Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Verteduras contaminantes no mar

Preto de 6.000 buques transportan cargamento contaminante por todo o planeta
Por miren 14 de Xaneiro de 2003

O caso Prestige é a punta do iceberg negro da contaminación no mar. Os petroleiros que se accidentan provocan unha mínima porcentaxe das verteduras orixinadas por este transporte. Aínda maior é o orixinado por labores de limpeza furtiva dos seus depósitos en alta mar. Os océanos reciben cada ano preto de 2,5 millóns de toneladas de petróleo e os seus derivados. Pero non só este mercado ennegrece as augas, a maior parte dos residuos xerados polas actividades humanas acaban no “gran vertedoiro do planeta”. Os seus efectos prexudican o medio ambiente e a saúde humana.

Contaminación de petróleo e os seus derivados ao mar

O desastre ecolóxico provocado polo petroleiro Prestige, co seu afundimento en novembro pasado fronte ás costas galegas, fixo patente aos ollos da opinión pública un problema latente durante as últimas décadas, o da contaminación orixinada polo “ouro negro”.

Non só a súa contaminación atmosférica, senón, sobre todo, a mariña, pois o mar é a gran vía de transporte desta fonte de enerxía. Nos últimos anos varios foron os casos de derramamiento de hidrocarburos ao mar que chegaron ás portadas dos medios de comunicación.

Con todo, a contaminación de petróleo e os seus derivados ao mar non se cingue de maneira exclusiva a estes desastres. O transporte de cru e os residuos das industrias e dos usos cidadáns están, desde hai anos, tiñendo de negro ao planeta azul.

Segundo un estudo da Universidade Politécnica de Cataluña, mencionado polo diario A Vangarda, os grandes petroleiros verten ao mar Mediterráneo, na zona catalano-balear, unhas 2.000 toneladas anuais de hidrocarburos, maioritariamente en tarefas furtivas de limpeza en alta mar. Paira un petroleiro é moito máis barato limpar os seus tanques fóra de porto. A operación consiste en encher de auga os tanques e evacuala despois. Esta auga leva consigo as toneladas de restos de hidrocarburos que quedan aloxadas no tanque una vez baleirada a carga. Nun barco dunhas 100.000 toneladas, estes restos son, aproximadamente, 500 toneladas.

Os datos deste estudo, elaborados a partir de imaxes tomadas por satélite, detallan que esas 2.000 toneladas de hidrocarburos ocuparían uns 8.425 quilómetros cadrados, é dicir, un cadrado de 92 quilómetros de lado.

Estas operacións fóra de porto quedarían ás costas do Convenio Internacional paira Previr a Contaminación dos Buques (MARPOL), da Organización Marítima Internacional. O seu obxectivo é limitar a cantidade de augas mesturadas con residuos de hidrocarburos que se verten ao mar e asegurar que os portos de descarga contan con instalacións de recepción de residuos oleosos provenientes dos buques.

2,5 millóns de toneladas de petróleo ao mar

Imaxinando una extrapolación dos datos do estudo da Universidade Politécnica de Cataluña as cifras sobre as verteduras deste tipo en todo o planeta poderían certificar cifras astronómicas.

Preto de 6.000 buques transportan este tipo de cargamento por todo o planeta. Cada ano os océanos reciben aproximadamente 2,5 millóns de toneladas de petróleo e os seus derivados. Cifra que sobe a 3,5 millóns, segundo datos de Greenpeace. Delas, só un 5% podería atribuírse a grandes vertidos consecuencia de accidentes (a organización ecoloxista WWF-Adena estableceu en máis de 200 os ocorridos no pasado século). O 30% ó 40% débese á limpeza dos barcos e ás emisións á atmosfera, que terminan no mar en forma de choiva.

Outro 10% é atribuíble a emisións de fontes naturais. O resto ten como orixe as actividades en terra firme, orixinándose polas industrias e do uso de automóbiles. Neste aspecto, o home non só tira ao mar petróleo, senón unha infinidade de compostos químicos, metais pesados e outros contaminantes. Aínda que existen sistemas de depuración estes aínda non son una realidade en gran parte dos países en vías de desenvolvemento, nin sequera son completos nos países do primeiro mundo.

Na Unión Europea, soamente catro países (Francia, Finlandia, Dinamarca e Luxemburgo) reciclan a metade dos lodos que xeran cada ano as súas depuradoras. Na maioría dos países, a vertedura é a principal vía de eliminación destes lodos, uns 8 millóns de toneladas ao ano no territorio da UE.

Vertedura de fuel, o máis perigoso

Todas estas verteduras ao mar non son uniformes porque os petroleiros non transportan sempre ao mesmo “pasaxeiro”. No recente caso do Prestige, a carga era fuel, en concreto, o denominado “número 6” ou “búnker C”, que se usa en barcos de gran potencia ou en combustión industrial. Esta denominación varía na acepción francesa, que determina fueis “número 1”, “número 2”, “número 2 BTS” e “número 2 TBS”.

Segundo o instituto francés CEDRE, (Centro de Documentación, Investigación e Experimentación sobre as contaminacións accidentais da auga), o fuel do Prestige corresponde ao tipo “numero 2”, o que define un contido máximo de xofre do 4%.

Este fuel é un residuo que se forma cando ao petróleo quitáronlle, por dicilo así, a gasolina e os disolventes. É un dos derivados petrolíferos menos biodegradables e, á súa vez, uno dos máis densos, co que se disolve de forma máis difícil. Isto fai que quede semisumergido. O fuel non se evapora, mentres que o petróleo pode chegar a facelo nun 50% ó 60%. Esta constatación fixo asegurar á Axencia Nacional Atmosférica e Oceánica de Estados Unidos (NOAA) que non é tan tóxico paira os organismos mariños como outros fueis máis lixeiros.

Pola súa banda, o Comité de Seguridade Mariña da Organización Marítima Internacional sinalou, no ano 1999, que o perigo contaminante deste “fuel número 6” é o dobre que a do cru convencional.

Segundo fixo público a organización ecoloxista Greenpeace, este tipo de fuel contén compostos hidrocarburos aromáticos policíclicos, é dicir, compoñentes tóxicos, en concentracións totais de 400 mg/kg. Entre estes compoñentes están o benzopireno ou o indenopireno, de efectos cancerígenos.

Efectos do petróleo

A contaminación no mar non se refire só ao desastre ecolóxico visible nas costas, ou ao desastre económico primigenio dos pescadores que non poden faenar. Os seus efectos quedan latentes na vida mariña e poden chegar, nun medio ou longo prazo, á cima da cadea alimenticia, é dicir, ao ser humano, despois de pasar polos seres vivos que habitan os océanos.

O comportamento dun derivado de petróleo no mar depende, segundo o CEDRE, de catro propiedades: a súa volatilidade, a súa solubilidad, a súa tendencia a formar emulsión e as súas posibilidades de degradación. Cada vertedura, entón, tería unhas propiedades diferentes.

Un informe de Greenpeace analiza de forma xeral os efectos do petróleo sobre o mar. Por unha banda están os chamados fóticos, o hidrocarburo afecta á superficie da auga, impedindo o paso da luz e do osíxeno, prexudicando á vida mariña, tanto acuática como aérea (aves pescadoras). A falta ou diminución de luz reduce a área onde é posible a fotosíntesis, e, por tanto, prexudica o desenvolvemento de plantas.

O 80% desta actividade fotosintética prodúcese nos 10 primeiros metros de profundidade. A falta de plantas diminúe, á súa vez, o achegue de osíxeno e de alimento ao ecosistema, e tamén o acubillo que dan a miles de especies mariñas. Iso orixina una caída na extensión de fitoplancto, e, por conseguinte, tamén un descenso da cantidade de zooplancton, o que pode provocar a interrupción do crecemento dun número importante de especies.

Outra clase de efectos son os chamados tóxicos. Os máis visibles son os que sofren as aves, que impregnadas de petróleo poden chegar a morrer de hipotermia, ademais de envelenadas ou de inanición, por non poder acceder ao seu alimento. Os mamíferos mariños poden sufrir o taponamiento das súas vías respiratorias e a súa mucosa polos contaminantes químicos, á parte de problemas na pel. Ao alimentarse de animais contaminados, o envelenamento tamén é una ameaza paira eles.

Pero non quedan aí os efectos tóxicos do petróleo. Ao chegar ao fondo mariño o ecosistema sofre graves alteracións; as algas quedan cubertas por unha capa aceitosa que dificulta a súa reprodución.

Os mexillóns e outros moluscos perden a súa adherencia ás rocas e caen, co que deixan de alimentarse, mentres que outras especies filtradoras inxeren tal cantidade de contaminante que morren ou se converten en non aptas paira o consumo humano. En conxunto, os efectos sub-letais poden abarcar deformacións, perda de fertilidade, cambio no rumbo das migracións, redución no nivel de eclosión de ovos, alteracións no comportamento, etc.

Os expertos do Instituto de Investigacións Mariñas do CSIC (Centro Superior de Investigacións Científicas), sinalan que o fuel afecta á cadea nutricional no litoral, desde o plancto até os seres que viven nas rocas (percebes ou mexillóns) ou os que habitan no sedimento (berberechos e ameixas) provocándolles a morte ou debilitándolles.

O microbiólogo José Luís García explica desde o CSIC, onde desempeña o seu labor, que os efectos no fondo mariño e os que levan os compoñentes da vertedura que non ven poden ser máis nocivos que os visibles, precisamente por esa non identificación. Segundo este experto, hai compoñentes dos hidrocarburos que non son asimilables por bacterias e microorganismos, como os compoñentes cicloalcanos e poliaromáticos.

Con todo, hai outros que, ao ser combustibles fósiles, son facilmente asimilables por estes organismos, sen danar á cadea. Durante millóns de anos existiron emanaciones naturais de petróleo no fondo mariño. Por iso algúns pequenos organismos especializáronse en obter enerxía a partir da súa degradación. Aínda que este é un proceso lento e que non serve paira acaparar as inxentes cantidades de petróleo e derivados que chegan ao mar.

Efectos sobre a saúde

Algúns compoñentes do petróleo e os seus derivados son cancerígenos. O cru contén multitude de compostos químicos diferentes que varían segundo a procedencia do mesmo. A maioría destes compostos son hidrocarburos, entre o 50% e o 98%, pero hai tamén outros metais como o vanadio, o níquel ou o ferro.

Algúns dos hidrocarburos teñen una coñecida toxicidade paira o ser humano, aínda que Grenpeace afirma que hai outros moitos dos que se descoñece o seu nivel de perigo. Entre os compostos destacados polos seus efectos nocivos contra a saúde están os hidrocarburos aromáticos simples e os policíclicos.

A maioría destes compostos tóxicos entran no corpo por vía respiratoria, como o benceno, o tolueno ou os citados benzopireno e indopireno, desafortunadamente os que contén o fuel do Prestige.