Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Xubilados, uns “guías turísticos” diferentes

Profesionais retirados de distintos ámbitos exercen como "voluntarios culturais" en museos e catedrais de España
Por Elena V. Izquierdo 17 de Maio de 2008
Img guia museo

Obxectivos

Un xubilado explica con detalle o significado dunha serie de cadros que colgan das paredes dun museo. Ao longo das galerías, un grupo de nenos obsérvalle con atención, escóitalle, e sorpréndese cos detalles que o home revela. Cando salguen, os pequenos comentan con el as cousas que lles contou e seguen preguntando con curiosidade sobre algúns aspectos das obras. Esta escena repítese diariamente en máis de cen museos repartidos por toda España e en diversas catedrais, palacios ou igrexas. Os nenos forman parte de grupos organizados que visitan estas institucións culturais, e os xubilados son membros do programa “Voluntarios Culturais Maiores paira ensinar os Museos e Catedrais de España a Nenos, Novos e Xubilados”. Trátase dun proxecto promovido, dirixido e coordinado pola Confederación Española de Aulas de Terceira Idade (CEATE), una entidade privada sen ánimo de lucro de ámbito estatal.

No programa participan persoas maiores de 55 anos, na súa maioría prexubilados, xubilados e pensionistas que, desinteresadamente e de maneira altruísta, achegan a cultura contida nos museos a nenos, novos estudantes, xubilados, discapacitados e outros colectivos. O obxectivo é satisfacer a falta de medios e persoal que teñen os museos de España no labor de transmitir a riqueza histórica, cultural, científica ou artística do noso país e facilitar ás persoas maiores canles de participación que lles permitan seguir activos, dinámicos e útiles á sociedade.

O programa consegue achegar a cultura e a arte a diversos colectivos, promover e aumentar o número de visitantes aos museos á vez que proporciona ás institucións culturais que non contan cun servizo de guías profesionais una eficaz axuda paira mostrar os tesouros que colgan das súas paredes ou encerran os seus muros.

Pero tamén supón una mellora na calidade de vida e o benestar persoal dos maiores que, en ocasións, cando chegan á idade da xubilación déixanse vencer pola inactividade, o inmovilismo, o illamento, o aburrimento ou a soidade. Aínda que é certo que moitos maiores aproveitan ao máximo esta nova etapa con viaxes, actividades culturais ou deportes en grupo, tamén é verdade que moitos deles necesitan, ademais, achegar un pouco do seu tempo paira colaborar cos demais como fixeron durante anos. É una maneira máis de sentirse activos, útiles e participativos mentres colaboran nun proxecto intergeneracional de difusión da cultura que ofrece un foro de intercambio e transmisión de experiencias a xeracións novas. Porque ensinar os museos non só lles serve paira sentirse máis útiles senón que lles proporciona una maior actividade, mellora o mantemento da memoria e desenvolve as súas relacións sociais. Quen participan aseguran que a cambio da información que ofrecen a outros colectivos, eles reciben moito máis: recoñecemento, motivación intelectual, novas amizades e una convivencia enriquecedora entre compañeiros.

As fases

Paira traballar como “guía” neste proxecto non é necesario ser experto en Arte. De feito, entre os voluntarios maiores hai profesionais xubilados de todo tipo: avogados, médicos, catedráticos, profesores, funcionarios, comerciantes, industriais, ferroviarios, licenciados en arte, en historia, pilotos, artistas, amas de casa e mesmo guías turísticos. Moitos participantes exponse ao principio se contan cos coñecementos adecuados paira poder ensinar un museo, ou se a metodoloxía que van utilizar é a adecuada xa que ás veces os temas dos que falan poden ser complexos. Pero o programa está planificado de tal maneira que o futuro guía venza estas reticencias e conclúa a súa formación tendo una preparación completa paira poder desempeñar as súas funcións á perfección.

Tras o proceso de formación, o voluntario ten una preparación completa paira poder desempeñar as súas funcións á perfección

O proxecto conta con varias fases

  • Información: na primeira fase, dirixida aos diferentes museos e ao colectivo da terceira idade, infórmase e difúndese o labor que leva a cabo desde o programa. Paira participar nel é necesario coñecer previamente a súa existencia, en que consiste e como se desenvolve. Así os directores das institucións culturais poden solicitar a axuda do programa de voluntarios á vez que os maiores poden interesarse en saber en como funciona, que requisitos pídense e quen pode participar. Normalmente requírese ser maior de 55 anos e ter ganas de formar parte desta iniciativa.

  • Selección e formación: nunha segunda fase cáptase ás persoas interesadas e faise una selección dos maiores segundo as súas actitudes e aptitudes. Despois de formar aos voluntarios, explícanse os obxectivos da iniciativa entre os institutos, colexios e centros da terceira idade que van ser os receptores.

  • Desenvolvemento: O seguinte paso é o desenvolvemento do programa, é dicir, ensinar o museo a estudantes e persoas maiores que o visitan. Paira finalizar, faise una avaliación por parte dos voluntarios, da entidade responsable e dos colexios ou centros beneficiarios.

A formación

Os responsables da Confederación Española de Aulas de Terceira Idade dan moita importancia á formación dos futuros guías, que leva a cabo desde dúas vertentes. En primeiro lugar, os maiores asisten a un curso de formación sobre voluntariado no que aprenden as características, obxectivos, os dereitos e deberes e os aspectos xurídicos do voluntariado. Os aspirantes reciben información sobre a organización interna dos museos, as actividades que se desenvolven neles, os fins que deben cumprir estas institucións así como as características xerais do público que a visita. Ensínaselles, ademais, a afrontar os problemas que puidesen xurdir e algunhas técnicas de avaliación do seu traballo.

Tras iso, os futuros “guías” reciben una carta na que se lles destina ao museo que previamente solicitaron. Esta elección adoita deberse a motivos de proximidade ao domicilio, estudos realizados, motivacións persoais ou outro tipo de preferencias. Moitas veces é a profesión que desempeñaron antes de xubilarse a que lles leva a optar por unha ou outra institución. Xa no museo, os aspirantes realizan unha aprendizaxe máis concreta sobre a institución na que van desenvolver a súa actividade. Alí pasarán entre dous e seis meses formándose mediante visitas guiadas, clases, conferencias, catálogos e material documental. O obxectivo deste período -no que é o propio museo quen cos seus recursos materiais, profesionais e técnicos ensina ao participante- é que este guía excepcional estea completamente formado cando inicie a súa tarefa, o mellor modo de poder mostrar con rigor as coleccións, salas e obxectos do museo aos grupos de nenos, novos e xubilados que se acheguen a visitalos.

Os xubilados non suplen o labor dos guías profesionais, senón que a complementan alí onde a súa acción non chega

Cando o director do museo ou o responsable do programa comprende que a persoa está capacitada paira empezar a desenvolver a súa función, comunícallo ao participante a quen, desde ese momento, considéraselle voluntario de pleno dereito. O xubilado recibe una cartón na que se certifica que é voluntario cultural. Esta acreditación, igual paira todos os museos de España, inclúe os datos persoais, fotografía, nome da institución onde presta os seus servizos e un selo da mesma.

O voluntario ten que asinar unha acta no que se compromete a cumprir os obxectivos do programa e onde declara que non busca ningunha contraprestación económica nin vínculo laboral. Ademais, debe asegurar que dedicará os seus coñecementos e esforzos ao servizo do museo elixido na medida do tempo libre que teña dispoñible e desexe dedicar a este labor.

Non ao intrusismo

Os responsables do programa sempre quixeron evitar que a participación dos voluntarios puidese dar pé a acusacións de intrusismo laboral ou competencia desleal por parte dos guías profesionais. Cando empezaron a desenvolverse, desde algúns sindicatos, comités de empresa ou agrupacións de traballadores acusábase as institucións que os promovían de quitar postos de traballo e utilizar man de obra barata. Por este motivo, a Confederación Española de Aulas de Terceira Idade participa só a instancia dos directores dos diferentes museos, e sempre que non exista na institución xente que realice este traballo, xa sexan guías profesionais ou persoas que ensinan o museo a cambio dunha propina.

O programa naceu como resposta a un baleiro, xa que a maioría dos museos non contaba fai 15 anos con persoal de persoal que mostrase as coleccións e difundise a cultura. E, aínda hoxe, son moitas as carencias á hora de explicar e ensinar aos visitantes a historia, a ciencia ou as obras de arte expostas nestas institucións culturais. Este é o espazo que ocupan os voluntarios, que non suplen o labor dos profesionais senón que a complementan alí onde a acción dos guías non chega.

Paira evitar conflitos, a Confederación Española de Aulas de Terceira Idade asinou un acordo coa Asociación Nacional de Guías Profesionais de Turismo (APIT) no que se delimitaba o campo de actuación de cada un destes colectivos. O exercicio da actividade dos voluntarios culturais sométese aos principios de intervención mínima e subsidiariedad. É dicir, o voluntario só actúa nos ámbitos aos que non alcance a competencia dos guías e só o fará complementando os servizos turísticos profesionais cando non exista esta figura ou sexa insuficiente. Por outra banda, só os profesionais habilitados denomínanse “guías”, mentres que as persoas que ensinan o museo sen recibir a cambio retribución económica son “voluntarios culturais”.

Os voluntarios ensinan o museo aos visitantes menores de 18 anos pertencentes a centros españois ou estranxeiros e a grupos maiores de 65 anos, así como a outros colectivos que poidan integrarse. As visitas organizadas por axencias de viaxes non están incluídas no ámbito de actuación dos voluntarios, independentemente da idade ou o grupo ao que pertenzan.