din que a Lei Orgánica de Protección Integral á Infancia e a Adolescencia fronte á Violencia, a coñecida como “lei Rhodes”, saca á luz unha realidade invisible e terrible en España: a violencia, os malos tratos cara aos nenos. Tan invisible é? Tan complicado é que notemos que un neno sofre malos tratos?

En función de que tipo de malos tratos. A cuestión é que os nenos son dos colectivos máis dependentes a nivel social. Cando se exerce violencia cara á infancia no seo da familia, quen terían que axudar e porse ao lado do neno para presentar a denuncia e acompañar, precisamente, son os agresores. Nestas situacións, as nenas e os nenos están sumamente desprotexidos. Por iso é moi importante esta lei na que se obriga a denunciar aqueles casos que sexan constitutivos de delito, pero tamén os que non o sexan e que, aparentemente poderían ser menores, pero que tamén constitúen unha agresión cara á infancia. E isto esténdese ao corpo docente, os sanitarios, veciños… todas aquelas persoas que nun momento determinado poderían ter constancia de que se está exercendo violencia contra un menor.

Si, os datos confirman que os malos tratos é perpetrado por persoas próximas, que se supón quérenlle. Como viven os menores esta situación tan contraditoria?

Son situacións dramáticas e catastróficas, porque coincide, e insisto porque é importante, que aquelas persoas que deben dar seguridade, estabilidade e protexer son aquelas que xeran o dano. A idade inflúe en como o procesará mentalmente, pero, sen dúbida, esta violencia xera moito malestar e incerteza. E, en ocasións, en función das variables de personalidade, pode producir moita culpabilización no sentido de “algo faría para merecer isto” ou “quizá non tiven o valor de poder paralo”. Entón, dáse unha dobre victimización, porque a vítima acaba sentíndose culpable por participar ou contribuír a que se desen esas agresións, cando nunca adoita ser así.

Isto lembra a que a lei fixará que o prazo de prescrición dos delitos máis graves, como os abusos e agresións sexuais, comece a correr cando a vítima teña 30 anos, e non 18, como agora. Quen o sufriron tardan en asimilar o que lles ocorreu. Que se lles pasa pola cabeza?

Deberíao responder un psicólogo forense, porque son os que teñen máis contacto cos procesos de denuncias. Pero si que é verdade que cando os nenos son moi pequenos non dispoñen dos recursos nin a nivel social nin cognitivo para poder comprender o que lles está pasando.

Etiquetar a un neno sería unha forma de violencia?

Non unha forma de violencia no sentido de malos tratos, pero se un trato non adecuado. Etiquetar a un neno, en última instancia, o que acaba producindo é unha limitación no seu proceso de desenvolvemento, pois estamos coartando a liberdade que ten para poder expresarse a nivel físico, conductual e a nivel social. Quen ten a etiqueta pódese acabar comportando de acordo coa etiqueta que lle puxeron, que moitas veces é inxusta, está baseada en estereotipos, en prexuízos. Non me atrevería a dicir de forma categórica que é uns malos tratos na infancia comparable cos abusos sexuais ou os malos tratos físicos, pero si é unha forma de mal trato.

É difícil non etiquetar. Tamén o facemos cos adultos.

Porque as etiquetas constitúen unha forma de funcionamento do cerebro; simplifican moito, é un mecanismo de economía cognitiva. Non podemos obvialas, van estar alí, pero temos que ser responsables e consecuentes de cando as estamos utilizando.

Esta lei incide na prevención en casa. E para iso quérese promover a parentalidad positiva da que tanto vostede coñece co impulso de medidas de política familiar: conciliar, corresponsabilidade… Como facelo? Isto esixe moito de moitos.

Unha parte importante desta lei é a promoción do bo trato. De feito, aparece recollido desa maneira: bo trato e parentalidad positiva. Moitas veces acabamos tolerando actitudes cara á infancia que non tolerariamos baixo ningún concepto noutros grupos de idade ou colectivos: certas formas de falar aos nenos, as ameazas, os berros… veriámolos escandalosos se falásemos da relación de parella ou do trato que se proporciona a unha persoa maior. Incidir na parentalidad positiva para proporcionar ás familias recursos a nivel emocional cos que poder mellorar as súas habilidades educativas é básico, porque a familia é quen ten que promocionar a base para a educación moral, a educación en valores, o pensamento crítico ou a asertividad (saber pór límites). A escola, por suposto, ten un papel fundamental, pero é no fogar onde se producen esas mensaxes tan importantes e onde os nenos pasan a inmensa maioría do tempo; o que ocorre nel é o que máis lles marcará ao longo da súa vida. Por tanto, é imprescindible promover o bo trato e as competencias emocionais para titores ou pais, porque redundará nun maior benestar da infancia.

Pero desde onde? Na escola? Como formar aos pais?

É difícil a forma de articulalo, pero o primeiro é un estilo de comunicación no cal se evidencie e póñase en primeiro plano. Do mesmo xeito que noutros tipos de violencia conseguimos romper esa imaxe de tolerancia social que había, temos que tratar de avanzar tamén cara a unha maior intolerancia cara ao trato inadecuado cara á infancia. Hai familias que teñen recursos a nivel emocional e de competencias para a educación e outras, dispostas a telos. A cuestión é poder utilizar o sistema de educación formal que temos para incluír ás familias e facer talleres, escolas, proporcionar información… que lles axuden a xestionar mellor certas situacións. Xa se realiza nas escolas infantís con talleres sobre temas como a alimentación, deixar o cueiro… pero, conforme vai avanzando a idade do alumnado, isto vaise deixando de lado. É moi interesante utilizar esa rede de escolas públicas para poder incluír ás familias nese proceso, mediante as AMPA, reunións extraordinarias, circulares, proporcionar recursos, bibliografía…

Dicía que os nenos pasan moito tempo en casa, e máis con esta pandemia. No confinamento, que ocorreu? A Fundación ANAR conta que recibiu un 50 % máis de chamadas de nenos que pedían axuda. Unha enquisa de Save The Children di que un de cada catro pais perdeu os nervios cos fillos: berros, insultos, losqueadas…

Nada máis empezar o confinamento moitos nos preguntamos que sucedería no caso de mulleres que estaban a sufrir violencia machista e dos nenos que estarían a padecer esa violencia de corte machista ou non. E, en realidade, durante estes meses diminuíu o número de denuncias formais. Pero é que tampouco existían os recursos e nin sentía a seguridade para poder telos, pór esas denuncias e escapar desa situación. Agora, nunha situación máis normalizada, é probable que empecemos a ver eses efectos. E, sen dúbida, debe ser terrorífico e que terá consecuencias para sempre no neno estar encerrado cunha ou varias persoas que lle comportaron un trato tóxico a nivel físico, sexual, emocional… un trato que non se exerceu da maneira en que debería ser.

Haberá nenos que se sentiron protexidos e coidados polos seus pais, pero outros non atoparon ningunha protección.

Por iso é importante esta lei. Nos anos 80, era habitual escoitar que había problemas de violencia dentro da parella -no seu momento chamábase violencia doméstica- e que non había que entrar neses asuntos, nas discusións de parella: que o que sucedía en casa debía quedar en casa. E iso, por sorte, superámolo. Pero dá a impresión de que coa infancia non se superou: seguimos blanqueando a violencia e os malos tratos cara á infancia con expresións como “non temos que interferir na forma que cada familia ten de educar aos seus fillos”. E por suposto que debemos facelo. Absolutamente, sen ningunha dúbida. Se esa forma de educar implica un abuso, o medo, os malos tratos… debemos intervir.

Algúns piden respecto, non inmiscirse na forma de educar.

Non todo é respectable. Pegar a neno ou a unha nena para que obedeza ou faga caso non é respectable en ningunha circunstancia. Como tampouco atemorizar a un neno ou ameazar a unha nena. Privarlles de necesidades básicas como a educación, a saúde, a seguridade… non é respectable. Privarlles doutras necesidades básicas como o dereito de participación, a ser escoitados e telos en conta, o xogo… tampouco é respectable. Temos unha convención sobre os dereitos do neno que España ratificou hai máis de 30 anos e que en moitas ocasións non temos en conta.

E hai bastante “niñofobia” tamén, non?

Vivimos nun contexto moi “niñofóbico”, moi centrado nas necesidades das persoas adultas. Seguimos deixando totalmente de lado as necesidades da infancia na forma de estruturar a sociedade. Por exemplo, vémolo no espazo urbano. A estruturación das cidades e pobos está moi centrada no desprazamento dos vehículos a motor e no espazo de persoas adultas e mozas sas. Pensemos nos tempos nos que están configurados os semáforos: non están pensados para a velocidade coa que unha persoa anciá ou un neno son capaces de cruzar a rúa. Temos unha sociedade demasiado centrada nunha franxa de idade moi reducida, que é a franxa produtiva da sociedade.

Volvendo á lei. Haberá un coordinador de benestar e protección en colexios e un delegado de protección en centros deportivos e de lecer. Pero se non hai nin psicólogos nas escolas!

Está moi ben sobre o papel, pero debe haber unha parte orzamentaria asignada. Sen recursos específicos e unha asignación orzamentaria pódese quedar nun compendio de boas intencións e boas palabras. E non, non temos psicólogos nas escolas. Temos moitas veces unha ausencia de persoal docente e de servizos que sería necesario. Estaría moi ben que existise esa figura, pero de onde a sacamos? Debería ter unha formación específica e unhas instrucións claramente delimitadas.

Na miniserie ‘Crédeme’, onde se aborda a violación a unha adolescente, o policía que lle atende na súa denuncia non a cre e debe contar o feito unha e outra vez. A nova lei determina que na fase de instrución os menores de 14 só terán que declarar unha soa vez (proba preconstituida). Verbalizar axuda, pero facelo unha e outra vez?

Non deberían pasar por iso. Ademais, en moitas ocasións, o feito de repetilo tantas veces fai que se aprendan o seu propio discurso de memoria. E isto, ás veces, bótaselles en cara, dicíndolles que é un discurso aprendido. Réstalles credibilidade. Co cal, acábase convertendo en moito máis perverso porque, á parte de que lle estás obrigando a ter que narrar unha e mil veces una mesma vivencia traumática, despois, iso réstalle credibilidade porque lles din que é un discurso aprendido; é algo tremendo.

Internet trae novos delitos neste ámbito que se perseguen con esta lei: incitar ao suicidio, á autolesión ou os trastornos alimenticios, por exemplo. Os nenos tamén estarán máis protexidos nas redes sociais?

Hoxe en día a idades cada vez máis temperás, as nenas e os nenos atopan nas redes sociais un lugar onde expresarse e desenvolverse. É importante, por tanto, que haxa medidas que contemplen polo menos a existencia desta realidade e que poidan proporcionar recursos e un sistema de vixilancia para evitar que se cometan abusos (e non se cheguen a extremos como pornografía infantil) ou doutro tipo de relacións abusivas que quizais agora non se están tendo tan en conta. Segue sendo un campo demasiado aberto.


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións