Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Monóxido de carbono, a “morte doce”

O CO prodúcese na combustión de materiais como butano, carbón, gasolina e madeira
Por miren 10 de Febreiro de 2005

A intoxicación letal por monóxido de carbono (CO), coñecida como a “morte doce”, é a culpable todos os anos dalgún accidente mortal, como o ocorrido na localidade castellonenca da Todolella. Seguir algúns consellos á hora de utilizar as instalacións de gas e de reaccionar en caso de fuga son vitais paira evitar males maiores.

Altamente perigoso

A intoxicación producida pola inhalación de monóxido de carbono (CO) adoita desencadear todos os anos máis dunha traxedia mortal, como a ocorrida recentemente a 18 persoas nun albergue da localidade castellonenca da Todolella. Calcúlase que nos últimos cinco anos faleceron en España polo menos 89 persoas por esta causa. A revista da Asociación Médica Americana, a JAMA, sinala que o monóxido de carbono é a principal causa de morte accidental en EE.UU.

O CO é perigoso porque se trata dun gas que só se pode detectar por medio de sensores, posto que é incoloro, inodoro e insípido, e pode causar a morte cando se respira en niveis elevados sen que os afectados déanse conta, ao caer nun estado de sopor que non dá sensación de afogo nin de asfixia, por iso é polo que se lle chame a “morte doce”. José Antonio García-Andrade, médico forense coñecido pola súa participación en importantes casos criminais, como o asasinato dos marqueses de Urquijo, indicou que na maioría dos casos as vítimas non se decatan do que está a ocorrer, e no caso de que se dean, a inhalación provócalles una parálise nas pernas “que lles impide saír correndo paira buscar axuda”.

O CO prodúcese na combustión de materiais como butano, propano, gasolina, queroseno, carbón, petróleo ou madeira. As chemineas, caldeiras, quentadores de auga e os aparellos domésticos como estufas ou hornillos de cociña que utilizan estes materiais poden producir escapes de CO si non están a funcionar ben. Así mesmo, os automóbiles, como calquera máquina que leve un motor de combustión, tamén produce CO a través do seu tubo de escape.

Pola súa banda, o gas natural (metano) non é tóxico: as súas moléculas non son solubles en auga polo que non pasan ao sangue a través das mucosas pulmonares. Agora ben, si é asfixiante cando despraza ao aire do ambiente. O gas natural tamén é inodoro, pero adóitaselle engadir un odorizante para que o usuario poida percibilo, como o Tetrahidrotiofeno (THT), un sulfuro moi estable químicamente que mantén as súas propiedades cando chega ao usuario. Mentres que o gas natural é máis lixeiro que o aire, polo que, de producirse algunha fuga, salgue rapidamente ao exterior, os gases propano e butano pesan máis que o aire, polo que teñen tendencia a acumularse en lugares baixos.

A intoxicación prodúcese porque o CO combínase co sangue a través dos pulmóns moito máis facilmente que o osíxeno, e impide á hemoglobina transportar o osíxeno ás células, polo que o organismo non pode obter a enerxía necesaria paira sobrevivir. A intoxicación por CO presenta algún dos seguintes síntomas en función da cantidade inhalada: dor de cabeza, irritabilidad, confusión, comportamento grotesco ou caprichoso, dificultade respiratoria, desmaio, mareos, debilidade, náuseas e vómitos, pulso acelerado do corazón, dor torácica, convulsións, perda de audición, visión borrosa, desorientación, perda do coñecemento, coma, paro cardíaco e fallo respiratorio.

A exposición ao monóxido de carbono, aínda por un período breve, pode producir danos irreparables, desde cambios de humor e cefaleas permanentes até lesións neurológicas. Si o individuo recupérase, será lentamente. En caso de presentar síntomas de deterioración da capacidade mental despois de dúas semanas, a probabilidade de recuperarse completamente non é moi alta. Mesmo si non se ten ningún síntoma por certo tempo, a deterioración da capacidade mental pode reaparecer nas primeiras dúas semanas.

Por outra banda, no mundo prodúcense miles de accidentes como consecuencia da inhalación de gases que poden proceder ademais de pozos ou fosas sépticas, tanques industriais, adegas de barcos, fume de incendios, adegas de viño durante a fermentación, simas ou covas, etc. En todos estes casos acumúlanse gases que non conteñen osíxeno, ou ben existen sustancias que bloquean algunha función vital do organismo, polo que respirar nesa atmosfera pode provocar a morte.

Instalacións seguras

O emprego dos gases combustibles de uso doméstico -butano, propano e gas natural- é seguro si cúmprense unhas normas básicas de mantemento e utilización das instalacións. A normativa vixente especifica que os usuarios son responsables do mantemento e a correcta utilización das instalacións e de todos os aparellos que teñamos conectados a elas. A lei, ademais, obriga a realizar a cargo do usuario una revisión, cada catro anos en caso de usar gas natural, ou cada cinco se se utilizan botellas de butano ou propano. Esta revisión deberá ser realizada pola empresa instaladora autorizada, que se encargará de certificar que todos os elementos da instalación cumpren coa normativa (localización adecuada, accesorios e aparellos homologados, ventilación correcta, etc.) e funcionan correctamente. O certificado de revisión é necesario paira manter a subministración e será solicitado na inspección.

Pola súa banda, quen posúe una instalación de Gas Licuado do Petróleo (GLP) -butano ou propano- envasado está obrigado, ademais, a substituír os elementos que caduquen. E aínda que non é preceptivo, tamén convén revisar a caldeira da calefacción antes de comezar a tempada de inverno. E aínda que todos os aparellos a gas contan con dispositivos de seguridade, que cortan o paso do gas se se apaga a chama, hai que ter coidado cos hornillos e os lumes superiores das cociñas, que non contan con devanditos dispositivos. “No momento no que a chama se apaga, o dispositivo corta a emisión de gas”, asegura Ignacio Leiva, técnico de Repsol-YPF. Paira evitar una mala combustión, as revisións de estufas e caldeiras deben ser periódicas.

Paira evitar intoxicacións por CO, os expertos ofrecen una serie de consellos:

  • Colocar o aparello a gas nun lugar con ventilación, coas preceptivas rejillas libres de obstrucións.
  • Apagar o lume se non se utiliza e si prodúcese un derrame dun recipiente mentres se cociña. Si o fume da chama tizna as cacerolas, é moi probable que o gas non se queime correctamente.
  • Limpar con frecuencia os quemadores sen utilizar produtos abrasivos como a eslamiada ou a lejía.
  • Comprobar que a chama sexa azul. Una chama ruidosa, inestable e con puntas amarelas ou de tonalidades alaranxadas é un indicio de que a combustión non é correcta.
  • Durmir coa caldeira apagada e pechar as chaves dos aparellos cando non se utilicen ou si interrómpese a subministración de gas. En ausencias prolongadas, pechar a chave de paso do gas da vivenda.
  • Acender o misto antes de abrir a chave do quemador.
  • Evitar colgar obxectos nas tubaxes do gas.
  • Si vaise a realizar algunha modificación, chamar aos instaladores autorizados, posto que só eles poden manipular as instalacións.
  • En caso de cheirar a gas, non acender mistos, chisqueiros, interruptores nin aparellos eléctricos, nin tan sequera una lanterna. Abrir portas e xanelas paira ventilar o recinto, pechar os mandos dos aparellos e a chave xeral de paso, e avisar ao servizo de urxencias da compañía subministradora para que revise a instalación. Si o cheiro é moi forte, saír inmediatamente do lugar e avisar a quen se atope cerca para que faga o mesmo. Una vez fóra, avisar xa aos servizos de urxencias.
  • Non ter acendido o motor do coche dentro do garaxe, aínda que teña a porta aberta, nin utilizar aparellos con motores a gasolina (cortadoras de herba ou de maleza, serras eléctricas, motores ou xeradores pequenos) dentro dun cuarto pechado.- Non utilizar o forno de gas paira quentar a casa, aínda que sexa por pouco tempo.- Non utilizar carbón dentro de casa, nin sequera na cheminea.

Como evitar a intoxicación?

Paira evitar o envelenamento por CO recoméndase non deixar nunca un espazo completamente pechado sen aireación. E aínda que o quemador funcione ben, sempre debe haber una renovación constante do aire no espazo interior, xa que pola contra, o osíxeno do aire consómese e pode haber risco de asfixia. Si a persoa deixou de respirar, é posible que sexa necesario administrar respiración artificial.

Si tense síntomas de envelenamento con CO, recoméndase saír do lugar onde se pode estar a producir a intoxicación cara a un lugar aberto, onde se poida respirar aire fresco. Paira estar seguros, o mellor é acudir a un hospital e explicar ao médico que se pode intoxicar con CO. O envelenamento con monóxido de carbono pode diagnosticarse cunha proba de sangue feito inmediatamente despois de estar exposto a el. Non hai que desdeñar os síntomas por moi pequenos que sexan, posto que ignoralos pode levar até á morte: una persoa exposta a un ambiente contaminado con apenas 600 partes por millón de CO pode falecer en tres horas.

Si finalmente acódese á sala de emerxencias dun hospital, os responsables médicos deberán administrar osíxeno, controlar os signos vitais, administrar diversos medicamentos se fose necesario e si existen instalacións apropiadas, levar a cabo oxigenoterapia hiperbárica. Esta última medida supuxo, por exemplo, a rápida recuperación de varias mulleres que resultaron intoxicadas recentemente por CO en Zarautz (Gipuzkoa), ao ser atendidas na cámara hiperbárica do hospital de Valdecilla de Santander. O medicamento hiperbárica permite administrar ao paciente osíxeno puro a unha presión superior á atmosférica, algo moi eficaz en casos de intoxicacións por inhalación de gases venenosos, así como paira outro tipo de coidados terapéuticos, por exemplo o tratamento de lesións da pel.

Por facer una comparativa, si ao afectado fornéceselle osíxeno ao 100% – o osíxeno do aire que respiramos representa o 20% – o prazo de recuperación acúrtase a dúas horas, mentres que si ese osíxeno respírase a unha presión tres veces superior á atmosférica, a recuperación prodúcese nuns 25 minutos. Este feito é de suma importancia, posto que a probabilidade de que a intoxicación deixe algún tipo de secuelas redúcese de forma drástica si acelérase o proceso de recuperación, algo que quedou demostrado tras o incendio nunha discoteca de Buenos Aires o pasado decembro, onde moitos dos centenares de intoxicados foron salvados de sufrir graves secuelas grazas a esta técnica.

Con todo, non todos os hospitais contan con este recurso, posto que se trata dunha instalación moi custosa e require un equipo especializado en medicamento hiperbárica. Algúns clubs de mergullo dispoñen deste tipo de cámaras hiperbáricas, que resultan vitais paira loitar contra dous dos accidentes máis comúns na práctica do mergullo: a sobrepresión pulmonar e a descompresión.