Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Así contribúe o peixe de acuicultura aos ODS e a sustentabilidade ambiental

A acuicultura pode impulsar os Obxectivos paira o Desenvolvemento Sustentable (ODS) da Axenda 2030. Contámosche como contribúe coa alimentación, a economía e o medio ambiente
Por Verónica Palomo 14 de Outubro de 2021
acuicultura y sostenibilidad medioambiental
Imagen: Getty Images

A acuicultura vai en aumento. E non só iso. Tamén ten grandes posibilidades de crecer de maneira sustentable. Un crecemento que vai da man dos Obxectivos paira o Desenvolvemento Sustentable (ODS) da Axenda 2030 da ONU. Neste artigo mostrámosche como pode contribuír esta actividade a cumprir con varios deses obxectivos vinculados a mellorar a alimentación, a economía e o coidado do medio ambiente.

ODS 1. Fin da pobreza

Segundo a Organización das Nacións Unidas paira a Agricultura e a Alimentación (FAO), a acuicultura proporciona traballo a máis de 20 millóns de persoas no mundo e é una das actividades que pode desempeñar un papel fundamental na redución da pobreza: pode realizarse en países en vías de desenvolvemento e en zonas rurais onde non chega outro tipo de investimento ou actividade económica.

Os datos do emprego que xera en España poden servir de exemplo da súa importancia. Segundo datos do Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación, 18.587 persoas traballan en acuicultura no noso país, pero estímase que esta actividade produce un emprego indirecto asociado de 46.467 postos laborais.

Por unha banda, están os empregos que xeran as granxas de crianza, pero tamén os que se crean no conxunto de empresas subministradoras de produtos e servizos que viran ao redor da acuicultura. É una cadea de valor que está integrada por empresas fabricantes de alimento paira os peixes, de enxeñaría paira o deseño e a construción das granxas, navais paira a construción de barcos e viveiros flotantes, una ampla rede de centros de investigación e universidades, laboratorios veterinarios paira o desenvolvemento de vacinas e gabinetes de servizos empresariais.

Por iso, esta economía azul podería ser un importante motor de desenvolvemento paira o continente africano. As perspectivas son prometedoras paira un continente que dun total de 54 estados ten 38 países ribeiregos e insulares cuxas augas territoriais ocupan una superficie de 13 millóns de quilómetros cadrados. Para que isto ocorra, como detalla a Unesco, é necesario profesionalizar o sector. Na actualidade, 12,3 millóns de persoas en África traballan hoxe en día na pesca tradicional e acuicultura.

ODS 2. Fame cero

A acuicultura supón una das principais fontes de proteína en moitas rexións do mundo. “Os océanos proporcionarannos una gran parte dos alimentos nutritivos que necesitamos mediante o desenvolvemento de novas formas de acuicultura sustentable, con especies e pensos adecuados, a maricultura (o cultivo das plantas e animais mariños), a produción de mariscos e o impulso das macroalgas paira a alimentación humana e animal”, explican desde a ONU.

Segundo o Ocean Panel (Panel de Alto Nivel paira una Economía Oceánica Sustentable), “si administrásense mellor e de maneira máis sustentable, os mares e os océanos poderían producir até seis veces máis alimento do que se obtén na actualidade, e poderían facelo cunha pegada ambiental baixa”. Mentres a pesca extractiva está a achegarse ao seu límite de produción sustentable, a acuicultura atópase moi por baixo da súa capacidade produtiva.

ODS 12. Produción e consumo sustentable

A acuicultura non se libra da pegada de carbono, xa que todos os sectores produtivos, incluída esta actividade, xeran gases de efecto invernadoiro a través dos seus procesos de fabricación, transformación, transporte, almacenamento e comercialización dos seus produtos. Con todo, non todos os alimentos de orixe animal teñen a mesma contribución deste tipo de gases, e os peixes de acuicultura teñen unhas emisións lixeiramente por baixo das aves, e moi inferiores ás do sector porcino e vacún.

A alimentación dos animais de acuicultura, en particular de peixes, é un elemento crave da súa sustentabilidade. Segundo os cálculos do sector presentados na ‘Memoria da Sustentabilidade’, o 80 % do total da pegada de carbono orixinada na actividade procede da fabricación dos pensos usados paira a súa alimentación. Os peixes, no seu hábitat natural, comen outros animais acuáticos, e así tamén se facía nos comezos da acuicultura.

Pero este tipo de alimentación foi evolucionando co obxectivo de reducir a presión dos mares. Hai xa tempo que a alimentación pasou a realizarse con pensos que conteñen os mesmos elementos nutricionais que se obtiñan comendo outros peixes do mar (aminoácidos e acedo grasos), pero que se conseguen de diferentes materias primas. Estes pensos paira alimentar aos peixes de acuicultura sempre crearon moita controversia, xa que paira fabricalos utilizábanse moitas fariñas e aceites de peixe que se facían, á súa vez, con gran cantidade doutros peixes que procedían da pesca, polo que ao final a sustentabilidade quedaba en dúbida.

🐟 O desafío dos pensos sustentables

Non cabe dúbida de que a alimentación dos peixes é o punto débil da acuicultura. Un peixe ten que estar ben alimentado. Primeiro, polo benestar e a saúde do animal, pero tamén para que o consumidor reciba os valores nutricionais que se esperan dun peixe. “A investigación fixo posible que a porcentaxe destas fariñas e aceites, realizadas con especies provenientes da pesca tradicional, vaia diminuíndo drasticamente nos últimos anos, pasando de máis do 50 % nos anos noventa a uns niveis inferiores ao 25 % na actualidade. Paira algunhas especies cultivadas como a dourada, a robaliza ou a troita, a substitución por outros ingredientes pode chegar até o 100 %”, explica Garazi Rodríguez, responsable dos plans de produción e comercialización en Apromar, asociación que agrupa ao 95 % das empresas produtoras no noso país.

pienso sostenible para peces acuicuturaImaxe: Getty Images

A substitución de ingredientes conseguiuse, como explica Izaskun Zorita, experta en Xestión Ambiental de Mares e Costas do centro científico e tecnolóxico Azti, “grazas a una economía circular e ao aproveitamento de subproductos doutras actividades, como a industria conserveira e de transformación do peixe, así como de descártelos da pesca extractiva. Tamén apostando polo cultivo de especies omnívoras ou herbívoras paira utilizar pensos de orixe vexetal, con menor pegada de carbono”.

Os pensos cos que se alimenta na actualidade a acuicultura europea e española están compostos por:

  • Ingredientes de orixe mariña. Fariñas e aceites de peixe que proceden de pesqueiras certificadas, de conserveiras, da transformación do peixe e de descartes da pesca extractiva, krill e microalgas.
  • Ingredientes de orixe vexetal. Por exemplo, a soia, o trigo, o arroz, o aceite de colza, o gluten de millo, girasol e fabas.
  • Ingredientes de orixe animal. Derivados de subproductos orixinados do transformado doutras gandarías –coa excepción de rumiantes– aptos paira consumo humano directo.

Con todo, a substitución por fariñas vexetais supón una presión engadida sobre os cultivos terrestres. E aquí está o gran reto co que se atopa a acuicultura: controlar que o aprovisionamento da materia prima coa que se vai a alimentar aos peixes proveña de lugares nos que se cultivaron de maneira sustentable. É dicir, que non veñan de bosques deforestados, por exemplo. “Por este motivo, están a comezarse a utilizar outras fontes de proteína como as fariñas de insectos, microalgas, subproductos alimenticios ou as proteínas derivadas de microorganismos”, explica a responsable de Apromar.

ODS 13. Acción polo clima

Como todas as actividades humanas, a acuicultura ten que contribuír á loita contra o cambio climático. Isto significa que terá que adaptarse ao incremento de temperaturas da auga, aos cambios nos patróns de correntes, de ventos, de ondada, á subida do nivel do mar, ao aumento de floraciones de algas nocivas…

A acuicultura está a apostar pola produción de especies como as algas e moluscos, que se alimentan do que lles proporciona o mar, sen necesidade de ter que engadir pensos, o que ademais de abaratar o proceso de produción, é máis eficiente e contribúe a reducir a pegada carbónica. No caso das algas e moluscos con cuncha, estes ademais xogan un papel importante como sumidoiros de CO2, xa que reducen as emisións de gases de efecto invernadoiro, minimizando a súa contribución ao quecemento global”, conta Izaskun Zorita.

ODS 14. Vida submarina

A acuicultura, ademais de colaborar no aumento das poboacións que viven nas augas, ten a posibilidade de axudar a conservar as especies que estiveron expostas a unha excesiva explotación pola pesca tradicional. É o caso dalgúns crustáceos, como a lagosta; o abulón, entre os moluscos; ou a totoaba, nos peixes.

Segundo a lista vermella de especies ameazadas, elaborada pola Unión Internacional paira a Conservación da Natureza (UICN), o 27 % das especies acuáticas están en ameaza de extinción. Una delas é o esturión salvaxe, moi cotizado pola súa carne, pero sobre todo polas súas huevas: un quilo de caviar de beluga do mar Caspio alcanza os 7.000 euros. Estes prezos fixeron que sexa una especie moi explotada e, xunto á contaminación das augas, colocárono na tráxica lista. En España, no ano 2019, segundo datos do Observatorio da Acuicultura, producíronse 170 toneladas da súa carne, moi cotizada paira tartares e carpaccios, e 2,8 de caviar. Ao estar prohibida a súa captura pola pesca tradicional, se non fóra pola acuicultura, non poderiamos atopar esta especie nos supermercados nin abastecer a nosa demanda.

Pero a acuicultura tamén ten inimigos: as verteduras e os refugallos que se orixinan como consecuencia da materia fecal das especies, polo alimento non consumido e polo resto dos produtos químicos utilizados paira combater parásitos, fungos ou bacterias que quedan no ambiente. No caso de que non exista una boa renovación da zona onde está situada a granxa, estes poden ter un efecto sobre os fondos mariños. Por iso, a selección da localización das granxas é una cuestión crave paira minimizar o impacto destes refugallos e debe abordarse baixo directrices de sustentabilidade.

Neste sentido, dentro do Programa Mariño da Unión Internacional paira a Conservación da Natureza, a Secretaría de Pesca do Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación de España (MAPA) xunto coa Federación Europea de Produtores de Acuicultura (FEAP), crearon entre 2007 e 2009 una serie de guías paira o desenvolvemento sustentable.

  • Na instalación e localización de viveiros mariños é importante ter en conta a posible existencia de especies sensibles, como a posidonia, una planta acuática que pode verse negativamente afectada as granxas. Cada nova granxa que se crea debe realizar un estudo previo de impacto ambiental e descartar os riscos.
  • A protección dos ecosistemas onde se sitúan as granxas é esencial paira a propia explotación acuícola. Os propios cultivos requiren do mantemento dun medio natural, coas mellores condicións paira o seu desenvolvemento.
  • Paira garantir esta protección e diminuír as interaccións negativas coa fauna e flora do medio acuático, aplícanse diversas medidas que minimizan este impacto. Por exemplo, redes de protección fronte a paxaros, mamíferos e peixes depredadores, que evitan que estes queden atrapados nas granxas. Tamén se aplican plans de vixilancia e seguimento da evolución das poboacións de alto valor ecolóxico máis próximas ás granxas, como as pradarías de posidonia ou as comunidades coralígenas.
Acuicultura e proxectos de éxito

Uno dos centros de investigación e tecnoloxía españois que se dedican á acuicultura mariña é Azti. De todos os proxectos realizados, se teñen que quedar cun, os seus responsables destacan a innovadora infraestrutura desenvolvida en Mendexa (Bizkaia). A sobreexplotación e o descenso das capturas fixeron que a actividade pesqueira vasca vísese na necesidade de abrir novos horizontes, impulsando até o momento a escasamente desenvolvida acuicultura. Aquela iniciativa consistiu en instalar en mar aberto, a 1,5 millas da costa de Mendexa, una innovadora instalación cun sistema de fondeo a 40 metros de profundidade, aboias e 200 cordas destinadas ao cultivo do mexillón.“A ondada na costa vasca e no resto da cantábrica é severo e, na práctica, non hai zonas abrigadas da forza do mar –como, por exemplo, nas Rías Baixas galegas–, con boa calidade de auga, suficientemente extensas e de profundidade bastante paira realizar cultivo de moluscos”, comenta Manuel González, experto en Tecnoloxías Mariñas de Azti. “Que una instalación en mar aberto de mexillón sexa capaz de soportar o rigor do noso mar e siga dando pasos na produción industrial, é un logro moi positivo. O futuro dirá si consegue achegar substancialmente ao sector e supón un fito relevante”, engade. A idea comezou a desenvolverse fai una década e hoxe en día, despois de anos de análises de estudos de viabilidade biolóxica, económica, ambiental e social e probas piloto, xa está á venda o primeiro mexillón de cultivo na costa vasca do Cantábrico.En materia de innovación tamén é un referente o Porto de Vigo, con 26 proxectos en marcha. Carlos Botana, xefe do departamento de sustentabilidade da Autoridade Portuaria da cidade, destaca Peiraos do Solpor (peiraos do atardecer, en castelán), que recibiu o premio da Asociación internacional de Portos como mellor proxecto de integración porto-cidade. Esta iniciativa consiste na trasformación das actuais estruturas grises existentes nos peiraos en estruturas verdes, empregando paira iso arrecifes artificiais.“Neste proxecto traballamos coa Universidade de Vigo e con empresas internacionais, universidades de Dinamarca e empresas locais, paira facer una transformación dos diques e peiraos en lugares vivos. Os resultados están a ser realmente extraordinarios e estase producindo un aumento de vida e riqueza nas augas do porto. Hoxe é posible ver nutrias, caballitos de mar, ademais dun gran número de crustáceos e peces en zonas onde antes non había vida”, explica Botana.