Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Baños públicos

Os baños públicos son escasos e utilízanse máis como soporte publicitario que como aseos para o cidadán
Por Carlos Astorelli 28 de Novembro de 2007
Img bano listado
Imagen: Clambert

Os aseos situados nos principais parques e avenidas das cidades, cun empregado público que se encargaba da súa hixiene e de cobrar o servizo, están en vías de extinción. Actualmente estes baños son en moitos casos portátiles, automáticos, e convertéronse en parte dos moitos soportes rueiros que a publicidade emprega para vender produtos e crear imaxes de marca. Son insuficientes en número e distribución nas principais cidades; hai que ter en conta que a súa xestión e mantemento pasou na maioría das cidades das Administracións públicas a empresas especializadas en mobiliario urbano, que se encargan de mantelos e cobran polo seu uso mediante un mecanismo de moedas que rolda os 0,30 céntimos.

Pouca oferta

A dispoñibilidade de aseos públicos para os transeúntes é escasa na maioría das cidades españolas. Madrid, con ao redor de 3,2 millóns de habitantes, dispón de apenas 28 aseos públicos rexistrados de maneira oficial no Concello, ao redor dun por cada 115.000 habitantes. Barcelona, pola súa banda, conta con 15 aseos, pero só no distrito de Ciutat Vella: un quince cabinas que a Generalitat estima suficientes nesta área considerada o centro comercial, lúdico, cultural e turístico de Barcelona.

Tendo en conta estas cifras, acceder a un baño nunha situación de apuro pode converterse nunha complicada misión nalgunhas cidades. Non existe ningunha lei que obrigue aos Concellos a dispor de aseos na vía pública e, aínda que facer as necesidades na rúa está penalizado con multas de entre 30 euros e 500 euros, a cobertura é dispar nas distintas cidades. O insuficiente número de aseos públicos nas dúas principais urbes españolas -Madrid e Barcelona- faise evidente cuadno compáranse con outras máis pequenas, como San Sebastián, que con 183.000 habitantes conta nas súas rúas con 22 baños, apenas seis menos que Madrid.

Non hai ningunha lei que obrigue aos Concellos a dispor aeos na vía pública

O certo é que máis aló de casos puntuais como festas populares ou concertos ao aire libre organizados polos Concellos -cando a paisaxe urbana satúrase de transeúntes e as administracións dispoñen de baños químicos móbiles para a ocasión-, as necesidades fisiológicas dos cidadáns quedan en mans do azar ou da boa vontade dos donos de bares e restaurantes. Isto podería parecer un problema menor se se considera que España dobra ao resto da Unión Europea en cantidade de bares por habitante -só cos de Madrid, cubriríase o número total dos existentes en Noruega; en España hai un bar por cada 135 persoas, segundo o Anuario Económico 2005, elaborado polo Servizo de Estudos da Caixa-. Con todo, como aseguran desde a Federación Española de Hostalaría e Restauración (FEHR), os lavabos dos seus locais son en regras xerais “de uso exclusivo dos clientes e para os fins propios dos servizos, por iso a súa entrada está controlada (nunca prohibida) nalgúns lugares onde hai que pedir a chave”. A FEHR agrega que, no entanto, pode existir algunha ordenanza municipal concreta que determine o carácter público dos seus aseos nalgúns casos.

Máis aló de cantidades e proporcións, o que está a cambiar nos últimos anos é a xestión e administración dos aseos na vía pública. Os vellos lavabos nos que un empregado cobraba unhas moedas e coidaba da hixiene do recinto están claramente en vías de extinción. En Sevilla só quedan en pé os aseos que se atopan fronte aos Arquivos de Indias. Ao estilo dos tradicionais baños públicos, funcionan de 9.00h a 21:00 horas, e son rexentados por un vixiante que encomia -pola súa xenerosidade en propínalas- a ingleses e alemáns, e que pola falta de xenerosidade quéixase de franceses, xaponeses e dos mesmos sevillanos.

Aseos en concesión

Os contratos que regulan as concesións de mobiliario urbano dos Concellos establecen que as empresas concesionarias deberán encargarse da instalación, xestión e mantemento do equipamento urbano a cambio do dereito a explotar os espazos publicitarios dispoñibles. O Concello percibe a cambio un canon anual e a reserva dun determinado espazo publicitario para campañas de información municipal. Por exemplo, en Sevilla 10 aseos con 50 soportes publicitarios rotativos foron adxudicados a Cemusa ata abril de 2012, por 133.016 euros anuais.

A intalación, xestión e mantemento dos baños depende de empresas privadas

As empresas JCDecaux, Clear Channel e Cemusa son as que xestionan os aseos nas distintas cidades de España. Os Concellos -tras unha convocatoria pública- delegan a instalación e mantemento de marquesiñas e paradas de autobús (entre outros), ademais dos aseos públicos. A gran maioría das cabinas de baño son de pago, aínda que cun custo mínimo de 30 céntimos de euro. Nalgúns casos son gratuítos os destinados a condutores de autobús que acceden cun cartón, como na empresa francesa JCDecaux.

Esta é unha das empresas de mobiliario urbano con maior presencia no ámbito nacional e europeo, e ten ao seu cargo as rúas de París e Londres, entre outras grandes cidades do mundo. Tamén foi esta empresa a inventora dos aseos públicos automáticos en 1981, e desde entón ha ido mellorando e perfeccionando tanto o seu deseño como as súas prestacións. Actualmente xestiona un total de 235 aseos automáticos en 26 cidades de España, cunha media de 5.600 usos ao día.

Deseño e alta tecnoloxía

As empresas que se dedican ao mobiliario das cidades contratan para o seu deseño a arquitectos da talla de Giorgetto Giugiaro, premiado autor de varios modelos das marcas de coche Fiat e Alfa Romeo; Philip Cox, arquitecto australiano autor do estadio olímpico de Sydney; ou Norman Foster, británico que en xullo pasado recibiu o encargo -entre outros elementos- dos aseos públicos da cidade de Murcia.

As cabinas contan coa última tecnoloxía e dispositivos de limpeza e desinfección automáticas

Desta maneira, concibidos como soporte publicitario -o principal interese das empresas que os xestionan- estes aseos contan co dobre atributo do deseño e as prestacións de última tecnoloxía. Estas cabinas inclúen un dispositivo de limpeza e desinfección automático que se activa tras a saída do usuario. A porta péchase automaticamente e, previo control e verificación da ausencia de persoas no interior do servizo, iníciase o lavado e a desinfección do inodoro e do chan. Ademais, realízase un mantemento diario onde se comproba o funcionamento, límpanse manualmente os elementos e reponse os líquidos (xabón, desinfectante…). Unha vez á semana, ademais, realízase unha limpeza exterior dos elementos.

Os contratos de concesión obrigan ás empresas a dispor de cabinas aptas para discapacitados, ou chamadas “de acceso universal”. No caso da empresa francesa, o seu modelo concibiuse en colaboración coas asociacións de discapacitados, de maneira que as súas dimensións e sistema de funcionamento foron estudados para posibilitar o acceso cunha cadeira de rodas e asegurar unha utilización cómoda e segura. Ademais, para atender ás persoas con deficiencias visuais, as instrucións de uso preséntanse tamén en Braille.

Non todos son de pago

Non en todas as cidades onde se ofrece aos cidadán baños públicos cóbrase polo seu uso. As condicións de explotación establécense no prego de condicións das concesións, na oferta que se realiza, e en cada caso particular, segundo sinalan desde JCDecaux. Da mesma maneira, a concesión pode convivir coa xestión doutros aseos públicos, como os instalados en estacións de metro ou tren, aínda que a maioría dos especialistas consultados coinciden na crecente desaparición dos aseos tradicionais.

Entre as cidades que non cobran polo uso dos aseos nas súas rúas atópanse Irún e San Sebastián. A primeira instalou recentemente oito cabinas do catorce que contempla o seu proxecto en curso. Estas acciónanse directamente por medio dun pulsador sen moedas. O Concello donostiarra tamén decidiu non cobrar polas novas cabinas automáticas que instalou, xa que co que cobraba ata agora polo uso dos seus aseos non chegaba a cubrir o 15% dos custos de mantemento.