Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Violencia en adolescentes

Transmitir aos novos valores de compañeirismo, tolerancia e respecto é a mellor forma de prevención
Por miren 27 de Marzo de 2006

Aspectos familiares, legais, académicos, psicolóxicos, individuais e sociais inflúen nas actuacións violentas dos máis novos. As agresións embazan as relacións do 40% dos estudantes e a maior incidencia de violencia xuvenil rexístrase nos cursos de 2º e 3º da ISO. Estes datos revelan un grave problema na actitude de moitos mozos cuxa resolución precisa una actuación conxunta de pais, profesores e outros axentes sociais determinantes na súa educación, como amigos, monitores e outros familiares. É necesario concienciarse e identificar a natureza dos conflitos, mesmo antes de que se presenten. Por iso os psicólogos recomendan pór límites aos adolescentes desde a súa infancia.

Menos delitos, pero máis graves

“Os adolescentes son o reflexo da sociedade adulta”, opina o presidente da Asociación Castelán Leonesa de Psicoloxía e Pedagoxía, José Luís Casillas. Por este motivo, ante a pregunta de si son ou non máis violentos que en xeracións anteriores a súa resposta é outro interrogante: “É a sociedade actual máis violenta?”, e remite aos informativos de televisión, mentres asegura que existen estudos de sociología e antropoloxía que manifestan que os adolescentes de hoxe non son significativamente máis violentos que os de onte. “O certo é que os adolescentes se implican cada vez en menos feitos delituosos, pero estes son máis graves e efectúanse a menor idade”, declara Javier Urra, quen fose o primeiro Defensor do Menor en España. As cifras que manexa este psicólogo da Fiscalía de Menores de Madrid apuntan que nove de cada dez delitos son cometidos por homes, aínda que cada vez “as mozas son emocionalmente máis duras”.

Menos delitos, pero máis graves

Un estudo realizado pola Universidade Complutense de Madrid (UCM) e o Instituto da Mocidade (INJUVE), baixo o título “Prevención da violencia e loita contra a exclusión desde a adolescencia”, denota que os mozos “presentan maiores niveis en agresividade física”, aínda que estes resultados non implican necesariamente que os adolescentes e preadolescentes homes masculinos sexan máis agresivos que as mozas da súa idade, senón que uns e outras “canalizan e/ou mostran a súa agresividade de formas diferentes”.

En canto ás diferenzas de clases, Urra asegura, coa perspectiva que lle dan 25 anos de profesión, que neste tempo a tendencia en canto á comisión de delitos é a igualarse, mesmo a globalizarse. “Xa non hai diferenzas entre o medio rural e o urbano, Internet chega a todas partes e quen cometen delitos xa non son só os mozos procedentes dos niveis socioeconómicos máis baixos”, comenta.

Tamén hai que contemplar una nova realidade: a dos mozos inmigrantes. Na actualidade o 40% dos menores privados de liberdade en Madrid son estranxeiros, algo que non estraña a Javier Urra “tendo en conta as dificultades que teñen paira manexarse”. Talvez o reflexo nos medios de comunicación desta problemática, que nas grandes cidades agrávase coa loita por territorios entre bandas rivais como os Latin Kings ou Os Ñetas, sexa o que leva a pensar que aumenta a violencia en xeral entre os adolescentes. De todos os xeitos, Urra considera que a mocidade é maioritariamente solidaria, pacífica e estudiosa. “O que ocorre é que sempre se puxo a lupa sobre a adolescencia”, subliña.

Ámbito escolar

Casillas, orientador do Instituto de Ensino Secundario (IES) A Bureba de Briviesca (Burgos), comulga con estas últimas afirmacións e explica que quizá a sociedade actual sexa agora máis consciente destes temas e estea máis sensibilizada. “Temos máis oportunidades paira darnos conta e estamos hipersensibilizados respecto ao fenómeno, o que pode ser positivo si axúdanos a mellorar ou negativo si créanos un estado de inseguridade e medo”, manifesta.

No ámbito escolar as condutas violentas máis frecuentes son insultos, roubos, agresións e pelexas,

No ámbito escolar as condutas violentas máis frecuentes son insultos, roubos, agresións e pelexas

illamento social, rotura de mobiliario e insolencia ante os profesores. “Algunhas manifestacións actuais da violencia son moi elaboradas e mezquinas, e mesmo gravadas cos teléfonos móbiles”, remarca Casillas. Una nova forma de acoso é exhibir daquela eses vídeos ou fotos en Internet.

A violencia nas aulas, segundo Fuensanta Cerdeira, profesora do departamento de Psicoloxía Evolutiva e da Educación da Universidade de Murcia e autora dun libro sobre o tema, enturba hoxe as relacións do 40% do alumnado na súa rexión e está a aumentar nos últimos anos. Porcentaxes parecidas, mesmo superiores, recolle o último informe do Defensor do Poboo “Violencia escolar: os malos tratos entre iguais na Educación Secundaria Obrigatoria”. Danse, por tanto, comportamentos agresivos, intencionados e prexudiciais cuxos protagonistas son novos estudantes. As formas máis frecuentes de malos tratos, atendendo á análise do Defensor do Pobo, son as de tipo verbal (insultos, motes), seguidas polo abuso físico (pelexas, golpes, etc.) e o illamento social (ignorar, rexeitar, non deixar participar).

Segundo as investigacións de José Mª Avilés, doutor en Psicoloxía pola Universidade de Valladolid, una das persoas que máis estudou este fenómeno en España, o 30% dos escolares pode padecer ocasionalmente malos tratos físicos, verbal, psicolóxico ou social, e o 40% actuar como agresores esporádicos.

Boas prácticas

Ante conflitos xeneralizados e casos de acoso escolar, empézanse a estender programas de boas prácticas tendentes a reconvertelos ou minimizalos. Precisamente o IES A Bureba foi distinguido o ano pasado polo Ministerio de Educación e Ciencia cun Premio ás Mellores Prácticas Educativas polo seu plan de convivencia, no que destaca un protocolo de acollida paira alumnos inmigrantes.

Segundo Casillas, desde a autonomía de cada centro pódese elaborar mellor este tipo de programas. “Una escola comprensiva, baseada no traballo cooperativo e na que todas as partes implicadas tomen decisións consensuadas e sentan integradas e útiles, e na que a autoridade se exerza de forma positiva é a mellor das estratexias posibles paira previr a violencia”, afirma.

Gran parte dos docentes e dos pais coinciden ao concibir a educación como un proceso integral de socialización que non é competencia exclusiva de ninguén e que excede os límites académicos. Familia, profesores, compañeiros e todas as persoas coas que se relaciona o adolescente inflúen na súa educación. “Ou cambiamos todos ou non cambia nada”, resume Javier Urra.

Neste proceso, por tanto, deben converxer familia e escola co respaldo de toda a sociedade (concellos, institucións, medios de comunicación…). Con todo, os profesores son conscientes de que en moitos casos a familia non pode participar por razóns estruturais ou por falta de capacidade.

Os profesores son conscientes de que en moitos casos a familia non pode participar por razóns estruturais ou por falta de capacidade

“Hai estudos que sinalan que algúns pais apenas dedican 5 minutos diarios a falar cos seus fillos das súas cousas”, lembra o presidente da Asociación Castelán Leonesa de Psicoloxía e Pedagoxía.

Así, o sistema educativo e a propia familia han de tentar desempeñar conxuntamente una labor complementario. Ambos, en ocasións, atópanse un pouco illados no seu intento por transmitir valores de esforzo, compañeirismo, tolerancia, e respecto. A continuación móstrase una serie de recomendacións:

  • Como prevención avógase por unha participación maior das familias, mediante o diálogo cos profesores, na toma de decisións dos centros educativos, para que se cheguen a converter en “comunidades de aprendizaxe” desde onde se potencie e dinamice a educación nos valores democráticos e de convivencia, pero non como una materia, senón como parte da instrución básica de cada curso.
  • Os estudiosos da violencia na adolescencia atopan carencias no ámbito familiar que teñen que ver coa falta de afectividad e a excesiva permisividad. Como consellos xerais paira os pais, tanto de vítimas como de agresores, apúntase una revisión das pautas familiares de autoridade que rexeite a violencia (descártase a utilización do castigo físico) e aumente o acceso á comunicación: “os pais teñen que aprender a dicir que ‘non’ aos fillos de forma razoada”. A postura ha de estar claramente definida respecto de onde se sitúan os límites.
  • Reforzar as súas actitudes cara á diversidade. Convén desenvolver as relacións desde o propio fogar nun contexto de respecto mutuo e confianza cara aos demais, independentemente da súa forma de ser ou de pensar.
  • A sanción ha de formar parte da educación. “Os mozos teñen sensación de impunidade. Creen que nada do que fagan vai suporlles un castigo”, di Javier Urra, e a sociedade non pode permitirse que, por exemplo, os profesores acaben necesitando un teléfono de atención psicolóxica. Ao seu xuízo, a política penal é correcta e está ben recollida na lexislación, “o que pasa é que no proceso de aplicación por distintos motivos moitas veces suavízase”.