Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Vertedoiros incontrolados

Son recintos ilegais perigosos paira a saúde humana e paira o equilibrio ambiental
Por César Martín 28 de Xuño de 2005

Os vertedoiros incontrolados son un risco paira a saúde pública, un foco de contaminación paira a auga e o aire, ademais dun cúmulo de incomodidades paira a cidadanía. O seu selado e control converteuse nun obxectivo paira as institucións, que se propuxeron a súa erradicación total e a recuperación dos espazos que ocupaban, en parte, porque xa son recintos ilegais susceptibles de ser perseguidos pola Lei. Pero, como se selan estas infraestruturas? Que tendencias imponse na xestión dos Residuos Sólidos Urbanos (RSU)? En España xa se puxeron en marcha algunhas experiencias orientadas a valorizar e minimizar os refugallos.

Plan de Residuos: Como acabar en 2006 con 4.000 vertedoiros incontrolados

Até hai non moitos anos o costume falaba de utilizar vertedoiros incontrolados nos arredores das localidades paira eliminar boa parte dos residuos sólidos que se producían, sobre todo, en poboacións pequenas e medianas. Alí vertíase calquera tipo de lixo doméstico, cascallos, restos vexetais, pilas ou calquera outro refugallo habitual. Esas zonas carecían -e carecen onde aínda proliferan- dos mínimos controis sanitarios e da perceptiva cubrición das verteduras, circunstancias que derivaban en importantes impactos ambientais e sociais. A súa presenza é sinónimo de focos de roedores e de insectos, de perigo de combustión e de incendios forestais, de emisión á atmosfera de gases contaminantes e malos cheiros, degradación de chans, contaminación de acuíferos e augas superficiais, e de degradación da paisaxe.

Plan de Residuos: Como acabar en 2006 con 4.000 vertedoiros incontrolados

Grazas aos avances lexislativos e ao continuo labor de concienciación sobre a necesidade dun desenvolvemento sustentable e compatible co respecto ambiental, os vertedoiros incontrolados empezan a ser obxecto de control e persecución. Por todo iso, no ano 2000 o Consello de Ministros do Goberno aprobou o Plan Nacional de Residuos Urbanos 2000-2006. Entre os obxectivos deste atopábanse clausúraa e selado dos case 4.000 vertedoiros incontrolados en España, meta que requiriría dun investimento de máis de 438 millóns de euros, segundo reflicten os datos facilitados polo Ministerio de Medio Ambiente.

Como se reflicte no Plan, o selado de vertedoiros incontrolados coas debidas garantías é diferente segundo as características físicas do terreo e a súa localización, requírense por tanto accións específicas. En termos xerais, o proceso precisa da limpeza do cúmulo de refugallos, o selado do mesmo e a aplicación dos controis ambientais pertinentes. Respecto diso, desde o departamento de Urbanismo e Medio Ambiente da Deputación Foral de Álava indícase que a primeira etapa na desaparición dun vertedoiro incontrolado consiste na retirada do groso dos residuos atopados e, xeralmente, o seu traslado a un depósito hábil.

Recinto de características controladas

“Un vertedoiro debería incluír una cuberta de drenaxe paira filtrar os líquidos das referidas capas. Paira acabar a instalación, e se fose preciso, débese instalar una cuberta exterior, por exemplo, de gravas non compactadas rematadas con céspede e diversas especies vexetais chamadas a recuperar a paisaxe da zona degradada. Máis tarde chegarán os controis naturais que comproben a calidade do selado, o seu illamento e que a zona non volva acoller residuos de forma incontrolada”, detalla Estévez.

Todo iso, una vez transformado o foco de verteduras ilegais, significaría o almacenamento de lixos en “un recinto de características físicas e técnicas específicas no que se tomaron as medidas de seguridade adecuadas paira evitar todo efecto nocivo ou molesto que cause deterioración ao medio onde se sitúa”, explica Ana García López, do Departamento de Xeografía Humana da Universidade de Sevilla.

Alternativa: Valorización dos residuos

Como se pode observar evitar as sustancias perigosas nos vertedoiros converteuse nunha acción prioritaria nos últimos anos por parte das autoridades ambientais. Neste sentido, a lóxica indica que a recollida selectiva dos lixos no seu lugar de orixe -domicilios particulares e empresas, principalmente-, con accións concretas ideadas paira o fomento da reciclaxe, é parte fundamental paira entender os rexistros dominantes na xestión dos Residuos Sólidos Urbanos (RSU). Dita xestión baséase fundamentalmente na minimización das entradas de materiais nos vertedoiros e no incremento dos procesos de reciclaxe específicos, destinados principalmente á recuperación de refugallos procedentes de sectores económicos como o da construción, ou na explotación do cúmulo de lixos orgánicos paira a elaboración de gas cidade ou de fertilizantes como o compost. Neste sentido, as tendencias actuais predican a necesidade de xerar cada vez menos lixos por habitante e de valorizar os refugallos en maior medida.

Alternativa: Valorización dos residuos

Como mostra do devandito atópase o caso alavés; os datos do departamento municipal de Medio Ambiente do Concello de Vitoria suxiren que o impacto que ocasiona a xeración de residuos sobre o medio ambiente depende en última instancia do tipo de tratamento que se lles dea. Por iso, a reciclaxe -papel, vidro, pilas ou envases- supón una forma de minimizar ditas afeccións e a xeración de residuos e o aumento da porcentaxe de residuos reutilizados. As cifras respecto diso sinalan que en 1997 os lixos reutilizados chegaban ao 7,7% do total, dato que en 2003 chegaba ao 22,15%. Desta maneira as emisións contaminantes diminuirán tras o selado do depósito incontrolado, até a súa práctica desaparición. Ademais, a descomposición dos lixos orgánicos xera o biogás, cuxa recollida e eliminación ou uso é fundamental en clausúraa do vertedoiro.

Paira iso, o sistema de captación de gases nun vertedoiro baséase normalmente na instalación de pozos de recollida no leito do vertedoiro, si é que este ten una profundidade mínima de 6 metros, separados entre si por unha distancia máxima de 60 metros e cubrindo entre todos a totalidade da superficie do vertedoiro. En caso de vertedoiros de menor profundidade, pode resolverse a instalación mediante o tendido de tubaxes perforadas horizontais, peiteando toda a superficie do vertedoiro. “E a extracción do citado fluído faise imprescindible paira evitar o risco de explosións”, indica Daniel Estévez.

O resultado de medidas como a descrita -propia de vertedoiros xa controlados- pódese traducir nunha produción enerxética sensible. A mesma, no caso dunha cidade como Vitoria (225.000 habitantes), podería alcanzar os catro millóns de quilowatts hora, é dicir, o equivalente á electricidade que consumen anualmente 6.000 familias, segundo rezan os datos facilitados pola área de Medio Ambiente do Consistorio vitoriano en referencia á planta habilitada na súa cidade paira o aproveitamento do biogás xerado no vertedoiro municipal de Gardélegui. A citada central funciona desde 2002 tras un investimento de 803.000 euros coa intención de reutilizar os lixos procedentes de toda Álava. Extrae biogás, metano e hidrocarburos. Outras actuacións relacionadas coa xestión de residuos é a creación dunha planta paira o tratamento integral de residuos capaz de abastecer eléctricamente a 16.000 veciños da referida cidade a través da recuperación de residuos e do biogás, prevista en 2006. Até a súa creación, o biogás que emanaba dos refugallos captábase e queimaba a través de una rede de fachos.

Reutilización da superficie

Una vez solucionados todos os aspectos descritos, o vertedoiro incontrolado pode mudar o seu aspecto. Hai ocasións nas que se recorre á súa cubrición, feito que facilita a vexetación da zona xa restaurada. Con iso lógrase a restauración paisaxística da superficie antes degradada con chans estabilizados e especies arbóreas autóctonas. Nos noiros do depósito pechado -se os houbese- poderíase empregar céspede.

Desde a aplicación do Plan Nacional de Residuos foron múltiples as actuacións desenvolvidas. De feito, a Xunta de Castela-A Mancha investiu 1,2 millóns de euros entre 1999 e 2001 no acondicionamento e selado de 64 vertedoiros incontrolados. Na provincia de Valencia foron selados 863 destes depósitos en 153 municipios e, na Comunidade Autónoma da Rioxa, 126 en catro anos. En Andalucía, só nun ano pecháronse 43 vertedoiros cun investimento total de tres millóns de euros.

Cuestións legais

A día de hoxe este tipo de vertedoiros son ilegais e a súa aparición está perseguida. Respecto diso, xa existen sentenzas condenatorias que inculparon a institucións e aos seus representantes pola creación de depósitos de residuos incontrolados. Neste punto cabe lembrar a sentenza da Audiencia Provincial de Barcelona que condena a varios meses de prisión a varios veciños dun concello da citada provincia pola creación dun vertedoiro ilegal. Outro exemplo do celo institucional respecto diso é aquel que narra os esforzos das Cortes europeas contra varios vertedoiros incontrolados detectados en varias provincias españolas.

Una solución: a regra de ‘as Tres Erres’

A sociedade occidental cada vez consome en maior cantidade e, polo tanto, produce un maior volume de RSU, que acaban en vertedoiros ou en infraestruturas como as incineradoras. Dunha ou outra forma pérdense gran cantidade de materias primas que se utilizaron na fabricación dos produtos que acaban no lixo. Ao tempo, as reservas naturais de materias primas e as fontes enerxéticas diminúen mentres os custos da súa extracción aumentan e son motivos de graves impactos ambientais e desequilibrios sociais. É a cultura do usar e tirar. Segundo Ecoloxistas en Acción, cada cidadán xera máis ou menos 1 quilo de lixo ao día

Cada cidadán xera máis ou menos 1 quilo de lixo ao día

. Boa parte destes -o 60% do volume e 33% do peso da bolsa de lixo-, constitúeno envases e embalaxes, na súa maioría dun só uso, normalmente fabricados a partir de materias primas non renovables, ou que sendo renovables están a explotarse a un ritmo superior ao da súa rexeneración, como sucede no caso da madeira paira a fabricación de celulosa.

Con todo iso, parece que a única solución viable pasa por reducir a cantidade de desperdicios producidos

Parece que a única solución viable pasa por reducir a cantidade de desperdicios producidos

. Paira iso, consígnaa é fomentar a denominada ‘Regra das Tres Erres’, é dicir, reducir, reutilizar e reciclar. Paira iso, os consumidores deben constituírse no primen elo paira evitar a inxente proliferación de residuos urbanos. Accións e xestos sinxelos bastarán, como a compra de produtos cuxa materia prima poida ser reutilizada. Este tipo de obxectos veñen identificados co símbolo de ‘reciclable’. Neste sentido convén seguir uns hábitos:

  • Utilizar papel reciclado e desprenderse de todas as láminas ou cartóns usados nos colectores habilitados para ese efecto. Estes materiais son o 20% do peso e un terzo do volume da bolsa de lixo.
  • Depositar os vidros nos colectores verdes paira facilitar a súa reciclaxe. Respecto diso, cabe apuntar que é máis eficiente a produción de botellas de cristal paira bebidas que a de latas, xa que esta, segundo a citada organización ecoloxista, require dun consumo maior de enerxía paira a súa creación. As latas son o 11,7% do peso dos RSU e o 4,2% do seu volume. Fanse con ferro, zinc, hojalata, aceiro e aluminio. O problema do seu uso é que se xeneralizaron en consumos dun só uso. O vidro ten o mesmo problema cando, segundo a práctica, cada botella podería utilizarse una media de até 50 veces antes da súa obsolescencia.
  • Evitar que as pilas acaben en vertedoiros, ríos ou fóra dos colectores adecuados diseminados polas cidades. As pilas con mecurio e as recargables recíclanse. As alcalinas non se reciclan pero son moi contaminantes, polo que convén o seu almacenamento ou destrución segura. E é que una soa pila botón ten a capacidade de contaminar 600.000 litros de auga, segundo os datos facilitados por diversas asociacións naturalistas.
  • Reducir o consumo de bolsas de plástico. Estas ben poden ser substituídas por outras de tea ou de papel reciclado. O 14% do peso da bolsa de lixo son plásticos e envases dun só uso. A súa produción depende do petróleo, polo que o seu uso baséase no esgotamento de recursos non renovables. Aparte, a súa incineración pode devir, por exemplo, nos derivados da PVC, na emisión á atmosfera de contaminantes como o furano ou as dioxinas.
  • Reducir o gasto de papel de aluminio. Si é posible convén a súa substitución por bolsas de celofán.
  • Tamén hai que ter en conta que elementos como a cortiza branca, en envases de alimentos, non se pode recuperar nin reciclar.
  • Os residuos caseiros perigosos, como aerosois e similares deben depositarse en colectores especiais.
  • Á parte de todo o devandito, é conveniente reutilizar os obxectos. Desa forma consumiranse menos recursos naturais e produciranse menos lixos.