Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Medio ambiente

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Álvaro Mendo, avogado e experto en Dereito Penal Ambiental

O Código Penal trata os delitos ambientais de forma confusa e asistemática

O avogado e profesor de Dereito Penal da Universidade Católica de Ávila, Álvaro Mendo (Ávila, 1973) defendía recentemente a súa tese doutoral sobre os delitos contra o medio ambiente contemplados no Código Penal español. O profesor Mendo ofrece unha serie de recomendacións de mellora desta normativa, e apela a un maior compromiso da administración pública, para dotar de maiores recursos aos tribunais, e da sociedade en xeral, para concienciarse da gravidade dos delitos cometidos contra a natureza.

Que conclusións destacaría da súa tese?

Desde logo varias, pero podemos resumilas dicindo que os delitos do Código Penal encadrados baixo a rúbrica “Dos delitos contra os recursos naturais e o medio ambiente” merecen unha valoración positiva se llos compara coa regulación precedente, en canto mostran unha intención máis decidida do lexislador de protexer penalmente o medio ambiente. No entanto, pode cualificárselles de ambiguos, confusos e asistemáticos, reflexo dunha actividade lexislativa en ocasións precipitada e de “cara á galería”, ou simbólica, todo o cal obriga a realizar importantes esforzos interpretativos e proposicións de futuro.

Cales son os maiores delitos que se cometen contra o medio ambiente en España?

A maioría dos asuntos axuizados polos nosos Tribunais refírense a supostos de verteduras ás canles de ríos A maioría dos asuntos axuizados polos nosos Tribunais nos últimos 10-15 anos refírense a supostos de verteduras ás canles de ríos, especialmente provenientes de fábricas próximas. Interesa tamén resaltar como, recentemente, algúns Tribunais ditaron sentenzas condenatorias por emisión de ruídos de salas de festas ou discotecas que perturbaban o descanso e a saúde dos veciños, aplicando o artigo 325.1 (por exemplo, a Sentenza do Tribunal Supremo de 24 de febreiro de 2003, confirmando outra da Audiencia Provincial de Palencia de 9 de novembro de 2000, pioneira nesta modalidade e, máis recentemente, a da Audiencia Provincial de Barcelona de 20 de marzo de 2006 ou do Xulgado do Penal nº 3 de Zaragoza de 6 de marzo do mesmo ano).

Por que este artigo é tan importante que centrou de feito o obxecto da súa tese?

Porque é o delito básico do que parten os demais “delitos contra os recursos naturais e o medio ambiente”, á parte dos interesantes e controvertidos problemas técnicos que expón. Creo necesario, igualmente, que todo o que pretenda achegarse ao estudo da protección penal do medio ambiente debe coñecer en profundidade o delito tipificado no 325.1.

Cantas denuncias ponse en España ao ano?

En 2004, último dato do que dispoño, incoáronse 300 dilixencias previas nos Xulgados de Instrución, cifra bastante escasa á luz dos atentados ao medio ambiente que, segundo óuvese, cométense. Igualmente, en 2001 e 2002 as dilixencias previas superaron lixeiramente as 600. En consecuencia, a tendencia é á baixa.

Quen reciben as sentenzas máis duras?

As resolucións xudiciais con maior pena recaeron principalmente sobre os responsables da correcta xestión ambiental nas empresasAs resolucións xudiciais con maior pena recaeron principalmente sobre os responsables da correcta xestión ambiental nas empresas (no seu caso, administradores únicos, e normalmente responsables ou directores técnicos). Adoitan ser castigados por non tomar as medidas necesarias e esixibles para paralizar ou reducir as actividades contaminantes consentindo a súa continuación, é dicir, o que en Dereito Penal denomínase responsabilidade en comisión por omisión. E tamén aquí, a maioría das veces por verteduras á auga.

Que tipo de condena teñen que cumprir?

Nos devanditos casos, por regra xeral, a pena de prisión elévase, da básica de 6 meses a 4 anos (normalmente só chegan a 2 anos cando unicamente se pon en perigo o ambiente natural e non a saúde das persoas), á de 4 anos e un día a 6 anos ao concorrer habitualmente algunha circunstancia que permite dita elevación.

E cales poden ser esas circunstancias?

Algunha das agravacións específicas que contempla o artigo 326 do Código Penal, como a ausencia de autorización de instalacións, desobediencia ás ordes da Administración de suspender as actividades contaminantes, etc. En definitiva, circunstancias que máis facilmente poden darse na contorna empresarial que no persoal ou individual.

Cre que as actuais leis son suficientes para os delitos que se cometen? En caso afirmativo, por que entón se seguen cometendo atropelos contra a Natureza?

Comezarei contestando á segunda pregunta e advertindo que o Dereito e, máis en concreto, o Dereito Penal non é a panacea que resolve todos os problemas. Por moi perfecta que sexa a norma que castigue un determinado comportamento reprochable, non vai deixarse de cometer tal feito; o homicidio ou o asasinato están penados en todos os Códigos Penais do mundo, mesmo coa morte nalgúns, e aínda así se seguen cometendo multitude de atentados contra a vida. Ademais, habitualmente, son necesarios recursos humanos e/ou materiais para poder aplicar determinadas leis cuxa eficacia e efectividade depende, en boa medida, deses medios, independentemente da perfección ou suficiencia das leis de que se trate.

Devandito isto, creo que a estrutura e configuración dos “Delitos contra os recursos naturais e o medio ambiente” que deseña o Capítulo III do Título XVI do Libro II do Código Penal (arts. 325 a 331) é, por si mesma e en liñas xerais, suficiente, aínda que, evidentemente, pode mellorarse.

Efectivamente, na súa tese, ofrece ideas para dotar de maior eficacia á protección penal do medio ambiente. Podería destacar algunhas delas?

Recentemente, creáronse Fiscalías especializadas neste tipo de delitosHai diversas frontes, que podemos agrupar en extrapenales e estritamente penais. Dentro dos primeiros podemos incluír maior dotación de recursos humanos e materiais por parte da Administración e o establecemento de medidas legais, non só penais, para facilitar a colaboración da Administración non xudicial co Xulgado no esclarecemento destes feitos delituosos que en ocasións, brilla pola súa ausencia. En relación á dotación de recursos, recentemente, creáronse Fiscalías especializadas neste tipo de delitos, o que debe recibirse positivamente pois, non por casualidade, naquelas Comunidades Autónomas onde levan funcionando desde hai máis anos (por exemplo, Cataluña e Valencia) rexístranse un maior número de denuncias, dilixencias previas e sentenzas condenatorias; por algo será.

Ademais, debemos seguir reclamando recursos públicos e privados para unha maior educación ambiental, algo no que, desde a miña modesta opinión, queda moito por andar. A maioría de nós, entre os que me inclúo, debemos asumir nosa parte de culpa na degradación ambiental, non culpando sistematicamente aos poderes públicos e cambiar, no posible, algúns hábitos cotiáns non esenciais.

E as estritamente penais?

Débese reclamar unha maior claridade na redacción dos tipos penais, evitando ambigüidades. Por iso, na tese achéganse numerosas interpretacións que tratan de dar luz entre tanta tebra. Igualmente, proponse a elevación do mínimo da pena actual (6 meses) ata, polo menos, 2 anos (acompañado, iso si, dun maior perigo para o ben xurídico). Aínda que non comparto, por norma xeral, modificar o Dereito Penal incidindo simplemente en elevacións de pena, creo que neste caso a mesma pode ser efectiva desde un punto de vista preventivo xeral (intimidación) dado o ámbito en que, como indicamos, adóitanse cometer estes delitos (o empresarial) onde a entrada en prisión (para o que é necesario polo menos unha pena de 2 anos) intimida máis que noutro tipo de delincuencia.

Custa moito expor unha denuncia por un tema ambiental?

A elevación do mínimo da pena actual pode ser efectiva dado o ámbito en que se adoitan cometer estes delitos (o empresarial) onde a entrada en prisión intimida máis que noutro tipo de delincuenciaAo tratarse de delitos públicos, calquera particular pode presentar unha denuncia na Comisaría de Policía ou na Fiscalía do Xulgado correspondente coma se tratásese dun furto ou dun roubo e, desde logo, denunciar é gratis. Outra cousa é que ese particular queira personarse como acusación popular, ou particular no seu caso, no procedemento xudicial que se abra tras a denuncia nese caso, obviamente, deberá pagar os correspondentes honorarios dos profesionais que contrate.

Se os expertos xa non dubidan de que o cambio climático sexa o peor problema ambiental da actualidade, non se podería facer unha lei que tipifique como delito incrementalo?

Creo que a realización de emisións á atmosfera que poidan prexudicar gravemente o equilibrio dos sistemas naturais ou a saúde das persoas, cando superen os límites establecidos por normas administrativas, é xa un feito constitutivo do delito tipificado no artigo 325 do Código Penal.

Que países considera máis adiantados que España desde o punto de vista legal e que poderiamos aprender deles?

Non temos moito que envexar as lexislacións da nosa contorna. O sistema de tutela penal en España aseméllase máis ao de Alemaña, punto de referencia no Dereito Penal. A estrutura dos delitos e os elementos naturais obxecto de protección veñen ser, máis ou menos, os mesmos, aínda que a principal diferenza estriba en que noutros países como Francia, e sobre todo en Italia, a protección penal do ambiente natural áchase espallada en leis especiais fose do Código Penal e iso, sen dúbida, redunda nunha menor efectividade, coñecemento e aplicación desa protección ou tutela penal.

Que incidencia ten a pertenza á Unión Europea neste campo?

No ámbito da Unión Europea vaise a tender cada vez máis á armonización das lexislacións penais nacionais en materia de protección do ambiente natural, tal e como esixe, por exemplo, a Decisión Marco 2005/667/JAI de 12 de xullo destinada a reforzar o marco penal para a represión da contaminación procedente de buques en relación coa Directiva 2005/35/CE relativa á contaminación procedente de buques e a introdución de sancións para as infraccións.

Como cualificaría o traballo dos xuíces e letrados españois no tema dos delitos ecolóxicos?

Tendo en conta os recursos dispoñibles, o traballo dos xuíces e letrados españois é, en liñas xerais, moi boTendo en conta os recursos dispoñibles, o traballo dos xuíces e letrados españois é, en liñas xerais, moi bo. Non dubido en absoluto da implicación, o esforzo e a profesionalidade, habituais por outra banda, de todos aqueles que teñan que traballar en asuntos deste tipo xa sexa xulgando, acusando ou defendendo.

Hai previsión de que poida haber reformas penais en materia de medio ambiente?

Efectivamente, atópase en trámite parlamentario o Proxecto de modificación do Código Penal que, entre outros moitos, afecta os delitos contra o medio ambiente. E creo que merece a pena destacar que unha das reformas máis importantes que se prevén neste ámbito delituoso é, precisamente, a elevación da pena de prisión dos 6 meses a 4 anos actuais á de 2 a 5 anos, elevación sobre cuxa conveniencia xa falamos e que, en coherencia co devandito, paréceme positiva.


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións