Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Educación

Este artículo ha sido traducido por un sistema de traducción automática. Más información, aquí.

José Quintanal, doutor en Ciencias da Educación

En España aínda non vivimos a lectura cun sentido de benestar, de poder cultural

Os resultados das últimas avaliacións educativas internacionais son contundentes: a competencia lectora dos alumnos españois está por baixo da media do resto de países avaliados. Que medidas pódense tomar para erradicar esta deficiencia? José Quintanal, mestre, pedagogo e doutor en Ciencias da Educación, proporciona algunhas pistas reveladoras. A súa tarefa investigadora na área do ensino escolar da lectura e escritura, xunto cos máis de 20 anos de experiencia docente en distintos niveis educativos -desde Primaria ata a universidade– permitíronlle observar moi de preto a realidade lectora dos estudantes. O problema “non hai que enmascaralo nin ocultalo, senón afrontalo e aplicar as medidas oportunas para darlle solución”, afirma Quintanal. Para isto, recalca, “é necesaria unha intervención global de toda a sociedade”.

O déficit en competencia lectora dos estudantes do noso país é tan alarmante como advirten as avaliacións internacionais?

Desde distintos ámbitos téntase desdramatizar a cuestión, pero as estatísticas están aí e non amenten: os nosos escolares presentan un perfil demasiado baixo, fronte ao que correspondería a un país co noso nivel de desenvolvemento. Na miña opinión, isto é un grave erro, xa que os problemas non hai que enmascaralos nin ocultalos, senón afrontalos e aplicar as medidas oportunas para darlles solución. Agora mesmo non se fai nada desde a escola, as administracións ou a universidade para atallar a problemática. Esta inacción, pasaranos factura no futuro.

Cales son estas medidas?

“É necesaria unha intervención global de toda a sociedade para cambiar o sentido cultural da lectura e a escritura dos nosos mozos e nenos”É necesaria unha intervención global de toda a sociedade para cambiar o sentido cultural que teñen na actualidade a lectura e a escritura dos nosos mozos e nenos. En primeiro lugar, requírese unha acción política que acometa os déficits educativos desde formulacións puramente didácticas, con intervención non só sobre os alumnos, senón tamén sobre o profesorado. En segundo lugar, é importante unha actividade cultural específica. En España aínda non vivimos a lectura cun sentido de benestar, de poder cultural, unha inercia que é preciso modificar para obter beneficios sociais sobre a lectoescritura. Por último, a familia é necesaria: debe modificar os seus costumes se queremos ter no futuro nenos lectores.

Que pautas metodolóxicas pódense mellorar?

Hai dúas cuestións fundamentais, ambas as relacionadas co ámbito docente. Por unha banda, é preciso reforzar a formación do profesorado, inicial e permanente. É necesario que coñeza a problemática que pode rexistrarse no mundo da lectoescritura, pero tamén ha de contar cunha competencia profesional adecuada para seleccionar metodoloxías didácticas oportunas e aplicalas coa convicción e a seguridade que se espera desa profesionalidade. Requírese unha actuación específica cos mestres, que xere ambientes e contextos culturizados, onde se aprecie e valórese a importancia e a necesidade de ler, de formarse, de convivir imaxinativa e literariamente.

É o profesorado consciente do problema lector dos seus alumnos?

“O estamento docente está moi concienciado coa problemática lectora”O contacto directo que teño co profesorado en ámbitos de formación permanente demóstrame que o estamento docente está moi concienciado con esta problemática. Non debe resultar estraño, pois o vive en primeira persoa, son os profesionais que “sofren” de forma máis directa a ineptitude ou a carencia de sensibilidade social coa lectura. Por iso, queren cambiar a inercia. No entanto, ao meu pesar, descubro que gran parte destes mestres móstrase incapacitado para modificar o status actual do problema.

Como debe desenvolverse unha didáctica lectora eficiente na aula?

Se o verdadeiro obxectivo da lectura é a comprensión do texto, é necesario que no ensino prime esta competencia do lector. A didáctica lectora debe ser unha comunicación persoal do suxeito co autor para intercambiar un enorme potencial imaxinativo, o que ambos son capaces de proxectar sobre un texto escrito. Isto tradúcese despois en actividades, exercicios e aplicacións cotiás que conforman un currículo específico, graduado ao longo da escolaridade obrigatoria. É algo tan sinxelo como “saborear” a comunicación lingüística. Ao entrar na aula, debe “respirarse” o sentido literario que nela se viva, nas súas paredes, no seu contexto e nos seus protagonistas.

Vostede afirma que o profesorado se aferra a métodos tradicionais.

“O profesorado aplica unha metodoloxía lectoescritora que reproduce o que se fixo con eles mesmos”Mentres que na aula respóndase á instrución de “le este parágrafo” cun sinxelo exercicio de fonetización sonora, non imos a ningunha parte. A cultura didáctica que teñen os profesores no noso país lévalles a aplicar unha metodoloxía lectoescritora que reproduce o que se fixo con eles mesmos. Isto non pode funcionar, é necesario educar a nenos do século vinte e un, con necesidades e oportunidades moi diferentes ás que viviron os seus docentes.

É unha consecuencia da formación pedagóxica do mestre?

O verdadeiro problema da formación docente é descoñecer o procedemento psico-fisiológico-emocial do proceso lector que viven os seus discípulos. Temos profesores que, aínda que odian a lectura e non son lectores, son capaces de traballar problemas de animación lectora cos seus alumnos. Poden alcanzar o éxito? É evidente que non. Se a isto engadímoslle a deficiente formación pedagóxica, temos un cóctel nada suxestivo.

Son sinónimos “máis lector” e “bo lector”?

Hai unha relación directa entre ambos os factores. Non esquezamos que a lectura é unha destreza e, como tal, perfecciónase coa súa aplicación. Pero leva un plus, o da vivencia persoal e imaxinativa do suxeito, que xera unha auténtica dependencia en quen ten o pracer de coñecela. Só os lectores sabemos o que engancha un bo libro.

Que protagonismo débeselle dar ás características particulares de cada alumno na lectura?

“Non hai dous lectores iguais. Ante un mesmo texto, cada lector interprétao de modo diferente”Todo o protagonismo. A lectura é un exercicio íntimo e persoal. O lector constrúe imaginativamente o contido no seu cerebro, froito dos recursos -coñecementos e experiencias previas- con que adorna a súa mente. Non hai dous lectores iguais. Ante un mesmo texto, cada lector interprétao de modo diferente. Leste mesmo sentido debe ter a lectura na aula. Debe ser algo persoal, lonxe de toda tipificación, con claros matices diferenciadores propios do interese e a interpretación que cada neno queira dar á mensaxe do texto.

Recoñece que a literatura infantil e xuvenil é fundamental para espertar o interese pola lectura nos nenos.

Si e, por iso, os docentes deben ler máis literatura infantil, coñecer autores, as súas obras, os personaxes, as súas historias, e integralas dalgún modo na súa actividade pedagóxica. Enténdese que a literatura infantil e xuvenil debe ser obrigada para os profesionais que a usen. Iso é profesionalidade.

Pode recomendar algunhas pautas para integrar estes materiais na aula?

Unha moi sinxela: tomar un libro infantil, lelo e compartilo cos alumnos. A lectura é “vivencia” e só dun modo personalizado é posible transmitir o que un leva dentro. Os nenos preguntarán, o mestre responderalles e rapidamente materializarase a maxia da “vivencia” literaria, que se transformará de modo inmediato en recreación.

Que papel xoga a contorna familiar e a actitude dos proxenitores na consecución dun bo hábito lector nos alumnos?

“Na escola é fácil detectar cando un neno vive nun fogar literariamente activo”É importante que os escolares vexan aos seus pais ler, que participen da súa vivencia persoal e que compartan xuntos a cultura literaria. O fogar debe ser unha prolongación da aula. Na escola é fácil detectar cando un neno vive nun fogar literariamente activo -no que se preocupan por compartir as súas lecturas- e coñéceselles, porque son mellores lectores e mellores alumnos. Neste sentido, daría un consello fácil e cómodo para os pais: ler todas as noites cos seus fillos á hora de deitalos. Este é o mellor momento, o máis “máxico”.

Vostede acuñou o concepto “a lectura no colo”. Pode definilo?

Fai referencia á proximidade que o adulto consegue xerar cando achega a un neno ao seu colo e comparte con el un libro, unha lectura. Empapa esa lectura co aroma do agarimo, a proximidade e a exclusividade da súa particularidade. Leno xuntos e fano cunha complicidade que ao pequeno resúltalle máxica. Tanto é así, que sempre o lembrará, nunca se esquece e, en ocasións, ata se estraña.

Cal é o mellor momento para iniciala?

“Coa debida expresividade da voz, é posible xerar un contexto comunicativo do neno co libro”Canto antes mellor. No momento que o bebé sexa capaz de focalizar a súa mirada, temos oportunidade de compartir xa “lecturas de colo”. Resulta impresionante escoitar aos pais que nos contan a súa experiencia cos bebés de pouco máis de ano e medio ou dous anos. A través das imaxes e coa debida expresividade da voz, é posible xerar un contexto comunicativo do neno co libro. Unha vez iniciado, é moi importante que se lle dea continuidade e aplíquese de modo frecuente. Se lle engadimos a maxia da noite, no momento de deitarse, conseguimos que afecto, imaxinación e experiencia se conciten nun acto compartido, pero único e singular.


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións