Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Seca

Tomar medidas preventivas é fundamental paira frear un desastre natural que afecta a todo o planeta
Por Alex Fernández Muerza 9 de Marzo de 2006

España vive una das secas máis severas dos últimos 125 anos, até o punto de que os responsables do Ministerio de Medio Ambiente apuntan a posibles restricións no consumo urbano proximamente. Un mellor coñecemento dos problemas que leva a seca pode axudar a tomar medidas de tipo preventivo que axuden a mitigar este desastre natural que tantos efectos ambientais, económicos e sociais negativos producen.

Por que aparece a seca?

A seca é un fenómeno natural que forma parte dos cambiantes sistemas climáticos e meteorolóxicos da Terra, e que tarde ou cedo afecta a todo tipo de países. Segundo fontes do Observatorio Nacional da Seca, dependente do Ministerio de Medio Ambiente, supón “una anomalía transitoria, máis ou menos prolongada, con precipitacións inferiores ás normais nunha determinada zona, e pódese converter nun desastre natural cando non existe capacidade de xestión dos recursos hídricos”. No entanto, Luís Echarri, profesor de Poboación, Ecoloxía e Ambiente na Escola de Enxeñeiros da Universidade de Navarra, advirte de que non hai una definición de seca universalmente aceptada: “é difícil dicir cando empezou ou terminado una seca e algunhas veces mesmo confirmar si existiu. Ten que ser una situación de carencia de auga inesperada. Tamén é moi subxectiva a apreciación do tempo que ten que durar paira constatar que efectivamente se están producindo danos.” Por iso, non é de estrañar que os científicos contemplen máis de 150 definicións, así como diferentes índices, cos seus acertos e desacertos, paira solicitar información sobre rexións afectadas, sendo o Índice de Severidade da Seca de Palmer (PDSI) e o Índice Estándar de Precipitación (SPI) os máis utilizados.

Por que aparece a seca?

As secas son actualmente impredicibles, como sinala Francisco Calvo García-Tornel, catedrático de Xeografía da Universidade de Murcia, pero engade que se poden facer proxeccións con datos de secas anteriores. Así se chega a calcular a “recurrencia” ou posibilidade de que se repita un fenómeno nun período de tempo dado, e aínda que non informa o momento exacto, pode servir paira establecer políticas de previsión”. Así mesmo, O concepto de seca adóitase confundir co de aridez,

O concepto de seca adóitase confundir co de aridez

que é un trazo climático permanente, é dicir, en determinada zona a pluviosidad é escasa como norma xeral. “O sueste peninsular español é un territorio con trazos de aridez, pero non intensa comparativamente”, matiza o profesor Calvo García-Tornel. Aínda no caso de producirse una situación de seca, non debería chegarse á escaseza de auga se se desenvolven plans adecuados de explotación e subministración a medio e longo prazo, e se as demandas mantéñense en límites acordes coas características climáticas da rexión.

As causas da seca e da aridez poden coñecerse desde o punto de vista climático, pero iso non quere dicir que sexan modificables, como indica Calvo García-Tornel, “mentres que as da escaseza céntranse en que se consome máis do que se ten; iso si é modificable pero ten un custo que ás veces non se asume socialmente”. Nalgunhas ocasións poden recoñecerse asociacións entre os episodios a curto prazo e as fluctuaciones globais atmosféricas e oceánicas doutras partes do mundo, como no caso do fenómeno O Neno. A maior escala, tamén se propuxo como causa das secas prolongadas a relación entre as temperaturas superficiais do mar e a precipitación. Pola súa banda, o ser humano estaría tamén contribuíndo a facer máis agudo o impacto da seca por mor de determinadas prácticas, entre as que destacan a diminución da capacidade de retención de humidade do chan, a deforestación, a emisión de gases contaminantes que causan o efecto invernadoiro ou aqueloutras que propician a erosión. Á súa vez, todos estes cambios poden involucrar mecanismos de retroalimentación “biogeofísica”, é dicir, una vez que comezan retroaliméntanse en si mesmos e perpetúan as condicións de seca.

Impactos da seca

A seca é un dos desastres naturais con maior impacto ambiental, económico e social. Por exemplo, calcúlase que a seca que arrasou Estados Unidos de 1987 a 1989 foi o desastre natural documentado máis custoso na historia deste país, despois do causado polo furacán Katrina en 2005. A Organización Meteorolóxica Mundial estima que a seca afecta á metade das persoas que sofren as consecuencias de desastres meteorolóxicos.

O incremento da desertificación, dos incendios forestais, e da degradación xeral do chan e a paisaxe son algúns dos impactos ambientais que leva una seca extensa. Aínda que ás veces os efectos son de curta duración, restablecéndose as condicións normais de forma rápida cando finaliza, noutras ocasións as consecuencias persisten durante máis tempo ou poden converterse en permanentes. A seca produce danos ás especies de plantas e animais e no hábitat silvestre,

A seca produce danos ás especies de plantas e animais e no hábitat silvestre

de maneira que a biodiversidade vese afectada, a calidade do aire, a auga e o chan diminúe, mentres que diversas enfermidades e pragas de insectos aumentan. Os fenómenos meteorolóxicos tamén se resenten, en forma de altas ou baixas temperaturas ou ventos tempestuosos, sendo normal que, despois de períodos secos, preséntense choivas torrenciais que, ante a degradación da cuberta vexetal e das canles naturais da auga, causen catástrofes que indirectamente poidan ser atribuídas á seca.

Os efectos da seca poden ter repercusións a curto e a longo prazo, e afectar non só ás actividades máis directamente relacionadas coa natureza, como a agricultura, a gandaría e a pesca, senón tamén ao resto de actividades humanas, como a industria ou o turismo. Os prezos dos alimentos, a enerxía e outros produtos increméntanse, conforme as subministracións redúcense. Os custos do transporte tamén crecen, ao quedar a navegabilidad de ríos imposibilitada e a produción hidroeléctrica pode verse reducida, o que acentúa o efecto invernadoiro, posto que a produción térmica ten que aumentar paira paliar devandito descenso.

Igualmente, a seca provoca diversos desastres de tipo social a nivel mundial, como inseguridade alimenticia, fame negra, desnutrición, epidemias e desprazamentos migratorios masivos de poboacións en busca de alimentos e auga, tanto duns países a outros, como no propio país, cara ás zonas urbanas dentro da área afectada, privando ás zonas rurais de recursos humanos necesarios paira o desenvolvemento económico. Nas últimas décadas rexistrouse un maior ritmo de deterioración dos recursos naturais, un feito que fai máis vulnerable á poboación ante fenómenos naturais como as secas. A dispoñibilidade de auga por habitante é cada vez menor, de maneira que se considera que nos próximos 20 anos a auga converterase nun elemento estratéxico de supervivencia.

Como combater a seca

Segundo os expertos, as primeiras medidas contra as secas tomáronse de maneira improvisada e cando xa se estaban producindo, tratando de solucionar os problemas do momento, polo que se conseguiron resultados parciais. Na actualidade, os métodos paira combater os efectos das secas baséanse en medidas preventivas,

Na actualidade, os métodos paira combater os efectos das secas baséanse en medidas preventivas

como a análise das experiencias das pasadas secas, a modernización das infraestruturas e as reservas hídricas, reducindo no posible as perdas de auga, e a creación de novas fontes de subministración. Paira paliar os efectos producidos na agricultura, uno dos sectores máis castigados pola seca, a toma de medidas como o uso correcto da terra e das técnicas agrícolas utilizadas, ou a selección de variedades de plantas resistentes ás secas, son fundamentais.

As autoridades son as responsables de desenvolver un plan a nivel nacional que afronte adecuadamente os problemas máis críticos da seca. O Plan da Seca que se deseñe debe contemplar en primeiro lugar a monitorización dos indicadores que permitan detectar o comezo da seca. Una vez que se dispón dos suficientes datos como paira afirmar que a seca comezou, os seguintes pasos consisten no aviso á poboación e a toma de medidas que conduzan á mitigación dos seus efectos. O proceso de desenvolvemento do plan identifica áreas vulnerables, grupos de poboación e sectores ambientais e económicos, e as súas metas son a redución dos efectos da escaseza de auga, as dificultades da poboación e os conflitos entre os usuarios da auga e doutros recursos naturais. Para que teña éxito, o plan debe estar integrado con outros plans e estratexias gobernamentais, talles como as relacionadas coa seguridade alimenticia e a loita contra a desertización, dentro de una estratexia de cooperación internacional, dado que a seca é un fenómeno global.

O desenvolvemento de novas tecnoloxías que axuden a mellorar a obtención e utilización de auga tamén pode xogar un papel importante na loita contra a seca. Por exemplo, a ministra de Medio Ambiente, Cristina Carbona, anunciaba o proxecto de construción de 17 plantas desalinizadoras e 5 desalobradoras paira tratar, respectivamente, auga do mar e auga salobre do subsolo, co obxectivo de chegar a converterse na principal solución paira combater a seca estrutural do litoral mediterráneo. Así mesmo, investigadores de varias universidades españolas e a Ben Gurion de Israel presentaban o ano pasado un sistema, en fase de probas, capaz de producir choiva en rexións áridas e próximas ao mar, que podería converterse nunha boa opción a medio prazo paira loitar contra a desertificación.

Por outra banda, una correcta información e a concienciación ambiental forman parte das medidas a tomar paira combater as consecuencias da seca. Neste sentido, os cidadáns deben asimilar valores e actitudes que promovan o coidado do medio acuático como forma de mellorar a calidade de vida, participando de forma individual e colectiva en iniciativas que melloren o medio ambiente e superen situacións como as da seca.

A seca no mundo e en España

A ONU denuncia que a seca é una das principais causas de pobreza no mundo

A ONU denuncia que a seca é una das principais causas de pobreza no mundo

e que está a empuxar a 135 millóns de persoas a emigrar dos seus países. A choiva en África reduciuse de tal maneira que preto de 38 millóns de persoas atópanse en perigo a causa da fame por falta de auga, estando especialmente afectados o tres extremos do continente: o oriental (Etiopía e Eritrea), o occidental (Mauritania) e o sur (Malaui, Zimbaue, Zambia e Mozambique). Latinoamérica tamén padece as consecuencias. Millóns de campesiños en Perú abandonaron as zonas costeiras polas secas e han superpoblado os grandes centros urbanos. Cada ano, oito millóns de mexicanos foxen a Estados Unidos deixando atrás os áridos campos. En Asia, a seca afectará dunha ou outra forma a uns 60 millóns de persoas, nunha zona que vai desde Xordania e Siria a India e na que se atopan Iraq, Irán, Afganistán, Takiyistán e Paquistán.

No entanto, convén aclarar que aínda que a seca foi o detonante dos problemas destes países, as causas reais son complexas e varían dun país a outro debido a unha confluencia de factores como a pobreza, un tempo errático e unhas determinadas condicións sociais e económicas. En definitiva, a seca non ten por que asociarse inevitablemente á fame negra e proba diso é que una seca de características similares en Europa ten consecuencias menores. Na maioría dos países de Europa as secas teñen lugar periodicamente, sendo máis frecuentes nos do sur, centro e leste. De acordo co documento “A auga en Europa: una avaliación baseada en indicadores” editado pola Axencia Europea de Medio Ambiente (AEMA), organismo público da Unión Europea, os países do centro e norte europeos non padecen “tensión hídrico”, situación que sucede cando a demanda de auga nunha rexión é maior que a dispoñible nun período de tempo determinado. Pola súa banda, Rumania, Bélxica, Dinamarca, Grecia, Turquía e Portugal poden considerarse cunha tensión hídrico moderado, mentres que Chipre, Malta, Italia e España padecen tensión hídrico.

Neste sentido, España é un país especialmente afectado polo fenómeno da seca, como mostra o Libro Branco da auga, pois durante o período 1880-2000 máis da metade dos anos cualificáronse como de secos ou moi secos. Na década dos 80 sete anos consideráronse secos ou moi secos e na dos 90 cinco anos mereceron o mesmo cualificativo. Antonio Mestre, Xefe do Servizo de Aplicacións Meteorolóxicas do Instituto Nacional de Meteorología (INM), lembra que 2005 foi un dos anos hidrológicos máis secos e que este período comprende desde outubro de 2005 a outubro de 2006, polo que o cualifica como una “seca importante”. Pola súa banda, o director xeral da auga do Ministerio de Medio Ambiente, Jaime Palop, asegura que, de continuar esta tendencia, “os problemas poderían chegar a partir de abril”, o que podería aumentar as posibilidades de restricións de auga no consumo urbano. Así mesmo, o Consello de Ministros aprobou recentemente o Decreto de Seca, una normativa que inclúe medidas de carácter “excepcional” nas concas de Segura, o Júcar e o Tajo, así como un réxime sancionador paira combater comportamentos contrarios ás decisións das confederacións hidrográficas.