Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Espazos naturais

O 50% dos espazos protexidos da Unión Europea atópanse en España baixo diferentes figuras
Por Miren Rodríguez, Iñigo Marauri 14 de Setembro de 2005

Os espazos naturais protexidos son un elemento crave en España paira a conservación da riqueza e a diversidade ecolóxica que existe no noso país. De feito, o 50% do espazo protexido da Unión Europea áchase en España. Con todo, a maioría dos cidadáns descoñece por que una zona próxima á localidade na que vive é Parque Natural, Reserva da Biosfera ou Parque Nacional, que consecuencias carrexa, con que elementos debe contar paira recibir algunha destas denominacións… Aínda que as respostas a estas preguntas son complexas polas diferentes lexislacións e competencias que incumben a este campo, o texto que vén a continuación tratará de ofrecelas dunha forma sinxela e comprensible.

Que é un parque natural?

A figura do parque natural é una das máis relevantes no campo da preservación en España e una das máis estendidas polo noso país. Son máis dun centenar os que se distribúen ao longo do territorio. Sergio Fernández, enxeñeiro de montes e membro da empresa de consultoría Garrigues Medio Ambiente defíneo así: “Un parque natural é un espazo natural protexido cuxa competencia é exclusiva das comunidades autónomas. Polo xeral é dunha extensión ampla, non sufriu una transformación sensible pola explotación ou ocupación humana e a súa beleza natural, fauna, flora e gea -isto é, o conxunto geomorfológico que o conforma- considéranse mostras singulares do patrimonio natural dunha determinada comunidade autónoma”, explica. No entanto, a denominación de parques naturais pódese compatibilizar coa presenza do home e das súas actividades.

Que é un parque natural?En concreto, a lei 4/89 aprobada polo Congreso dos Deputados establece no seu artigo 13 que os parques naturais “son áreas naturais, pouco transformadas pola explotación ou ocupación humana que, en razón á beleza das súas paisaxes, a representatividade dos seus ecosistemas ou a singularidade da súa flora, da súa fauna ou das súas formacións geomorfológicas, posúen uns valores ecolóxicos, estéticos, educativos e científicos cuxa conservación merece una atención preferente”. En leste mesmo artigo establécese que nos parques “poderase limitar o aproveitamento dos recursos naturais, prohibíndose en todo caso os incompatibles coas finalidades que xustifiquen a súa creación”. Tamén se sinala que nos parques facilitarase a entrada de visitantes coas limitacións precisas paira garantir a protección daqueles.

Diferenzas entre os distintos espazos naturais

A diferenza entre os distintos tipos de espazos naturais pode ser a xestión que se realiza deles, isto é, clasifícanse en función da administración que os xestiona, ou polo grao de protección que teñen, tal e como explica o doutor en Enxeñaría de Montes e investigador da Universidade Politécnica de Madrid, Santiago Mancebo. Así, cada comunidade autónoma establece diferentes categorías de espazos naturais propios: parques rexionais, parques rurais, áreas naturais de especial interese, monumento natural protexido, reservas naturais, sitio de interese científico, paraxe protexida, etc. e todos estes sitios contan con fins e niveis de protección diferentes.

Parque Natural e Parque Nacional

As diferenzas son fundamentalmente administrativas, aínda que con algún matiz:

Parque Natural: a súa xestión depende de cada comunidade autónoma (Consellería de Medio Ambiente correspondente). Por tanto, defínese como una figura de protección española que implica conservación de valores naturais e xestión da comunidade autónoma. Na nomenclatura internacional correspóndense cos espazos de categoría II de UICN (Unión Internacional paira a Conservación da Natureza).

Parque Natural e Parque NacionalParque Nacional: basicamente é igual que o anterior tipo de especio natural, aínda que en principio os parques nacionais están menos transformados aínda pola man do home, e a súa singularidade debe ser de interese xeral paira a Nación por ser representativo dos principais sistemas naturais españois. Na nomenclatura internacional tamén se corresponden cos espazos de categoría II de UICN. A súa xestión até o ano pasado era desenvolvida e coordinada polo Organismo Autónomo de Parques Nacionais (Ministerio de Medio Ambiente). Con todo, una Sentenza do Tribunal Constitucional, a nº 194/2004, de 10 de novembro de 2004, estableceu a necesidade de que a xestión dos parques nacionais realícese de forma exclusiva polas administracións autonómicas. “Isto é bastante polémico, porque supón a desaparición do Estado Central na xestión destes espazos, e por tanto, a denominación de “nacional” e o interese paira a “Nación” e “ecosistemas españois” queda sen fundamento, ademais do problema da desaparición do Organismo correspondente, da xente que traballa nel e, sobre todo, do problema engadido dos Parques Nacionais que se reparten entre varias comunidades autónomas, como, por exemplo, os Picos de Europa”, apunta Sergio Fernández.

Por tanto, pódese dicir que o parque nacional é una figura de protección española que implica conservación de valores naturais e xestión do Estado Central. No entanto, isto xa está a cambiar e, por exemplo, o parque nacional de Aigues Tortes xa o xestiona integramente a Generalitat de Catalunya. Na actualidade hai en España 13 parques nacionais.

Outros: Reserva da Biosfera, Rede Natura 2000, LIC e ZEPAS

Ás figuras de protección españolas engádense outras denominacións de ámbito europeo ou mundial que tamén están presentes no noso país. Son estas:

Reservas da Biosfera: A xestión tamén é das comunidades autónomas, pero a súa orixe é diferente. Son os gobernos de cada país os que a través dos respectivos Comités Nacionais propoñen os espazos a ser considerados Reservas da Biosfera, e é o Consello Internacional de Coordinación do programa internacional Home e Biosfera (Man and The Biosphere) da UNESCO o que estuda estas propostas e apróbaas en función do cumprimento dunha serie de requisitos. Entre estes inclúese a disposición dunha zonificación adecuada, que debe seguir o seguinte esquema: Zona Núcleo, Zona Tampón e Zona de Transición, permitindo diferentes tipos de actividades e con diferentes graos de protección en cada caso. “Isto vese moi ben no caso de Menorca ou Lanzarote, ambas completamente declaradas reservas da Biosfera. No caso de Menorca a zona núcleo é o Parque Natural de É Grau, as zonas tampón son zonas naturais e agrícolas ben conservadas repartidas por toda a illa e as zonas de transición do resto da illa”, explica Santiago Mancebo. Tras a súa declaración as Reservas da Biosfera pasan a formar parte da Rede Mundial de Reservas da Biosfera, que integra os principais Espazos Naturais do planeta, quedando sometidas á xurisdición dos Estados en que estean integradas. Leste programa Home e Biosfera (MaB, Man and the Biosphere) é o principal programa da UNESCO paira vincular a conservación do medio ambiente co desenvolvemento sustentable. Paira lograr precisamente una administración racional dos recursos da biosfera, este programa expúxose de maneira que incluíse a participación das poboacións humanas nos seus proxectos de conservación de áreas e recursos naturais.

Como principal instrumento paira este fin creouse o concepto de Reserva da Biosfera que se agrupa nunha Rede Mundial. A principal novidade é que esta figura de protección non inclúe só a protección dos elementos naturais existentes, senón tamén, e con idéntico nivel de prioridade, a protección de formas tradicionais de explotación sustentable dos recursos naturais.

Así, quedan definidas as Reservas da Biosfera como zonas de ecosistemas terrestres, costeiros ou mariños, ou una combinación dos mesmos, e que cumpran con tres obxectivos:

  • Conservación das paisaxes, os ecosistemas, as especies e a diversidade xenética. Desenvolvemento económico e humano sustentable desde os puntos de vista sociocultural e ecolóxico.
  • Coñecemento científico e apoio loxístico a proxectos de demostración, de educación e capacitación sobre o medio ambiente.
  • Coñecemento de investigación e observación permanente en relación con cuestións locais, rexionais, nacionais e mundiais de conservación e desenvolvemento sustentable.

A modo de resumo, pódese sinalar que a Reserva da Biosfera representa una figura de protección mundial que implica conservación tanto de valores naturais como humanos (desenvolvemento sustentable) e xestión das comunidades autónomas.

Ademais existe un cuarto grupo de figuras de protección, de escala europea, que é a Rede Natura 2000, cuxo fin é salvagardar a biodiversidade de Europa (hábitats), e paira isto considéranse tantos espazos naturais como seminaturales (dehesas, estepas cerealistas, etc.). O marco regulamentario desta Rede Natura 2000 son a Directiva de Hábitats e a Directiva de Aves.

Os espazos que se propoñen son o LIC (lugares de importancia comunitaria, que posteriormente se declararán ZEC, zonas de especial conservación) e as ZEPAS (Zonas de especial protección paira as aves). Estas xa están máis ou menos instauradas, pero os ZEC aínda están en proceso de desenvolvemento. “Esta é una figura de protección europea que implica conservación do diferentes hábitat europeos e xestión das comunidades autónomas. LIC e ZEPAS hai moitísimos e normalmente inclúen poboacións e a xente nin os coñece”, aclara Sergio Fernández.