Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Praga de medusas

Nos últimos anos triplicouse a súa presenza nas costas así como o risco de picaduras
Por Azucena García 7 de Setembro de 2005

Aínda que non hai evidencias científicas, o aumento da temperatura do mar parecer ser una das principais causas da multiplicación das medusas. A súa chegada ás costas é tres veces maior que a rexistrada fai apenas una década e as picaduras nos bañistas son cada vez máis graves. Os oceanógrafos advirten de que unha dentada desta especie pode chegar a causar a morte, xa que as súas tentáculos albergan veleno. E é que cada ano arriban ao Mediterráneo medusas máis perigosas, aínda que tampouco a costa cantábrica líbrase da súa presenza. Os grupos ecoloxistas defenden que o hábitat natural das medusas é a auga e, por tanto, non llas pódese expulsar deste medio, pero a praga de medusas, cada vez máis frecuente, vai camiño de converterse nun importante problema paira os bañistas.

Causas da aglomeración

As medusas, consideradas un dos principais inimigos dos bañistas, aparecen masivamente no verán. É precisamente este incremento dos termómetros o que favorece a chegada das medusas, cuxa aglomeración dá lugar ás pragas, atraídas pola calor. “De momento só hai hipótese, pero trátase dun fenómeno que se dá a nivel global posto que nos mares hai moitas medusas”, explica Francesc Pagès, biólogo investigador do Instituto de Ciencias do Mar (CSIC). “Temos una visión do mar moi costeira, pero o mar é moi extenso e as medusas son de seu moi abundantes”, engade.

Causas da aglomeración

Segundo Pagès, o aumento das temperaturas como froito do quecemento global adianta ademais o ciclo de vida das medusas, aínda que tamén a pesca desmesurada (sobrepesca), que supón a captura e desaparición das especies que se alimentan de medusas, como as tartarugas mariñas, contribuíndo así á súa reprodución. O resto de factores que explican o aumento do seu número nas costas, son o exceso de nutrientes (nitratos dos fertilizantes utilizados paira a agricultura) verteduras ao mar, do que algunhas especies de medusas, afirma Pagès, saben sacar proveito, e o aumento da temperatura ambiente, con primaveras moi secas. “Cando chovía máis, había moita auga continental que ía ao mar, co que baixaba a salinidade -explica Pagès-. As medusas non toleran a salinidade baixa e freábanse na fronteira natural creada entre a auga do mar e o de choiva. Agora chove menos e esa fronte salino minguou, polo que aumentou a cantidade de medusas”.

Por último, afastadas da costa, as medusas tamén poden ser arrastradas cara ás praias polas correntes superficiais que xeran os ventos de mar a terra. Cando a auga costeira ten una temperatura similar á de mar aberto, as correntes poden levar ás medusas até a costa en poucos días. Nestes casos, o Instituto de Ciencias do Mar de Barcelona recomenda, ante un gran número de medusas en augas costeiras, pechar a praia polo menos durante 24 horas, sacar da auga tantas medusas como sexa posible, así como os tentáculos e os fragmentos flotantes rotos pola acción das ondas -xa que continúan activos-, non pasear pola praia no rompiente das ondas e permanecer fose da auga.

Consecuencias

Ante os recentes cambios e a chegada dun maior número de medusas aos areais, os grupos ecoloxistas han alertado sobre o cambio climático e o desequilibrio ecolóxico do mundo mariño que provoca “a man do home”. Segundo Greenpeace, impulsor da Campaña de Océanos, no mar habitan unhas 178.000 especies, desde o plancto microscópico ás grandes baleas, “aínda que a exploración de zonas profundas pode revelar miles máis no futuro”, ameazadas polo impacto da sobrepesca, o cambio climático ou a contaminación, que favorecen á súa vez a chegada de medusas. “Aínda que os océanos cobren máis de dous terzos da superficie do planeta, é evidente que non son una fonte inesgotable de recursos, polo que -aseguran estes ecoloxistas-, de non pór en marcha reformas urxentes, sufriremos tráxicas consecuencias tanto paira o medio mariño como paira as persoas que dependen da conservación do ecosistema”.

Pola súa banda, Francesc Pagès, confirma que a tendencia non vai cambiar. “Se se segue este camiño, no futuro haberá máis medusas e a biomasa de peces transformarase en biomasa de gelatina, posto que cada ano achéganse até a costa un maior número de exemplares, ademais de especies cada vez máis perigosas”. Subliña ademais que nos últimos cinco anos chegaba una especie que non picaba, pero desde fai un par de anos notouse un incremento doutra especie de medusa que pica máis. “É impredicible saber que tipo de medusa chegará o próximo ano, porque se calcula que hai como una ducia de especies grandes e centos de especies pequenas”.

É impredicible saber que tipo de medusa chegará o próximo ano, porque se calcula que hai como una ducia de especies grandes e centos de especies pequenas

Nesta liña, Pagès recalca que as medusas máis perigosas atópanse nas costas australianas e que estas non están tan lonxe como puidese parecer, porque cada vez vanse estendendo máis a través da Canle de Suez, por onde poden penetrar especies de países exóticos. “De feito -alerta-, están a converterse nun importante problema na costa de Israel, e xa se están estendendo tamén por Grecia”. O experto considera que as autoridades non terán conciencia do problema ata que non chegue aquí. “As medusas son venenosas e poden chegar a causar a morte. En Australia xa hai máis mortes por picadura de medusa que por ataques de quenlla

As medusas son venenosas e poden chegar a causar a morte. En Australia xa hai máis mortes por picadura de medusa que por ataques de quenlla

“, manifesta o biólogo, paira lembrar que, á fin e ao cabo, “as medusas viven no seu medio, que é a auga, no que levan máis de seiscentos millóns de anos e somos nós quen invadimos o seu medio”.

Como actuar ante unha picadura de medusa

Desde o grupo ecoloxista Oceana Europa, o seu vicepresidente, Xabier Pastor, insiste en que as pragas de medusas non só afectan á costa mediterránea, senón que cada vez son tamén máis frecuentes nas zonas frías, onde se repite o exceso de pesca que contribúe ao incremento das medusas. Ao seu xuízo, esta situación é un síntoma do momento tan delicado polo que atravesa o mar, que ao favorecer a formación de pragas de medusas, favorece tamén o aumento das picaduras.

As medusas son transparentes e gelatinosas, compostas nun 95% por moléculas de auga, camúflanse perfectamente na auga e teñen gran facilidade paira flotar. A maioría carece de ollos, orellas e cerebro, pero posúe un sistema de caza moi eficaz, con tentáculos que lles permiten comer tanto plancto como pequenos peixes, aos que anestesian até a morte co veleno destes tentáculos. Dixiren ás súas presas a tal velocidade que poden comer até 200 exemplares diarios de pequeno tamaño e fartarse de plancto no Mar Menor, no sueste da península Ibérica, onde, segundo o Instituto Español de Oceanografía, apréciase un gradiente de maior produción de plancto asociado á profundidade e a distancia á costa.

Son capaces de nadar a unha velocidade de até 55 metros por hora, aínda que prefiren deixarse arrastrar polas correntes e o normal é que ocupen una densidade de 10 metros cúbicos, con tentáculos que chegan a alargarse até os cinco metros. “As máis frecuentes poden alcanzar os 70 centímetros de diámetro e un metro de lonxitude”, precisa Francesc Pagès.

A mitoloxía grega dotoulles dunha magnífica lenda, segundo a cal Medusa era una divindade cuxos cabelos foron convertidos en serpes, capaces de petrificar a quen os miraban, e aínda que as súas picaduras non petrifiquen ás vítimas, si producen unha intensa dor como consecuencia do veleno que inxectan. Cando isto ocorre, o Instituto de Ciencias do Mar de Barcelona recomenda:

  • Non fregar a zona afectada nin con area nin coa toalla.
  • Non limpar a zona da picadura con auga doce, usar sempre auga salgada.
  • Aplicar frío sobre a zona afectada durante 15 minutos usando una bolsa de plástico que conteña xeo.
  • Nunca aplicar xeo directamente a non ser que sexa de auga mariña e se a dor perdura hai que aplicar de novo a bolsa de xeo durante outro cuarto de hora.
  • Extraer calquera resto de tentáculo que permaneza adherido á pel, tendo coidado cos dedos.

Por último, se a pesar de seguir estes consellos o estado da vítima empeora progresivamente e detéctanse complicacións respiratorias, convulsións ou alteracións cardíacas, ha de ser levada inmediatamente ao hospital para que lle traten destas afeccións. “Ademais, as persoas que foron picadas una vez están sensibilizadas, co que una segunda picadura pode producir una reacción máis severa”, advirte o Instituto.

Recoméndase ademais identificar a especie de medusa que ocasionou a picadura e aplicar o tratamento médico correspondente, podendo ser este una solución saturada de sulfato de magnesio nunha solución de cloruro sódico, no caso da medusa ‘Pelagia noctiluca’; una solución acuosa concentrada 1:1 de bicarbonato sódico, paira a ‘Chrysaora hysoscella’; una solución saturada de sulfato magnésico nunha solución de cloruro sódico, paira a ‘Rhizostoma pulmo e a Cotylorhiza tuberculata’; e un chorrito de vinagre, paira a ‘Physalia physalis’. Todos estes tipos de medusas son facilmente identificables polos postos de socorro que se atopan nas praias e serán eles os que apliquen os primeiros coidados e quen aconsellen o tratamento a seguir.