Artigo traducido por un sistema de traduci贸n autom谩tica. M谩is informaci贸n aqu铆.

As abellas desaparecen: est谩 en perigo a nosa sa煤de?

A extinci贸n dos polinizadores provoca a perda gradual da produci贸n de froitas, verduras e froitos secos, o que poder铆a chegar a consumir menos alimentos saudables
Por Sonia Recio 6 de Marzo de 2023
abejas salud
Imagen: shell_ghostcage
En m谩is do 75 % dos cultivos mundiais, a colaboraci贸n dos insectos para realizar a polinizaci贸n 茅 imprescindible. Abellas, abell贸ns e bolboretas son algunhas das especies encargadas deste labor. Gradualmente, as poboaci贸ns destes animais est谩n a desaparecer, o que pon en grave perigo a produci贸n de alimentos saudables e o benestar da humanidade.

Polinizaci贸n: que 茅, cal 茅 a s煤a importancia e tipos

Segundo datos da Organizaci贸n das Naci贸ns Unidas para a Alimentaci贸n e a Agricultura (FAO), m谩is do 75 % dos principais cultivos do mundo e o 35 % das terras agr铆colas benef铆cianse da polinizaci贸n animal. Na Uni贸n Europea, o 76 % do vexetais, froitas e froitos secos 鈥攏oces, principalmente鈥 est谩n condicionados en produci贸n, rendemento e calidade pola intervenci贸n destes animais. A铆nda que a maior铆a son insectos 鈥abellas e abell贸ns, principalmente鈥, hai algunhas especies de vertebrados, como aves, r茅ptiles e roedores, que tam茅n realizan esta funci贸n, pero a s煤a acci贸n non 茅 tan significativa.

De acordo coa Plataforma Intergobernamental sobre Biodiversidade e Servizos dos Ecosistemas (IPBES), adscrita ao Programa de Naci贸ns Unidas para o Medio Ambiente (PNUMA), o volume de produci贸n de colleitas dependente dos polinizadores triplicouse nas 煤ltimas d茅cadas. 鈥淓st铆mase que existen ao redor de 1.500 cultivos en todo o mundo que requiren polinizaci贸n por insectos. Se nos centramos unicamente nos cultivos utilizados directamente para o consumo humano, o 70 % deles dependen de polinizadores. Por tanto, a polinizaci贸n 茅 fundamental para manter a produci贸n de alimentos鈥, explica Violeta Hevia, doutora en Ecolox铆a pola Universidade Aut贸noma de Madrid.

A polinizaci贸n 茅 o proceso de reproduci贸n das plantas e prod煤cese cando o pole dos estambres chega ao pistilo. Este proceso p贸dese levar a cabo:

  • pola acci贸n do vento, o que sucede no 谩rbores de gran tama帽o, como pi帽eiros, oliveiras ou chopos.
  • a trav茅s da auga.
  • sen requirir a intervenci贸n de terceiros ou medios externos, cando o pole dos estambres da planta cae nas s煤as propios pistilos.
  • pola actuaci贸n de animais, encargados de transportar o pole dunha flor a outra.

馃悵 Por abellas

As abellas son o grupo de insectos m谩is destacado na polinizaci贸n. 鈥淧os煤en no seu corpo estruturas 煤nicas que lles permiten colleitar e transportar o pole. Son as 煤nicas especies que te帽en estas caracter铆sticas f铆sicas. Ademais, como viven en sociedade, son moi numerosas, o que aumenta a s煤a eficiencia polinizadora. Das 100 especies agr铆colas m谩is com煤ns para o consumo humano, aproximadamente o 70 % son polinizadas pola acci贸n das abellas鈥, expo帽en Concepci贸n Ornosa聽e M贸nica Guti茅rrez, profesoras e investigadoras聽da Universidade Complutense de Madrid no Departamento de Biodiversidade, Ecolox铆a e Evoluci贸n.

abellas polinizadoras sa煤de
Imaxe: Myriams-Fotos

馃 Por s铆rfidos ou moscas das flores

Pero ademais das abellas e abell贸ns, os s铆rfidos (moscas das flores) son os segundos insectos con m谩is relevancia na funci贸n polinizadora, xa que est谩n presentes nunha gran variedade de ecosistemas de todo o mundo. 鈥淪on un grupo moi interesante non s贸 polo seu papel na polinizaci贸n, sen贸n porque as s煤as larvas te帽en unha gran importancia como depredadoras de pulgones e cochinillas de moitos cultivos. Por iso 茅 polo que sexan en todas as s煤as fases de gran valor para a agricultura, polos servizos de control/regulaci贸n de especies infesta e polinizaci贸n鈥, comenta Francisco J. Cabrero, profesor da Universidade Complutense de Madrid no Departamento de Biodiversidade, Ecolox铆a e Evoluci贸n.

Polinizadores en risco de extinci贸n

A Lista Vermella Europea de S铆rfidos da Uni贸n Internacional para a Conservaci贸n da Natureza (UICN) advirte que o 37 % de todas as especies de s铆rfidos en Europa est谩n en perigo de extinci贸n, sendo a agroganader铆a intensiva a maior ameaza para esta especie de insectos na rexi贸n europea: afecto a 475 especies, m谩is da metade do total.

Como as moscas das flores, o resto dos polinizadores tam茅n est谩n en risco de extinci贸n. Un estudo da Uni贸n Internacional para a Conservaci贸n da Natureza alerta dunha acusada diminuci贸n, tanto en n煤mero como en diversidade, destes insectos. Norteam茅rica e Europa noroccidental son as zonas m谩is afectadas, e as bolboretas e as abellas, as especies m谩is ameazadas.

鉃★笍 Causas da desaparici贸n

Que est谩 a provocar a desaparici贸n? Hai varias causas e todas son consecuencia da acci贸n humana. 鈥淎lteramos os seus h谩bitats, pola agricultura e polo urbanismo e infraestruturas, por modificaci贸n da paisaxe quitando os pasteiros, as pradar铆as e demais, polo uso constante de insecticidas e outros biocidas, polo quecemento clim谩tico e por diferentes pat贸xenos, que poden contaxiarlles鈥, explican Concepci贸n Orrnosa聽e M贸nica Guti茅rrez.

Para as cient铆ficas esta perda ten 鈥渦nha afectaci贸n moi arriscada en poboaci贸ns e especies, que est谩n a desaparecer ou que xa desapareceron, e efectos negativos derivados para as plantas e os ecosistemas silvestres que poden ser irreversibles e comprometer o seu futuro e o noso鈥.

Que pasar铆a si os polinizadores desaparecen?

馃敶 Menos froitas e verduras

Ademais, esta perda de polinizadores ten unha repercusi贸n directa no rendemento agr铆cola. Unha diminuci贸n nas colleitas de verduras, froitas e hortalizas ten unha relevante influencia na sa煤de da poboaci贸n mundial. 鈥淪e esta tendencia contin煤a, alg煤ns cultivos nutritivoscomo froitas, froitos secos e moitas hortalizasser谩n substitu铆dos cada vez m谩is por outros b谩sicos como o arroz, o millo e a pataca, o que poder铆a desembocar, finalmente, nunha dieta desequilibrada鈥, advirten desde a FAO.

馃敶 Apocalipse de insectos

Precisamente, un dos temas tratados na 煤ltima Conferencia de Biodiversidade da ONU, celebrada en decembro de 2022 en Montreal (Canad谩), foi o dos polinizadores. A s煤a curva de descenso e o impacto no rendemento de cultivos foron debatidos polos especialistas. A principal conclusi贸n foi que a diminuci贸n do 1 % ao 2 % das poboaci贸ns de polinizadores no mundo poder铆an anticipar unha 鈥apocalipse de insectos鈥 inminente nas pr贸ximas d茅cadas.

馃敶 Mortes prematuras e maior risco de desenvolver enfermidades

Esta desaparici贸n tam茅n ten consecuencias para a poboaci贸n humana. Por primeira vez, un estudo cuantificou o custo que ten para a nosa sa煤de a extinci贸n dos polinizadores. Esta investigaci贸n da Escola de Sa煤de P煤blica de Harvard, publicada en decembro de 2022, apunta que a carencia de polinizadores provocou unha perda de entre o 3 % e o 5 % da produci贸n mundial de froitas, verduras e froitos secos ao longo de 2020.

abellas polinizadoras
Imaxe: Ben_Kerckx

Esta reduci贸n orixinar铆a un exceso de 427.000 mortes anuais polo non consumo destes alimentos saudables. As铆 mesmo, a falta destes produtos na dieta relaci贸nase cunha maior predisposici贸n ao desenvolvemento de enfermidades como diabetes, ictus, patolox铆as cardiovasculares e certos tipos de cancros.

Para Samuel Myers, cient铆fico investigador do Departamento de Sa煤de Ambiental e autor principal do estudo, o traballo mostra os v铆nculos directos entre a biodiversidade e a sa煤de humana. 鈥淓sta investigaci贸n establece que os impactos estimados na sa煤de da perda de polinizaci贸n ser铆an comparables a outros factores de risco globais importantes: os atribu铆bles aos trastornos por uso de sustancias, a violencia interpersoal ou o cancro de pr贸stata鈥, explica.

Segundo asegura Lu铆s Frechoso, membro do Consello Xeral de Colexios Oficiais de Dietistas-Nutricionistas (CGCODN), non consumir alimentos saudables 鈥攃omo froitas, verduras, froitos secos ou legumes鈥 鈥渟ignifica que os estamos substitu铆ndo por outro tipo de produtos que adoitan estar cargados en azucres e graxas saturadas, o que leva a un maior risco de desenvolver enfermidades de tipo metab贸lico ou cardiovascular鈥.

Outro motivo, relacionado co anterior, 茅 o propio perfil nutricional dos alimentos. Os vexetais, os cereais e os legumes te帽en un perfil de graxas saturadas m谩is baixo, maior cantidade de fibra, menor densidade enerx茅tica e maior densidade nutricional. Ese compendio favorece o noso organismo e axuda a diminu铆r o risco de patolox铆as metab贸licas e cardiovasculares.

馃敶 A seguridade alimentaria, en risco

Unha investigaci贸n de realizada por un grupo internacional de expertos liderado pola Universidade de Cambridge (Reino Unido) creou o primeiro 铆ndice de risco global das causas e efectos da diminuci贸n dos polinizadores en seis rexi贸ns do mundo. Para os investigadores, a perda de especies polinizadoras pon en risco a seguridade alimentaria e ovalor est茅tico e culturaldo planeta.

Segundo o informe, o impacto da perda destes insectos en plantas e froitos silvestres 茅 un serio problema en moitas rexi贸ns: Asia-Pac铆fico, 脕frica e Am茅rica do Sur, zonas onde hai unha maior concentraci贸n de pa铆ses con baixos ingresos e nos que as poboaci贸ns locais dependen dos alimentos de orixe silvestre, son as 谩reas m谩is afectadas.

  • Am茅rica Latina 茅 a rexi贸n m谩is vulnerable. Aproveita os cultivos fertilizados por insectos, principalmente anacardo, soia e cacao, tanto para consumo propio como para comercio internacional.
  • Na rexi贸n Asia Pac铆fico, o declive dos insectos 茅 considerado un grave risco para o benestar humano. China e India son pa铆ses que dependen da acci贸n dos polinizadores para practicamente a totalidade dos seus cultivos de froitas e hortalizas.
  • En Europa tam茅n se evidencia o d茅ficit de polinizaci贸n. Cultivos como a colza ou a fresa est谩n seriamente ameazados.

Tom Breeze, coautor do estudo e investigador da Universidade de Reading (Reino Unido), alerta da falta de co帽ecemento sobre o declive destas especies. 鈥淣eces铆tase m谩is investigaci贸n a escala mundial para entender realmente os problemas aos que nos enfrontamos e como poderiamos abordalos鈥.

Estratexias para protexer aos polinizadores

A Comisi贸n Europea (CE) 茅 co帽ecedora da relevancia de protexer os insectos polinizadores. Na Lei de Restauraci贸n da Natureza incl煤e dous obxectivos espec铆ficos neste aspecto: investir o declive das poboaci贸ns de polinizadores para 2030 e lograr unha tendencia de aumento das colonias destas especies.

En Espa帽a, a Estratexia Nacional para a Conservaci贸n dos Polinizadores foi aprobada pola Conferencia Sectorial de Medio Ambiente en 2020. Presenta un diagn贸stico sobre a situaci贸n e tendencias dos polinizadores e as principais causas do seu declive, incorporando catro grandes 谩reas de actuaci贸n:

  • promover os h谩bitats favorables para estes insectos, favorecendo a agricultura ecol贸xica.
  • mellorar a xesti贸n dos polinizadores e a reduci贸n dos riscos derivados de pragas, pat贸xenos e especies invasoras.
  • reducir o risco derivado do uso de produtos fitosanitarios.
  • realizar investigaci贸ns que axuden a cubrir os baleiros de co帽ecemento existentes e a divulgar e facilitar o acceso a esta informaci贸n.

Para Violeta Hevia, doutora en Ecolox铆a pola Universidade Aut贸noma de Madrid, 鈥渟e as acci贸ns propostas neste documento levasen a cabo de forma rigorosa, ser铆a un gran paso adiante para conseguir alcanzar o obxectivo de frear o declive dos polinizadores, especialmente os silvestres鈥. Como ben apunta a propia estratexia, Hevia considera que 茅 fundamental que sigan lev谩ndose a cabo investigaci贸ns cient铆ficas que nos axuden a p贸r luz a algunhas das cuesti贸ns crave nas que segue sendo necesaria m谩is evidencia cient铆fica como, por exemplo, os efectos das abellas dom茅sticas sobre os polinizadores silvestres, ou os efectos a medio e longo prazo das pesticidas e os cambios de uso do solo sobre a supervivencia das poboaci贸ns de polinizadores silvestres鈥.

Pola s煤a banda, Francisco J. Cabrero, a铆nda que optimista, asegura sentir certo temor a 鈥渜ue os recursos que se poidan investir non sexan suficientes para levar a cabo as acci贸ns dunha forma 贸ptima ou que a s煤a execuci贸n non sexa realizada con rigor. Iremos v茅ndoo nos pr贸ximos anos鈥.