Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Consumidor e reciclaxe

Por lei, os envases han de ser reciclables ou retornables
Por miren 19 de Maio de 2003

As rúas están cheas de colectores de todas as cores onde se depositan os lixos que, previamente, debemos separar os usuarios. A maioría de municipios contan con sistemas de recollida selectiva, construíronse plantas de selección de materiais e difundido campañas de sensibilización cidadá. Trátase de paliar o impacto ambiental, ocasionado nun 50% por recipientes e embalaxes, e obedece á Lei 11/97 de Envases e Residuos de Envases que obriga a todas as empresas envasadoras a recuperar os residuos de envases que pon no mercado. Una das alternativas é a tradicional entrega do “casco” pero, por problemas de loxística, quedou reducida en España ao sector hostaleiro. A recuperación depende agora dos consumidores.

O envase, útil pero contaminante

Por moito que nos desguste, non podemos prescindir dos envases porque facilitan a almacenaxe e uso da mercadoría, protexen as calidades intrínsecas do produto e garanten que este chegue con todos os seus atributos ao consumidor. Tal e como o definiu o deseñador e empresario inglés James Pilditch, o envase é o “vendedor silencioso” do produto; un poderoso instrumento de mercadotecnia que trata de incitar á compra e informar o produto e marca.

Ademais destas vantaxes, os envases orixinan gran parte da deterioración ambiental actual porque constitúen máis dun terzo en canto a peso e máis da metade respecto ao volume da bolsa de lixo dun domicilio. E isto a pesar de que a produción de residuos domésticos ou residuos sólidos urbanos (RSU) estabilizouse nos últimos anos ao redor en comparación coas cifras de 1998, que situaban o peso do lixo en 1,200 quilogramos por habitante ao día, segundo cifras do Ministerio de Medio Ambiente. Ademais, xérase contaminación no proceso produtivo de embalaxes e recipientes e una vez usados convértense en residuos.

Recuperación, por lei

A preocupación por estes recipientes non é reconte. Foi a comezos dos anos 90 cando Europa plasmou na súa normativa a preocupación polos residuos de envases. A UE tratou de unificar as lexislacións nacionais mediante a Directiva 94/62/CE. Máis tarde aprobouse en España a Lei 11/1997 de Envases e Residuos de Envases e o seu posterior desenvolvemento a través do Real Decreto 782/1998, de 30 de abril e da Orde ministerial de 27 de abril de 1998. A normativa obrigaba a España a cumprir uns obxectivos paira mediados de 2001:

  • Valorización (compostaxe, biometanización ou incineración como fonte enerxética) do 50% ao 65% do peso dos residuos de envases xerados.
  • Reciclaxe do 25% ao 45% do peso dos materiais de envasado de devanditos residuos.
  • Redución mínima do 10% do peso dos residuos de envases xerados. Este punto foi moi polémico na súa interpretación xeneralizada de reducir individualmente o peso de cada envase nun 10%.

Co desenvolvemento do regulamento, a partir do 1 de maio de 1998, tanto envasadores como comerciantes de produtos envasados quedan obrigados a adoptar algún dos procedementos seguintes:

  • Sistema de depósito, devolución e retorno (SDDR). Mediante este tradicional sistema de devolución dos “cascos”, os produtores deberán repercutir aos seus clientes até chegar ao consumidor final una cantidade de diñeiro por cada envase. De igual modo, quedan obrigados a aceptar a devolución por parte do cliente dos envases daqueles produtos cuxa marca comercialicen e a devolver a cantidade que previamente se cobrou en depósito.
  • Sistemas integrados de xestión de residuos (SIG). Os envasadores e os comerciantes de produtos envasados poderán eximirse da obrigación exposta no punto anterior si acóllense a un SIG que, mediante certos procedementos, encárguese da recollida e reciclaxe dos residuos de envases daquelas empresas que se adheriron ao seu sistema.

    En España hai dúas entidades sen ánimo de lucro que xestionan estes SIG, Ecovidrio e Ecoembes. Estas entidades establecen:

    • Convenios de colaboración coas administracións públicas, de forma que se comprometen a realizar a recollida selectiva dos residuos de envases e o seu transporte até os centros de tratamento e reciclado.
    • Convenios coas “empresas de materiais” para que estas encárguense da reutilización, reciclaxe ou valorización enerxética dos envases recuperados.
    • Políticas de cooperación mediante convenios, así, un paquete botellos de vidro de certo refresco pode estar embalado en plástico.

    A pesar de que a lei impón como obrigación xeral o sistema de retorno dos envases e de que establece a reciclaxe como una alternativa excepcional, a aplicación práctica da mesma fixo da excepción a regra xeral.

Retorno ou reciclaxe?

A maior parte das empresas que envasan os seus produtos optan- porque lles salgue máis rendible e é máis operativo-por adherirse a un SIG que, á súa vez, establece convenios paira a recollida selectiva de lixos coas administracións locais. Como consecuencia de todo isto, cidades e pobos viron poboarse as súas rúas de colectores azuis e amarelos de Ecoembes, sociedade sen ánimo de lucro á que pertencen 11.612 compañías, e iglúes verdes de Ecovidrio, SIG ao que a finais de 2002 adheríronse 2.093 empresas.

O Director de Operacións de Ecovidrio, Juan Ramón Meléndez, pon un exemplo: “paira un produtor de viño de Rioxa non sería operativo dedicarse a recoller os envases que vende en toda a xeografía española paira reutilizalos”. Meléndez considera o SIG como o mellor dos sistemas posibles e explica mediante outro exemplo a imposibilidade dos comercios, sexan grandes superficies ou pequenas tendas familiares, de recoller selectivamente os envases. “Necesitarían una gran superficie. Terían que ter un colector de cartón e outro paira latas e paira plásticos, e separar o aceite sobrante”. Ademais, insiste, non hai que esquecer que o sistema de reutilización dos envases que serven paira máis dun só uso supón un gasto nos quilómetros de volta e a utilización de auga, deterxentes e produtos químicos paira o seu lavado.

Por outra banda, Jacobo Olalla, Director Xeral da Asociación de Cervexeiros de España, está moi orgulloso de que as súas empresas sigan utilizando o sistema devolución e retorno, aínda que recoñece que se realiza unicamente a través da canle de hostalaría, ao que dedican o 60% das súas vendas. Aínda que, ten claro que se comercializan os envases e recíclanse ou retornan atendendo sempre ás necesidades do mercado.

O representante de Cervexeiros de España explica que a cotización ao SIG varía en función do envase. Eles pagan a Ecovidrio 3,12 euros por cada 1.000 botellos, xa sexan de 1/5 de litro ou de 1/3 de litro, sempre que pesen menos de 0,125 gramos. En canto ás latas, si son de aceiro (hojalata) pagan -tamén a Ecovidrio, que logo se arranxa” con Ecoembes- 0,031 euros por quilo e si son de aluminio 0,051 euros. O prezo é similar porque o aluminio é máis livián.

Canto custa reciclar?

Os fabricantes de envases, as empresas comercializadoras de viños, cervexas, sidras e espirituosas (bebidas alcohólicas), xunto cos fabricantes de botellas e recuperadores de vidro fundaron Ecovidrio. O financiamento do seu Punto Verde realízase mediante a achega dunha cantidade por quilo de vidro. Paira fixar o importe, os fabricantes fan una declaración anual de envases que se revisa ao final de cada exercicio. Até o un de xaneiro deste ano 2003, no caso do vidro a taxa era dunha das antigas pesetas por quilo, ou o que é o mesmo 0,60 euros (100 pesetas) por cada 100 quilos. Agora o prezo é dunha peseta por botella. Este custo pode influír no prezo final de bebidas de pouco valor engadido como a auga mineral, mentres que en relación a outros produtos como as bebidas alcohólicas de alta gradación resula irrelevante á hora de fixar o prezo de venda ao público.

Con todo, o esforzo merece a pena polo aforro enerxético que de cada envase pódese levar a cabo: por cada botella de viño que se recicla afórrase como paira manter acendida una lámpada de 100 watts durante catro horas. Este aforro enerxético provén da diferenza que existe entre fundir area, eslamiada e calcaria a 1.500 graos ou fundir vidro roto, paira o que só se necesitan 1.200. Todo isto sen contar a diminución do impacto ambiental ao non necesitar extraer as materias primas dunha canteira. Juan Ramón Meléndez proporciona outro dato: por cada tonelada de vidro que se recicla afórranse 130 quilos de fuel oil.

A vantaxe do vidro é que é un material que permite ser reciclado infinitas veces e que os envases fabricados a partir de botellas rotas posúen a mesma calidade inicial. No entanto, do resto dos envases tamén se obtén materia prima paira a fabricación doutros produtos. Por exemplo, das botellas de deterxente e suavizante créanse bolsas de lixo; do aluminio das latas de refrescos e conservas obtéñense pistones paira motores, novos envases e láminas de aluminio.

Pero no caso dalgúns materiais como os briks, o proceso de reciclaxe carrexa tamén un impacto ambiental. Por iso, paira a responsable da área de Residuos de Ecoloxistas en Acción “o mellor residuo de envase é o que non existe e o mero cumprimento da lei non elimina o problema”. “Os fabricantes teñen como obxectivo cumprir coa lei pero debería haber un impulso serio cara á minimización de envases”, engade. “Trátase de que se poña en práctica consígnaa das tres erres, por esta orde: reducir, reutilizar e reciclar. Este esforzo tería que traducirse en campañas de concienciación cara ao consumidor, para que sexa consciente do problema que estamos a xerar”, conclúe.

Juan Ramón Meléndez subliña que “a tendencia no sector das bebidas oriéntase cara á utilización de envases dun só uso (non reutilizables), ben sexan de vidro, plástico multicapa ou outros materiais. Os produtores optan por iso porque é máis barato que manter una infraestrutura de recollida, lavado e reutilización dos envases”.

E paira facernos una idea, segundo datos de 2002 de Ecoembes, os residuos que se separan habitualmente nunha casa son os seguintes:

  • Plásticos procedentes na súa maioría de todo tipo de envoltorios, envases e embalaxes (botellas de PVC ou PET, bolsas de polietileno, bandexas e caixas protectoras de cortiza branca…). Sepárase o 66% dos envases deste material e o 16% dos obxectos fabricados con el.
  • Tetrabriks fabricados con celulosa, aluminio e polietileno. Úsanse paira envasar refrescos, zumes, auga, viño, salsas e produtos lácteos, sobre todo. Van ao colector amarelo o 73%.
  • Latas fabricadas con ferro, zinc, hojalata ou aluminio. Proveñen dos envases de conservas ou refrescos. Non chega á metade, o 47%, o que salgue do colector xenérico.
  • Vidro, considerado o envase ideal paira case todo. Cun 91%, estes envases son os que máis se separan.
  • Papel e cartón procedente de calquera obxecto de consumo. Sepárase nun 90%. A recollida de papel e cartón de Ecoembes, a través dos colectores azuis, alcanza a unha poboación estimada de 36,6 millóns de persoas.
  • O 46% das pilas normais e de botón deposítanse nos colectores especiais.

Ecoloxistas en contra da lei

Os ecoloxistas critican que non se teñan en conta outros residuos perigosos como os restos de produtos de limpeza, bricolaxe, insecticidas e fitosanitarios, e que a recuperación da materia orgánica, presente nos lixos domésticos nunha alta porcentaxe, non se contemple na Lei de Envases.

Segundo a responsable da área de Residuos de Ecoloxistas en Acción, Teresa Marcos, este feito chama a atención nun país tan desertificado con España porque se se separase no domicilio a materia orgánica o compost obtido sería facilmente comercializable, mentres que o que se obtén na actualidade, procedente dos colectores xenéricos dos concellos, esta “manchado” e xera desconfianza paira o seu uso agrícola.

O caso é que, una vez habilitados estes SIG, a responsabilidade da reciclaxe apóiase agora nos consumidores que son quen deben separar o lixo. Pero ademais, paira evitar que o medio ambiente sufra cada día máis debido aos nosos residuos, podemos contribuír da seguinte maneira:

  • Valorar ao comprar un produto que o seu envase, ademais de ser adecuado, sexa fabricado con materias renovables ou biodegradables e que a súa produción non sexa contaminante.
  • Optar cando sexa posible polo “eco-packs”, é dicir, bolsas de recarga paira encher outros envases máis contaminantes.
  • Depositar os residuos de envases e o resto do lixo nos colectores apropiados.
  • Devolver as botellas e os envases retornables.
  • Reutilizar os envases paira distintos usos.