Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Copyleft, dereitos paira o autor

As licenzas Creative Commons ofrecen aos autores a posibilidade de elixir como queren protexer as súas obras
Por miren 2 de Febreiro de 2005

O movemento copyleft trata de estender una idea nada co software libre: a liberdade de copia, modificación e circulación das obras non só fomenta a difusión da cultura, senón que ao cabo é útil paira o recoñecemento dos autores, e mesmo paira a súa recompensa económica. As licenzas copyleft de Creative Commons (CC), xa adaptadas a lexislación española, pretenden facilitar aos artistas a divulgación da súa creación mediante un rango flexible de protección, sen que teñan que elixir entre o todo ou a nada que representan o dominio público e o copyright: ou calquera pode atribuírse os textos, ou ninguén pode difundilos sen permiso até 70 anos despois da morte do autor. CC non quere competir co copyright, senón complementalo.

Reescribir a propiedade intelectual

Explicaba Cory Doctorow, novelista e activista dixital, nunha recente conferencia en Madrid, como o copyright e o dereito de autor -mecanismos paira regular a tecnoloxía – fóronse adaptando á evolución dos sistemas de copia e distribución de obras orixinais. As novas tecnoloxías sempre provocaron o pánico entre os titulares dos dereitos de cada época. “Cando se inventou a radio, os intérpretes en directo tentaron levar a Marconi a xuízo por crear un aparello que permitía aos oíntes sintonizar unha emisión sen pagar a entrada. O videograbador deulle tal susto a Hollywood que mandaron ao seu portavoz ao Congreso paira dicir que ‘o videograbador é á industria norteamericana do cine o que o Estrangulador de Boston é á muller que está soa en casa’”, conta Doctorow.

Os lexisladores tiveron que ir adaptando os dereitos de autor á tecnoloxía paira ben da sociedade e dos propios autores. Déronse conta de que o feito de que o vídeo poida gravar, copiar, avanzar rapidamente e saltarse os anuncios das películas emitidas por televisión é una calidade, non un defecto… “Os avances tecnolóxicos han permitido que un número mil veces maior de artistas fagan una cantidade mil veces maior de arte, gañando mil veces máis diñeiro á vez que chegan a un público mil veces máis extenso”, segundo o co editor do popular weblog Boing Boing.

Coa chegada de Internet, “una tecnoloxía que como a fotocopiadora, o fonograma, a televisión por cable ou a gramola, necesitaba una nova lexislación de dereitos de autor paira poder coexistir pacíficamente co resto do mundo”, as cousas cambiaron de rumbo. Doctorow cre que a OMPI (Organización Mundial da Propiedade Intelectual) decidiu que “a característica principal de Internet, a capacidade de mover datos dun sitio a outro sen custo nin control, era un problema a resolver e non una solución en si mesma”.

Paira “arranxar” Internet establecéronse tratados internacionais que a “criminalizaban”, asegura Doctorow. As novas leis “crearon novos delitos paira as persoas que copiasen ficheiros contraviniendo a vella lei de copyright, crearon a idea da ‘antielusión’, que di que é ilegal romper o ferrollo a unha obra con copyright, ilegal dicirlle a alguén como romper o ferrollo, e ilegal dicirlle a alguén como pescudar como rompelo”. O efecto destas novas leis foi nefasto, di: “non conseguiron que una soa obra orixinal deixe de circular libremente por Internet nin puxeron un só céntimo no peto dun titular de dereitos, pero apoiaron a unha chea de negocios que se aproveitan dos dereitos de autor a expensas do público”.

Este estado de cousas, cunha progresiva extensión dos dereitos de autor, que cobren máis ámbitos durante máis tempo -en España os dereitos de explotación da obra duran toda a vida do autor e 70 anos despois da súa morte-, nun contexto onde as novas tecnoloxías facilitan como nunca antes a copia e distribución, provocou o movemento “outro copyright é posible”. Uns (entre os que están moitos autores) defenden que a cultura (a información) quere ser libre, e que facilitar a difusión dunha obra non só beneficia á sociedade, tamén termina por recompensar aos autores. No lado contrario, parte da industria (grandes discográficas, estudos de cine, editoriais, etc.) e moitos artistas aférranse ao vello copyright como único modo de combater á rampante pirataría, que en forma de ‘top manta’ ou intercambio de arquivos en Internet lacera a venda de orixinais.

Que é Copyleft?

A idea do copyleft foi concibida por Richard Stallman, figura central do movemento do software libre. O vocábulo nace cunha dobre oposición a copyright (dereito de copia): copyleft (copia deixada ou abandonada) indica que non se restrinxe a copia (é máis, convídase a copiar) e ademais ‘left’ (esquerda, en inglés) contraponse a right ‘’ (‘dereito’ pero tamén ‘dereita’). A orixe do copyleft englóbase no movemento do software libre, que defende a liberdade de redistribuír e cambiar os programas informáticos, que se crean co código fonte aberto (pódense ver as ‘tripas’ ao programa paira melloralo ou adaptalo).

Por suposto, a forma máis sinxela paira ‘liberar’ un programa é polo no dominio público, o que non evita que alguén o modifique e pécheo con copyright coma se sempre fose seu. En lugar disto, o Proxecto GNUdesenvolveu a licenza GPL (siglas en inglés de Licenza Pública Xeral) e outras licenzas de software librepaira protexer a creación con copyleft, un instrumento legal polo que se outorga o dereito a utilizar, modificar e redistribuír o código do programa ou calquera programa derivado do mesmo, pero sen cambiar os termos de distribución. É dicir, o que nace libre debe seguir sendo libre.

Así, copyleft define as licenzas de software libre e por extensión a todas as licenzas que non son copyright, entre as que destacan as de Creative Commons, que tratan de estender o copyleft moito máis alá do software.

Contra os excesos

Se o copyright naceu como una fórmula paira recompensar aos creadores polo seu traballo, do seu abuso e o excesivo control que exerce sobre a difusión das obras -nunha crecente tendencia a equiparar a propiedade intelectual con calquera outra propiedade (como un coche), o que, segundo os expertos, limita o acceso e difusión da cultura- xurdiu o copyleft. As licenzas copyleft non pretenden acabar co copyright, senón “crear un procomún mediante a inserción dun continuo legal onde antes existía un salto abrupto entre branco e negro, entre dominio público e ‘todos os dereitos reservados’”, explica Javier Candeira, co editor de Barrapunto. “Creative Commons -continúa Candeira- aspira a instalar un sistema de gradación que permita ter un copyright con matices; pero non abolir o copyright“.

Fronte á idea de que o copyleft terminará coa remuneración dos autores e en último termino coa creación, as novas licenzas nacen “paira favorecer, paira apontoar, paira empuxar a creatividade… paira permitir que os autores e os que gozan das súas obras poidan ter una mellor relación, para que o fluxo das ideas volva liberarse dunha forma controlada polos autores”, segundo José Cervera, xornalista especializado en Internet. O autor dos weblogs Retiario e Perogrullo explica en 216 ‘segundos de mirada:a xustificación económica do copyleft‘ como na ‘economía da atención’, marcada pola superabundancia de información, “o valioso son os ollos que che miran”, polo que o copyleft “non é xeneroso, é una cuestión de supervivencia”.

O discurso revolucionario ou cando menos rupturista dos avogados do copyleft (no movemento copyleft hai varios avogados), espanta aos editores tradicionais, pois o ven como una maza que derruba o alicerce do seu negocio. Non en balde, a Doctorow pódeselle ouvir dicir cousas como: “Se as institucións dinosáuricas non poden dar una resposta mellor a este marabilloso mundo mellor que está a nacer grazas a Internet, deberían afundirse no barro e morrer”. Ou a Cervera apuntar que nos enfrontamos ao que una lexislación de propiedade intelectual que perdeu os papeis pode supor como risco paira a cultura. A única maneira de que poidamos axudar a empuxar a eses dinosauros cara ás pozas de alcatrán é utilizar masivamente as licenzas copyleft“.

Pero o certo é que hai datos que avalan que o sistema de control sobre a propiedade intelectual é mellorable e que as barreiras paira a difusión da cultura son moi altas: “Cando naceu Internet, o 80% da música gravada ao longo da historia non estaba dispoñible a ningún prezo. Borrouse, esquecido, retirado do mercado. Segundo unha decisión do Tribunal Supremo dos Estados Unidos de hai un ano, isto é típico: o 98% de todas as obras con dereitos de autor non están dispoñibles no mercado”, conta Doctorow, que é Coordinador paira Asuntos Europeos da Electronic Frontier Foundation. E tamén é verdade que as licenzas alternativas ao copyright, aínda que poden ser lesivas paira os intermediarios (que deixarán de sacar proveito), pon en mans do autor uns mecanismos de control sobre a súa obra que poden ser máis ou menos restritivos segundo o seu desexo.

Creative Commons, dereitos a medida

O profesor de dereito da universidade de Stanford, Lawrence Lessing, autor de Free Culture (traducida ao español por Elástico.net), fundou en 2001 a organización sen ánimo de lucro Creative Commons, convertida agora en referencia mundial da corrente copyleft. Creative Commons desenvolveu una serie de licenzas (cc) paira ofrecer cobertura legal aos autores que queiran publicar as súas obras sen limitar o dereito de copia e distribución, que xa se utilizan en varios países. En España, Ignasi Labastida, da Universitat de Barcelona, liderou o traballo paira a súa adaptación á lexislación española. O 1 de outubro presentáronse en Barcelona e o pasado 24 de xaneiro celebráronse en Madrid os 100 días de Creative Commons en España, coa presenza de Cory Doctorow e una representación de escritores, editores, músicos e institucións que publican baixo CC.

Algúns dereitos reservados

A obra protexida cunha licenza Creative Commons pódese copiar, distribuír e comunicar publicamente coa única obrigación de recoñecer e citar ao autor orixinal. A partir de aí, o autor que se acolle a este tipo de licenzas decide o grao de protección, permitindo ou non:

  • O uso comercial da obra.
  • Modificacións da obra (o autor pode pór como condición que as obras derivadas publíquense baixo unha licenza idéntica á que regula a súa obra).

Ademais, se desexa protexer a súa obra baixo as leis de propiedade intelectual dunha xurisdición específica, debe especificar o país, así como o formato da obra (imaxe, texto, audio, vídeo, etc.) e, de maneira opcional, máis información sobre esta (título, descrición, creador, etc.). A propia páxina de Creative Commons crea a licenza (un resumo ‘legible polos humanos’ e o texto legal completo) e xera un código para que se poida colocar en calquera páxina web.

Existe una licenza estándar e una serie de licenzas específicas paira ‘compartir música’, ‘sampling’, paira programas informáticos, etc.

No resumo da licenza simple (cc), una serie de iconas explica os dereitos da obra que se ceden:

  • Recoñecemento. Permítese copiar, distribuír, expor e interpretar a obra protexida -e os traballos derivados dela- se o autor figura nos créditos.
  • Non comercial. Non se pode utilizar a obra paira fins comerciais.
  • Sen traballos derivados. Non se pode alterar, transformar ou xerar una obra derivada a partir da obra.
  • Compartir por igual. Permítese distribuír traballos derivados coa condición de que se manteña una licenza idéntica á da obra.
  • Exemplodunha licenza ‘by-nc-nd’: con Atribución, Non comercial e Sen obras derivadas.

    Este vídeo explica “as orixes e aventuras do proxecto Creative Commons”.

    Adoptar una licenza Creative Commons non supón desproteger a obra: “existe a mesma posibilidade de perseguir o incumprimento da licenza, cos mesmos avogados, os mesmos tribunais… que con copyright; non se perde ningún dereito”, di Cervera.

    Este tipo de licenzas copyleft son compatibles con outra forma de protección, como o copyright. Paira Lessing, copyleft é una rama do copyright, “é a forma correcta de usar o copyright sen abusar dos monopolios que confire”, explica Candeira. Cory Doctorow conta que a súa primeira novela saíu publicada na maior editorial de ciencia ficción do mundo e “á vez que saía da imprenta, púxena a disposición dos lectores en Internet, baixo unha licenza Creative Commons”. Que sexa accesible na Rede non minguou as vendas: “as dúas primeiras tiradas esgotáronse e o libro vai xa pola súa terceira reimpresión. A través de Internet distribuíronse máis de medio millón de copias”, asegura Doctorow.

    Da mesma forma, Amador Savater, da editorial Acuarela, explica que dos catro libros que editaron con licenza Creative Commons, tres son dos máis vendidos. Así mesmo, o diario gratuíto 20 Minutos combina dous licencias CC distintas, una paira as viñetas e outra paira o resto do contido, mantendo o copyright para o material non propio, como as noticias de axencias.

    Aos poucos máis medios e autores contemplan a posibilidade de acollerse a licenzas alternativas ao copyright paira conseguir maior visibilidade paira as súas obras e produtos. O seu avance enfróntase a numerosas barreiras, conclúe Doctorow: “En cada encrucillada da historia dos medios, os intereses creados lloriquean que o último invento -sexa a imprenta, a radio, o videograbador ou a Internet- destruirán a propia creatividade. Sempre se equivocan. Sempre”.