Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Educación > Cultura e ciencia

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Miquel Barceló, editor de ciencia ficción

Temas que eran de ciencia ficción fai cinco ou seis décadas hoxe forman parte da vida cotiá

  • Autor: Por
  • Data de publicación: Luns, 04deMaiode2009

Miquel Barceló é catedrático de Enxeñaría Aeronáutica na Universidade Politécnica de Cataluña, doutor en Informática e diplomado en Enerxía Nuclear. E é nome de referencia paira todo lector afeccionado á ciencia ficción. Editor, tradutor e escritor especializado no xénero, a el debémoslle a colección Nova, próxima aos 150 títulos, e o acreditado Premio Internacional UPC de novela curta de ciencia ficción.

Barceló é o exemplo da profundidade que alcanzan algunhas coleccións ás que se lles negou o prestixio. Una literatura que “madurou e debe esixírselle o mesmo que a calquera obra artística”, pero con todo a crítica -non os lectores- dálle as costas. Talvez pola “preguiza intelectual da maioría dos críticos literarios”.

Que lle levou a converterse en editor de literatura de ciencia ficción?

Como en tantos casos, a casualidade. Cando o grupo Zeta adquiriu Bruguera, o meu amigo Carlo Frabetti (que asesoraba a Bruguera en ciencia ficción) marchouse a Madrid e, por dous camiños moi distintos, a quen estaban a montar Edicións B chegoulles o meu nome como afeccionado ao xénero e chamáronme. E a curiosidade impídeme dicir non cando me propoñen algo que aínda non fixen.

Por que ese compromiso de prologar os libros que edita?

Editar ciencia ficción era, foi e é como un hobby no meu caso: fágoo por gusto e iso é todoNon me gaño a vida como editor. Vivo agora do meu soldo como catedrático na universidade e antes vivía de compartir a docencia universitaria coa miña actividade como enxeñeiro de sistemas nunha multinacional informática. Editar ciencia ficción era, foi e é un hobby: fágoo por gusto. Iso é todo. No meu bisoñez de cando empecei (era o ano 1986 e, fóra dun fanzine, non fora nunca editor…) pareceume xusto contar aos lectores por que elixira tal novela e non outra paira publicarse en “a miña” colección NOVA. Ao empezar era moi prudente con presentacións dunha ou dúas páxinas, pero despois funme animando e as miñas presentacións creceron en extensión, talvez mesmo demasiado…

É a ciencia ficción un xénero en si mesmo?

Si, creo que si. Aínda que coa peculiaridade de que temas que eran de ciencia ficción fai cinco ou seis décadas hoxe forman parte da vida cotiá: computadores, teléfonos móbiles, resonancias magnéticas, etc.

Por que arrastra a etiqueta de clase B?

Gustaríame poder atopar en moitos outros best-sellers ao uso a calidade literaria e narrativa dalgúns autores actuais de ciencia ficciónPola escasa calidade literaria (moi poucas figuras estilísticas, por exemplo) da ciencia ficción das primeiras décadas do século XX. Pero hoxe esa imaxe é falsa. Gustaríame poder atopar en moitos outros best-sellers ao uso a calidade literaria e narrativa dalgúns autores actuais de ciencia ficción como, por exemplo, Dan Simmons, Joe Haldeman, Neal Stephenson, Connie Willis, Sheri S. Tepper, Greg Bear, Robert J. Sawyer, e tantos e tantos autores modernos que, aínda con buenísimos temas de ciencia ficción, coidan moito máis a forma. Outra razón é a preguiza intelectual da maioría dos críticos literarios, pero ese é outro tema.

Até que punto hai que tomarlla en serio?

A ciencia ficción advírtenos dos perigos en que podemos caer por culpa dun mal desenvolvemento tecnocientíficoCreo que é a narrativa que hai que tomar máis en serio: advírtenos, por exemplo, dos perigos en que podemos caer por culpa dun mal desenvolvemento tecnocientífico. Como define Isaac Asimov, a ciencia ficción sería esa “rama da literatura que trata da resposta humana aos cambios no nivel da ciencia e a tecnoloxía”. E iso fainos hoxe moita falta.

Á fin e ao cabo, o ritmo de cambio da nosa civilización é tal que agora sabemos que viviremos nun futuro do que só podemos dicir con certeza que será distinto do pasado que vivimos e do presente que vivimos. A única aprendizaxe válida que coñezo paira vivir nese futuro “distinto” é adestrarnos a contemplar as súas moitas posibilidades coa axuda da ciencia ficción.

Que requisitos literarios, formais e estruturais, cumpre una boa obra de ciencia ficción?

Primeiro que sexa correcta e válida no seu xénero narrativo: boa novela, bo poema, boa obra de teatro, boa película, etc. Hai moitas décadas, a riqueza das ideas da mellor ciencia ficción podía soportar una trama enclenque, uns personaxes irreais e desvaídos, unhas escasas figuras estilísticas. Con todo, iso xa non é así. A ciencia ficción madurou e debe esixírselle o mesmo que a calquera obra artística. Ademais diso, a ciencia ficción ha de ter a súa afeita riqueza de ideas, preguntarse que ocorrería si…? e aí imaxinar una hipótese de algo que aínda non é real (ou que, talvez, non o sexa nunca…) como elemento basee paira una especulación intelixente e coherente.

Pero si non hai una boa trama e uns personaxes interesantes, non hai narración, non hai historia, só hai aburrimento do lector ou do espectador. Estou convencido de que, paira facer una boa narración, fan falta historias e personaxes. A narrativa experimental sempre é una posibilidade (a ciencia ficción ten algúns exemplos brillantes), non obstante o groso da narrativa débese basear en historias e personaxes.

Debe ser a estrutura da obra tamén diferente á realidade?

É moi difícil describir un futuro “distinto” con termos actuais Non necesariamente, aínda que a ciencia ficción préstase como poucos xéneros ao experimentalismo literario. Que conste que é moi difícil describir un futuro “distinto” con termos actuais, que son os únicos que coñece o lector ou espectador de hoxe. Imaxinemos que alguén escribise una narración fai 100 anos usando palabras entón sumamente “raras” como ordenador, ecografía, televisión, láser, Internet; moitos lectores non entendesen demasiado de todo iso.

Importa máis o que se conta que o como se conta?

Na vella ciencia ficción, si. Ás veces era o seu único e gran soporte: as ideas. Pero xa dixen que as cousas cambiaron. Hoxe, polo menos na ciencia ficción, o como se conta é tan importante como o que se conta.

Os seus grandes autores obteñen o seu merecido recoñecemento da cultura literaria?

Os críticos literarios esquecéronse da ciencia ficción. Non souberon dar mostra de intelixencia interesándose sobre as súas novas formas e formulacións Non, simplemente non. Os críticos literarios, sabedores de que a vella ciencia ficción de Asimov, Clarke, etc. talvez non resistía a crítica literaria ao uso, esquecéronse da ciencia ficción. Non souberon dar mostra de intelixencia interesándose sobre as súas novas formas e formulacións. Una verdadeira mágoa, pero eles pérdenllo.

Moitos dos autores de ciencia ficción xurdiron como algúns grandes escritores do século XIX: con entregas en revistas. Seguen sendo lanzadeiras?

Non. Antes as revistas publicaban relatos de longa extensión que permitían aos autores escribir tramas dun centenar de páxinas, pero agora xa non ocorre. Esas historias podían unirse despois nun libro ou novela nun procedemento moi típico do xénero chamado “fix-up”. Así naceron clásicos indiscutibles como a Fundación, de Asimov, ou Dune, de Herbert. Agora as revistas xa non promocionan esa extensión e esas entregas en revistas desapareceron excepto en casos especiais, como podería ser a revista estadounidense “Analog. Science Fiction Science Fact” e, todo hai que dicilo, o Premio Internacional UPC de ciencia ficción que promove a Universidade Politécnica de Cataluña.

De Xullo Verne a Isaac Asimov, de Arthur C. Clarke a Don Simmons, como evolucionou o xénero literario?

Xullo Verne, alá polos anos 60 do século XIX, quería escribir a que el chamaba a “novela da ciencia”Xullo Verne, alá polos anos 60 do século XIX, quería escribir a que el chamaba a “novela da ciencia”, na que a ciencia e a tecnoloxía tivesen xa o papel esencial que empezaban a xogar na sociedade occidental. A súa visión (polo menos nos seus primeiros anos) era máis ben optimista, en contraposición coa visión do socialista fabiano que foi Herbert G. Wells, quen tivo a vantaxe de poder “inventar” a maioría dos temas típicos da ciencia ficción: a viaxe no tempo, a viaxe polo espazo, o ataque de extraterrestres, etc.

Asimov e Clarke representan a ciencia ficción típica de mediados do século XX, cunha narrativa literariamente escasa en figuras estilísticas e en estrutura novelística (os curtos capítulos habituais en Clarke son emblemáticos neste sentido), pero cunha gran riqueza de ideas, que definiron o que chamamos a “Idade de ouro” da ciencia ficción.

A ciencia ficción mellorou estilísticamente sen perder a súa riqueza nin a capacidade de suxestión das súas ideasNos anos 70 do século XX, tan “movidos” en todos os aspectos, xorde un movemento paira mellorar a calidade literaria das narracións de ciencia ficción e os seus resultados son evidentes: novas autoras como Ursula K. Lle Guin, Connie Willis ou Sheri S. Tepper e novos enfoques como os que veñen representar hoxe autores atrevidos e de gran calidade como Dan Simmons, capaz de afrontar versións “de ciencia ficción” de temas clásicos da literatura universal como son os Contos de Canterbury de Chaucer [“Hyperion”] ou a Iliada de Homero [“Ilion” y “Olympo”].

Con todo iso, a ciencia ficción mellorou estilísticamente sen perder a súa riqueza nin a capacidade de suxestión das súas ideas. E algúns autores “clásicos”, como o mesmo Isaac Asimov ou Joe Haldeman, Robert Silverberg e tantos outros, melloraron o nivel estilístico da súa narrativa.

Cando aconsellaría comezar a ler ciencia ficción?

Fai falta una certa axilidade mental e una disposición alerta da curiosidade que afasta a lectores perezososÉ máis fácil si empézase a ler de mozo xa que, como todo xénero, a ciencia ficción ten convencións narrativas que convén coñecer. Por outra banda, o lector xa habituado ao “mainstream” sente un tanto desamparado cando un bo narrador de ciencia ficción descríbelle un futuro, un mundo, una sociedade ou uns personaxes intrinsecamente distintos dos que o lector coñece. Fai falta una certa axilidade mental e una disposición alerta da curiosidade que afasta a lectores perezosos.

Pero, até que punto é necesario ter coñecementos profundos paira entender as liñas argumentais ou fundamentos das teorías que se presentan?

Os meus estudos de enxeñaría aeronáutica naceron da miña afección case infantil pola ciencia ficciónNon creo que faga falta. Se a narración é boa centrarase en personaxes e tramas que, aínda que movidas por temas especulativos (sobre ciencia e tecnoloxía, pero tamén sobre economía, historia, sociología, psicoloxía e un longo, larguísimo etcétera), han de manter interese por si mesmos. E se o narrador é bo contará de maneira adecuada (sen predicar nin dar clase) todo o que faga falta para que un lector leigo nun determinado tema poida entender o que faga falta paira apreciar a novela.

Pode espertar a curiosidade pola física e as matemáticas e as súas aplicacións, como a informática e a cibertecnología?

Estou seguro de que, polo menos nalgúns casos, é así. O meu pai era dos poucos que lían ciencia ficción en España nos anos 50 e sempre crin que os meus estudos de enxeñaría aeronáutica naceron desa afección case infantil (naqueles anos, sen televisión en casa, xa empecei a ler novelas de ciencia ficción a partir dos 9 anos, tras haberme “comido” case todo Xullo Verne).

No meu caso funcionou, pero que conste que me parece una inxenuidade pensar, como se fixo na Unión Soviética nos anos 50 e 60, que ler ciencia ficción protagonizada por científicos e enxeñeiros podía desenvolver nos mozos o interese por estudar en carreiras tecnocientíficas. Adoito pór o exemplo do meu fillo que, cando era neno, dicía que estudaría paira ser como Indiana Jones o día de mañá, e agora é bioquímico e dedícase a estudar o cerebro humano…

Cal é a principal diferenza entre a fantasía e a ciencia ficción?

A boa ciencia ficción busca especulacións que fagan pensar mentres que a fantasía busca boas aventuras que proporcionen primeiro de nada diversiónEsta pregunta é difícil… Na ciencia ficción hai una certa vontade explicativa como fai a ciencia, mentres que a fantasía manéxase mellor no misterio. A ciencia ficción recorre a presuntas explicacións baseadas na tecnociencia, mentres que a fantasía recorre á maxia.

En realidade, se se pensa cun pouco de detemento, “A guerra das galaxias” (coa “forza” e todo iso) é máis fantasía que ciencia ficción (pese ao decorado tecnocientífico) como pode comprobar todo aquel que a compare (personaxes incluídos) con Willow. Un amigo meu, o gaditano Rafael Marín, di que todo é cuestión do decorado.

Eu penso que a boa ciencia ficción busca especulacións que fagan pensar mentres que a fantasía busca boas aventuras que proporcionen primeiro de nada diversión. Aínda que hai casos mixtos moi brillantes, como “A árbore familiar”, de Sheri S. Tepper, una especie de novela ecoloxista de ciencia ficción cunha roupaxe de fantasía.

Por iso a pregunta é de difícil resposta. Tanto como o é definir a mesma ciencia ficción.

A ciencia ficción debe ser crible ou posible paira ser una boa ciencia ficción?

O tema en si non ten por que ser crible (por exemplo, eu non creo que se poida viaxar no tempo e “Cronopaisaje”, de Gregory Benford, ou “As naves do tempo”, de Stephen Baxter, son novelas excepcionais), pero si non son cribles os personaxes, a situación ou a trama, a novela deixa de ser crible.

Especula con realidades coherentes e escenarios futuros, como é a resposta do ser humano ao enfrontarse a eses novos escenarios, aínda que sexa mentalmente?

A ciencia ficción advírtenos de perigos que nos agardan no futuro para que poidamos evitalos Esa é a idea da definición de Isaac Asimov antes citada, e de aí o valor da ciencia ficción como “aprendizaxe do futuro”.

David Brin adoita dicir que a ciencia ficción é, tamén, una profecía autoexcluyente, no sentido de que nos advirte de perigos que nos agardan no futuro para que poidamos evitalos. Mesmo una vez, case facendo broma, dixo que o noso 1984 real non foi como o descrito na novela de George Orwell precisamente porque Orwell advertíranos dese perigo en 1948, cando escribiu a novela “1984”. Non creo que sexa paira tanto, pero a idea, en xeral, pode ter sentido.

Canto da ciencia ficción que se escribiu, da boa, ten de apocalíptico? Mantén que “Un lóxico chamado Joe”, o relato de Murray Leinster, é hoxe Internet. Que hai escondidas nas páxinas que aínda non se fixo realidade, pero ten moito fundamento que chegue a selo?

Ten máis atractivo narrativo un robot ou una intelixencia artificial que se rebele contra os humanos (como os Terminator ou como Matrix) que si actúan só como os nosos compañeiros-axudantes. Por iso, e paira advertir dos perigos que nos agardan no futuro, a ciencia ficción tende a ser apocalíptica.

Pero tamén proporciona alternativas distintas nada apocalípticas (a Apocalipse chegará si non cambiamos…) como adoitan facer hoxe en día moitas narradoras que, por dicilo de maneira un tanto eufemística, imaxinan sociedades nas que a repartición de poder entre os xéneros non estea tan nesgado como ocorre na nosa sociedade.

Até que punto debe prevalecer a ética actual na presentación dun futuro? Precisamente, en “Intelixencia Artificial” rozábase un tema: si a un robot prográmanlle sentimentos, pode un ser humano facerlle dano, aínda que non sexa o seu igual?

Convén lembrar que aínda non somos o suficientemente éticos con todos o humanos Si cámbiase a palabra “robot” pola palabra “humano” nas Tres Leis da Robótica de Isaac Asimov, obtéñense tres regras de comportamento ético das que só cabería discutir a súa orde de precedencia.

O problema implícito na pregunta reside en decidir a quen consideramos “humano”. E ese concepto evolucionou co tempo. Hai anos os escravos non eran considerados humanos, as mulleres e a xente de cor non tiveron (até fai moi pouco) os mesmos dereitos que os homes brancos ou os terratenientes. Os nenos non tiveron dereitos ata que se promulgaron fai uns 50 anos e agora falamos dos dereitos dos grandes simios. Posiblemente un día, se os robots ou as intelixencias artificiais compórtanse como humanos, non haxa nada de estraño en que teñan dereitos éticos e legais como os humanos.

Pero convén lembrar que aínda non somos o suficientemente éticos con todos os humanos (todos os que viven hoxe e os que van vivir no futuro) e que o noso proceder socioeconómico non é equitativo nin xusto: o noso sistema de desenvolvemento non é hoxe sustentable. A primeira responsabilidade ética reside aí.

Por que a atmosfera é sempre tan “Blade Runner”, tan gris? Tennos que dar medo o futuro que estamos a crear ou proxectando?

Moito do cine de Hollywood (“Titanic” incluído) é antitecnológicoQue conste que a película de Ridley Scott (quen sempre se negou a ler a novela orixinal) describe un futuro moi distinto do que se ve na novela e, ademais, evita facer referencias á relixión do mercerismo (baseada na empatía), uno dos temas máis interesantes da novela orixinal de Philip K. Dick.

Na película o ton gris, a superpoblación e algúns detalles máis son, basicamente, gadgets cinematográficos en favor do dramatismo. E, talvez, apuntarse a esa idea do futuro apocalíptico. Moito do cine de Hollywood (“Titanic” incluído) é antitecnológico.

E si, paira a maioría da xente, o futuro que se nos depara dá medo. Non sabemos como será, imaxinámolo moi complexo e sentímonos coma se non estivésemos preparados paira poder facerlle fronte.

Sorte que temos a ciencia ficción paira ir adestrándonos como sexa paira poder vivir no futuro descoñecido que nos agarda. E sempre temos a gran capacidade adaptativa do ser humano e, sobre todo, pensar que o futuro o construímos nós e que é a nosa responsabilidade facelo mellor.

O premio UPC recoñece a escritura de ciencia ficción. Que tal é o nivel? Cambiou desde que comezou a ler orixinais, alá por 1991?

Premiouse a unha interesantísima novela escrita por dous españois que traballan ao alimón un desde Almería e o outro desde Mataró grazas a InternetDiría que o nivel é moi aceptable. Houbo uns anos, cando en Estados Unidos publicábanse novelas curtas en torno ao centenar de páxinas, en que concorrían escritores profesionais de todo o mundo (ao premio pódese concorrer en español, catalán, inglés e francés). Agora este tipo de participantes, aínda cando permanecen, reduciuse, o que permite atopar novos e insospeitados valores. En 2008 premiou a unha interesantísima novela escrita por dous españois que traballan ao alimón un desde Almería e o outro desde Mataró (Barcelona) grazas a Internet.

Os nosos lectores poden ser pais e nais, profesorado que talvez estea ‘peixe’ nisto da ciencia ficción… Podería apuntar algúns títulos que poden ter en conta paira levar á biblioteca dun estudante de Primaria e doutro de Secundaria?

Paira mozos e adolescentes, o mellor ha de seguir sendo “O xogo de Ender”, de Orson Scott Card, ou clásicos indiscutibles como “Fundación” de Asimov, “Dune”, de Herbert, ou “Pórtico”, de Pohl (coidado!, todos dan lugar a longas series).

Pero que conste que hai que pensar en cada lector por separado. As mulleres preocupadas polo seu xénero atoparán marabillas en “A man esquerda da escuridade”, de Ursula K. Lle Guin, ou “A porta ao país das mulleres”, de Sheri S. Tepper. Os interesados na informática poden ler a Neal Stephenson (“Criptonomicón”, “A era do diamante”, etc.) e os interesados na cultura marabillaranse con Dan Simmons (“Hyperion”, “Ilion”, “Olympo”, por exemplo). E así, ad infinitum…

Aínda que non é obxecto desta entrevista, non podo resistir preguntarlle. A enerxía nuclear de fusión é o futuro? Vai chegar?

Como se viu, case todo é obxecto desta entrevista tan e tan longa (que os lectores me desculpen…). E si, cando consigamos dominar a enerxía de fusión (a que existe no núcleo do Sol), teremos toda a enerxía que queiramos. Aínda que me temo que ha de ser terriblemente difícil facelo. Agora a enerxía de fusión que manexamos é a da Bomba “H” (de hidróxeno), una bomba de fusión que só sabemos facer estalar coa enerxía que proporciona una bomba atómica digamos que “normal” (das de fusión baseadas no uranio e plutonio).

Persoalmente creo que, mentres tanto, poderiamos empezar a expornos si é necesario gastar toda a enerxía que consumimos non poderiamos tentar aforrar algo de enerxía?


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións