Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Vivir da beneficencia

As entidades caritativas e as institucións públicas sosteñen o Estado do benestar para que os máis desfavorecidos teñan os recursos necesarios
Por Laura Caorsi 2 de Maio de 2009
Img comedor social

A crise económica ha cambiado o mapa da pobreza en España. Con máis de catro millóns de traballadores no paro e empresas que baixan a persiana cada día, o risco a perdelo todo xa non é algo que se mire de lonxe. Nesta seria conxuntura, calquera persoa ou familia de clase media, con hipoteca, con coche e con nenos, pode verse abocada a unha situación de exclusión social. Na actualidade, dúas de cada dez españois rozan xa o limiar da pobreza, establecido pola Unión Europea en ingresos inferiores aos 550 euros mensuais per cápita. Entre eles, uns cinco millóns de persoas sobreviven con menos de 300 euros ao mes. E, segundo os estudos máis recentes de organizacións benéficas, o 23% dos nenos de España padece situacións de pobreza.

Os “novos pobres”

A desigualdade social volveuse máis visible e próxima. A perda do emprego, a morosidade, o embargo e outras situacións que antes só lles ocorría a “os outros” agora pode pasarnos a calquera. No entanto, a crise tamén provocou outro fenómeno paralelo: o protagonismo de organizacións caritativas que se dedican a paliar as consecuencias sociais da deterioración económica e que, do mesmo xeito que os servizos municipais e estatais, manifestan estar desbordadas de peticións de axuda. Segundo a Federación Española de Bancos de Alimentos (FESBAL), a demanda de comida das entidades benéficas ha aumentado nun 45% desde que comezou o desastre financeiro. Outras cifras similares referendan que cada vez hai máis persoas que recorren á caridade paira facerlle fronte á crise. Agora ben, é posible vivir da beneficencia?

Aos habituais demandantes de servizos uníronse persoas que, até fai ben pouco, formaban parte da clase media

O primeiro que hai que distinguir, antes de responder a esta pregunta, é que o perfil do individuo pobre en España cambiou. Ao sector da poboación que xa acudía a estes servizos en busca de axuda (anciáns sen familia, inmigrantes sen papeis, mulleres desprotexidas e persoas con problemas de drogodependencias) uniuse outro grupo moi importante que, até fai ben pouco, formaba parte da clase media do país. É dicir, o perfil do solicitante de axudas cambiou e, con el, o tipo de axuda que se solicita. Por citar un exemplo, hai familias nas que só uno dos dous adultos perdeu o seu emprego; aínda que esta non é a situación máis grave, altera seriamente a dinámica e a estabilidade familiar, pois non alcanza cun único ingreso paira facer fronte á hipoteca, a alimentación, os gastos fixos e os imprevistos. Moito peor é a situación do millón de familias españolas nas que ningún membro ingresa diñeiro en casa.

Ante a diminución de ingresos, recórtanse os gastos que ten que ver con todo aquilo que non sexa imprescindible. Saír ao cine, tomarse o café da mañá no bar ou cear nun restaurante deixan de ser ocasións de lecer paira converterse en pequenos luxos. Así, empézase por cortar estas saídas e termínase, por exemplo, por vender o coche ou, peor aínda, pór o piso en aluguer paira pagar a hipoteca, o que supón ter que irse do inmoble. Sexa como sexa, os recortes que serven paira aforrar non sempre son suficientes. É entón cando entran en xogo os programas públicos de emerxencia social e as organizacións caritativas, que tentan cubrir as carencias máis acusadas en materia de vivenda, alimentación, saúde, educación e vestido. Algunhas mesmo dan apoio psicolóxico aos “novos pobres”, que moitas veces manifestan cadros de depresión ou ansiedade como consecuencia da perda de status.

Comer, durmir, vestirse

Dise que ninguén morre de fame en España, e é certo. Aínda que haxa persoas que piden esmola na rúa ou nas portas das igrexas (e cada vez máis xente que furga no lixo dos supermercados), non fai falta chegar a tanto paira poder alimentarse. Ao longo e ancho da xeografía do país existe una amplísima rede de comedores sociais onde se pode cubrir esa necesidade primaria. Dependendo das comunidades ou, mesmo, dos municipios, estes comedores están rexentados polos servizos públicos ou a ONG, pero o obxectivo en ambos os casos é o mesmo: que a ninguén lle falte un prato de comida quente ao día.

Entre os novos usuarios dos comedores hai una pinza moi ampla que vai de persoas soas a familias enteiras. Paira algúns, é a única posibilidade de alimentarse. Paira outros significa poder seguir pagando a hipoteca do piso ou escapar do embargo por outras débedas contraídas en épocas de bonanza económica: o orzamento que se aforra en comida destínase a cubrir outros gastos ou facer fronte a outras obrigacións perentorias. Botar man deste recurso non é agradable paira quen só concibían as comidas fóra de casa na mesa dalgún restaurante. Acudir aos servizos públicos de beneficencia entraña certa sensación de fracaso e derrota que cala fondo en calquera persoa, especialmente naquelas que xamais se imaxinaron nunha situación así. Por iso é polo que os novos usuarios destes comedores e outros servizos de emerxencia social tenten manterse no anonimato.

A demanda de comida das entidades benéficas ha aumentado nun 45% desde que comezou o desastre financeiro

Pero que sexan discretos ou procuren ser “invisibles” non quere dicir que non existan. Só durante o ano pasado, case 900.000 persoas alimentáronse nos comedores que abastece a FESBAL, que repartiu 69.000 toneladas de comida non perecedoira, como arroz, pasta, azucre ou conservas, entre máis de 7.000 entidades benéficas. A demanda de alimentos creceu notablemente en pouco máis dun ano e a ONG estiman que o seguirá facendo, do mesmo xeito que outro tipo de axudas relacionadas coa vivenda e o abrigo.

Como sucede cos comedores, a xestión de albérguelos pode estar a cargo da ONG, as deputacións ou os servizos municipais, aínda que xeralmente traballan en conxunto, sumando esforzos. Aínda que é certo que estas hospedaxes teñen o seu punto álxido no inverno -cando as baixas temperaturas e as inclemencias do tempo apertan a quen xa viven na rúa-, non é menos certo que, tras o inicio da crise, as consultas e solicitudes disparáronse. Asociacións de inmigrantes e asociacións étnicas tamén axudan aos seus en situacións de emerxencia social, xa sexa realizando as xestións ante os servizos sociais ou liquidando economicamente un aloxamento provisorio en hostais e pensións até atopar una solución máis definitiva. Á mantenta das xestións, aínda que os servizos sociais públicos aproxímanse máis á filosofía do Estado do benestar que á caridade ou a beneficencia, é interesante apuntar ese traballo conxunto coa ONG, que adoitan ser as primeiras receptoras de persoas en apertos e, tamén, as que as orientan nos non sempre sinxelos camiños da Administración. Así como todas as entidades benéficas do país notaron un incremento de persoas necesitadas que acoden a pedir asistencia, o Goberno e os concellos tamén viron como se incrementaban as solicitudes de axudas contra a exclusión social.

Non fai falta quedar na rúa paira empezar a buscar alternativas. Hai pasos intermedios. En 2008, Cáritas España empezou a centrar os seus esforzos en paliar os efectos da crise atendendo, entre outras frontes, o da vivenda. Desde a falta de pagamentos das hipotecas ou os alugueres, até os desafiuzamentos, os embargos ou os recibos impagados, esta rede preocupouse por axudar a quen si teñen un fogar (sexa en réxime de propiedade ou de aluguer) e corren risco de perdelo. Una medida que, entre outras cousas, pon de manifesto como cambiou o perfil da pobreza.

En asuntos como a vivenda, algunha ONG poden custear gastos puntuais, pero xeralmente a súa mellor contribución é un bo asesoramento á persoa que se atopa desesperada ante unha nova situación socioeconómica que non sabe como manexar. Moitas veces cumpren una labor informativo sobre os procesos paira solicitar axudas económicas de emerxencia social, explican ao usuario cales son as dependencias administrativas, que impresos deben presentar e que requisitos han de cumprir paira obter subsidios ou prestacións dinerarias que axuden a cubrir os gastos básicos do fogar; sexa o aluguer, a alimentación ou o pago duns servizos mínimos paira vivir con certo decoro. Por suposto, tamén é posible acudir directamente aos departamentos de servizos sociais dos concellos, aínda que, aínda tendo o perfil paira ser beneficiario, a adxudicación da axuda non é inmediata. Os trámites levan o seu tempo e, entre tanto, hai que recorrer a outras alternativas, como os comedores, os aloxamentos provisionais e, se cabe, a roupa doada. Ademais, as igrexas e a ONG aceptan e xestionan doazóns de vestimenta; algunhas veces nas súas propias sedes e, outras, mediante colectores situados en distintos barrios e un servizo de recollida.

Saúde, educación, procura de emprego

Saúde, educación, procura de empregoAdemais da alimentación, a vivenda e o abrigo, hai outros tres aspectos fundamentais na vida de calquera persoa: a saúde, a educación e as canles paira buscar emprego. Isto último é, en síntese, o que permite custear todo o anterior sen depender do Estado ou das entidades benéficas e asegurarse, ademais, un futuro. Por iso, moitas organizacións caritativas contribúen á formación profesional ou á procura de emprego, xa sexa de maneira exclusiva ou como una rama máis dos seus servizos. Este é o caso de Cruz Vermella, outra das grandes entidades de asistencia social en España.

No ámbito nacional, Cruz Vermella promove a inserción laboral dos sectores da poboación máis vulnerables, como os inmigrantes, as mulleres, os parados de longa duración e as persoas maiores de 45 anos. A eles ofrécelles asesoramento, orientación laboral e cursos de formación, mentres que ás empresas que potencialmente poderían contratarlles proporciónalles un servizo de intermediación. Segundo sinalan desde a entidade, o seu Plan de Emprego atendeu a 150.000 persoas desde 2001 e só o ano pasado ha logrado que 6.500 persoas accedesen ao mercado de traballo; a gran maioría, mulleres. Cáritas tamén ofrece cursos de orientación e formación, plans de inserción laboral e apoio paira a educación dos fillos. Así mesmo, un bo número de concellos proporciona este tipo de vías de formación paira mellorar as posibilidades de reinserción laboral dos adultos e, ao mesmo tempo, manter activa á poboación que está no paro.

En 2007 os contribuíntes achegaron máis de 240 millóns de euros paira financiar proxectos sociais e de asistencia

Con todo, a axuda á educación dos nenos, así como os gastos sanitarios que se orixinan da compra de medicamentos, non é un tema menor. Aínda que o Estado garante a atención médica e a educación básica a todos os seus habitantes e calquera pode acudir a un centro de saúde, non todos poden custearse os seus medicamentos ou os tratamentos indicados polo médico. E o mesmo pode dicirse da educación: aínda que é gratuíta, os materiais de estudo non o son, custan diñeiro e, en ocasións, o seu custo supón un impedimento.

Máis capital, económico e humano

Entón, é posible vivir da beneficencia en España? A resposta é que si. Polo menos, si é posible conseguir axuda paira certos mínimos de vida, como a alimentación, o aloxamento, a roupa, a saúde e a educación. Sen dúbida, o marco da Unión Europea achega una boa dose de estabilidade e respaldo económico, e España en particular ten tres trazos que fan que sexa posible vivir da caridade. O primeiro: que socialmente está instaurado o modelo de Estado do benestar, un esquema que se mantén, mesmo no medio dunha crise profunda como a actual. O segundo: que os españois encabezan as listas mundiais en materia de solidariedade. E o terceiro: o altísimo nivel de asociacionismo que hai no país. Estes tres trazos articulados permiten que funcione una maquinaria ben engrasada en materia de beneficencia, administración de recursos e auxilio ao próximo, sen esquecer o labor que se fai desde as parroquias, as mesquitas e outros centros relixiosos.

Doutra banda, de face á próxima campaña da Declaración da Renda, un bo puñado de asociacións e coordinadoras de ONG de todo o país uníronse paira lembrar a importancia das achegas dos contribuíntes. As cifras oficiais do pasado exercicio fiscal indican que quen marcaron a casa “fins sociais” achegaron máis de 240 millóns de euros paira financiar proxectos sociais, de asistencia e, tamén, ambientais. Paira este ano, as catro coordinadoras que encabezan este movemento esperan que a cifra se incremente.