Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Vivendas bioclimáticas

Una alternativa sustentable e amortizable en só uns anos
Por EROSKI Consumer 24 de Febreiro de 2003

Nun contexto de crise enerxética as vivendas bioclimáticas constitúen una importante aposta por unha arquitectura sustentable; aínda que neste momento as construcións deste tipo non alcanzan o milleiro en toda España. Entre as súas principais vantaxes destacan o aforro enerxético (máis dun 60% respecto de una vivenda convencional), o menor impacto ambiental e maior confort dos seus habitantes. Se está a pensar adquirir una vivenda bioclimática, infórmese ben do seu funcionamento e pescude se a súa comunidade autónoma ou concello ofrece algún tipo de subvención a estas edificacións.

Que son e como funcionan

Os edificios e a construción acaparan o 60% do consumo de materiais e enerxía, e da metade dos residuos e contaminación que se produce no planeta, segundo os datos do Worldwatch Institute de Washington. Nun momento de crise enerxética e de crecente concienciación ambiental, as vivendas bioclimáticas constitúen a principal achega da arquitectura a un desenvolvemento sustentable.

Una vivenda bioclimática é aquela que só mediante a súa configuración arquitectónica é capaz de satisfacer as necesidades climatolóxicas dos seus habitantes, aproveitando os recursos naturais e evitando o consumo de enerxías convencionais. Una casa bioclimática permítenos estar frescos no verán e gardar a calor no inverno, aínda que a temperatura exterior sexa moi baixa.

O uso da arquitectura bioclimática non é novo: as vivendas en covas e gran parte das construcións tradicionais baséanse en principios bioclimáticos. Con todo, na actualidade trátase dun tipo de vivenda pouco estendida: aínda que non existe ningún rexistro específico. En España calcúlase que hai entre 500 e 1.000 edificios deste tipo, segundo datos do Centro de Investigacións Enerxéticas, Ambientais e Tecnolóxicas (CIEMAT).

Paira o funcionamento bioclimático dunha casa, é necesario xerar un sistema de quecemento e outro de refresco e ventilación. En ambos os sistemas convén desenvolver estratexias dirixidas á obtención, a acumulación e a transmisión da calor e do frío. Existen numerosas técnicas, que varían en función do tipo de vivenda (illada, encostada ou en bloque), a climatoloxía do lugar, o deseño arquitectónico, o orzamento, etc… .

Aspectos a ter en conta na construción destas vivendas:

  • A localización: Paira conseguir o máximo aproveitamento da radiación solar e crear correntes naturais de aire, a casa debe ter una orientación norte-sur, xa que no sur o sol quenta durante todo o día, mentres que no norte non chegan os raios solares.

  • A distribución das estancias: Situando na zona norte as que menos tempo se utilicen (cociña, baños, trasteiro…), no sur as salas de estar (comedor, salón…) e no leste os dormitorios.

  • A estrutura da casa: É importante que a vivenda teña patios ou ocos interiores a fin de facilitar a transmisión do frío ou a calor que se xere e a ventilación.

  • Un sistema de ventilacións cruzadas: Paira facilitar a circulación de correntes de aire naturais que permitan quentar ou refrigerar as distintas estancias.

  • O efecto invernadoiro: É a técnica máis empregada paira xerar calor. Consiste na instalación de grandes ventás ou cristaleiras na fachada sur e pode ir acompañada da construción dun invernadoiro encostado á vivenda. Este sistema require un xogo de aberturas paira controlar as correntes e a construción de beirados ou voladizos estudados con anterioridade paira permitir que a radiación solar entre no inverno, cando a incidencia dos raios é máis oblicua, e non o faga no verán, época en que os raios inciden verticalmente. Este proceso pódese complementar cunha cheminea ou calefacción de chan radiante (que pode funcionar con placas solares térmicas).

  • O refresco do aire: Paira xerar frío o máis sinxelo é aproveitar o sistema de ventilacións cruzadas forzando por convección natural una corrente de aire desde o norte que pase por toda a casa e vaia pola parte máis alta da vivenda, ou forzando a través de ventiladores eléctricos una corrente de aire fresco por galerías subterráneas.

  • A elección dos muros: Paira lograr a acumulación tanto do fresco como da calor xerada é conveniente empregar muros de carga de maior espesor e inercia térmica. Grazas a eles a calor consérvase durante máis tempo e illan mellor.

  • Outros sistemas de aforro enerxético: Conséguese a través do aproveitamento de enerxías limpas, como a biomasa, a enerxía solar ou mesmo a eólica. Aínda que a utilización destes sistemas enerxéticos é opcional, adóitanse instalar placas solares fotovoltaicas (paira xerar electricidade) ou térmicas (paira quentar auga).

Vantaxes e inconvenientes

Arquitectos e moradores de vivendas climáticas coinciden en facer un balance moi positivo deste tipo de construcións.

As principais vantaxes son as seguintes:

  • Aforro enerxético: Segundo os estudos realizados polo CIEMAT, a arquitectura bioclimática en España permite economizar entre o 60 e o 100% do consumo enerxético dunha vivenda convencional. Este menor consumo tradúcese nun aforro económico, que se calcula nun mínimo de 1.000 euros anuais.

  • Aumento do confort e calidade de vida: Teñen una temperatura máis constante e repartida por todo o fogar e evitan os cambios bruscos que provocan, por exemplo, os sistemas convencionais de aire acondicionado.

  • Maior iluminación natural: Ao estar deseñada paira o máximo aproveitamento da radiación solar.

  • Beneficios paira a saúde: Ademais da presenza do sol como fonte de vitalidade e benestar, estas construcións producen ventilacións naturais que non secan o ambiente e evitan o aire viciado dos aparellos de aire acondicionado, co que se reducen as alerxias, astenias ou jaquecas que estes poden producir.

  • Un menor impacto ambiental: A través do aforro enerxético e a potenciación dun desenvolvemento sustentable asegúrase o abastecemento enerxético das xeracións vindeiras e unha contorna menos contaminada.

Aínda que a arquitectura bioclimática non comporta ningún efecto negativo, atopa na nosa sociedade una serie de obstáculos que dificultan a súa extensión. O primeiro argumento que se aduce en contra é o posible aumento do custo na construción. O CIEMAT sinala que o prezo dunha vivenda bioclimática pode ser o mesmo que se paga por unha convencional cun máximo de até o 10 ó 12% máis, nese caso débese amortizar en menos de 10 anos de uso, segundo esixe a Unión Europea.

O doutor en arquitectura Luís de Garrido, presidente da Asociación Nacional de Arquitectura Sustentable (ANAS), asegura que se poden construír este tipo de vivendas sen ningún custo engadido, xa que o 70% do funcionamento bioclimático do edificio depende exclusivamente do deseño arquitectónico; aínda que admite que se pode producir un incremento dun 2% polo uso de materiais (cristaleiras, illamentos máis grosos…).

En calquera caso, o posible sobrecusto do investimento inicial amortízase, en xeral, nun tres ou catro anos, grazas ao aforro enerxético. “Por exemplo, se instalamos paneis solares paira quentar a auga sanitaria dunha vivenda con catro habitantes, pódenos custar uns 2.400 euros; pero ao economizar enerxía, compénsase en tres ou catro anos, e o consumo é gratuíto o resto de anos de vida útil da vivenda”, explica o experto.

Outro inconveniente céntrase na dificultade de atopar a orientación adecuada (norte-sur) nas cidades. Mentres que en núcleos con pouca densidade de poboación, o consumidor pode actuar de forma individual, na cidade depende das empresas promotoras de vivendas que adoitan ser escasas neste tipo de construcións.

Si ante a falta de promocións bioclimáticas, óptase por comprar una parcela paira construír una casa, non resulta fácil localizar un arquitecto e un construtor con experiencia neste tipo de proxectos.

Consellos paira adquirir una vivenda

Se se está expondo comprar una vivenda bioclimática, os seguintes consellos poden axudarlle a tomar una decisión acertada:

  • Coñeza en profundidade as características climatolóxicas da zona onde se vai a construír a casa (temperaturas invernais e estivais, grao de humidade, accidentes do terreo, microclima…) paira saber con exactitude as necesidades climáticas do seu futuro fogar.

  • Infórmese sobre o funcionamento destas vivendas. Non é necesario ser un experto; basta con ter uns criterios básicos paira comparar.

  • Valore as vantaxes e inconvenientes destas construcións. Adquirir una vivenda bioclimática pode esixir un maior esforzo pero tamén reporta máis beneficios.

  • Pregunte ao construtor ou promotor por que a vivenda é bioclimática; pida que lle expliquen os criterios empregados na construción e preste especial atención á orientación, a distribución das estancias e os sistemas de quecemento e refresco.

  • Pida información sobre o proxecto e analícea detidamente. Observe aspectos como o tipo de illamento, a constitución dos muros, a protección fronte á radiación solar no verán, a calidade e tipo de materiais, etc. É importante asegurarse de que a casa ten un bo deseño bioclimático.

  • Se detecta defectos no proxecto, tente que o modifiquen, acuda a outra promotora ou expóñase a posibilidade de buscar un terreo e construíla por outra vía. Neste caso, elixa un terreo adecuado e busque un arquitecto con experiencia en construcións bioclimáticas.

  • Infórmese no Concello ou no organismo autonómico competente de si existe algunha subvención ou axuda paira a compra deste tipo de vivendas.

Subvencións e promoción institucional

Desde a Administración central non se ofrecen subvencións paira a construción desta clase de vivendas; as únicas axudas estatais diríxense á instalación de paneis solares. Con todo, emprendéronse diversas iniciativas autonómicas paira a promoción de vivendas bioclimáticas. Estas son algunhas:

  • A comunidade de Navarra ofrece una subvención de 3.000 euros aos propietarios das casas incluídas no Plan de Vivendas Bioclimáticas; ademais, puxo en marcha interesantes proxectos como a cidade bioclimática de Zolina -una urbanización de mil vivendas que será energéticamente autosuficiente- ou a construción de 4.600 vivendas bioclimáticas en Sarriguren.

  • En Cataluña a Generalitat subvenciona a arquitectura sustentable con axudas de 1.800 euros a fondo perdido paira os compradores destas vivendas.

  • En Castela-A Mancha, a Xunta potencia a construción destas vivendas a través de dúas medidas: un réxime especial de axudas, con subvencións de até o 20% do custo da vivenda; e cinco proxectos provinciais paira construír un total de 271 vivendas bioclimáticas de promoción pública.

Na actualidade proxéctanse miles de vivendas bioclimáticas noutras comunidades autónomas. A demanda deste tipo de construcións aumenta por momentos. Pero o ritmo de crecemento é lento e, a pesar das súas vantaxes, estas edificacións representan unha porcentaxe ínfima das novas construcións.

A actual crise enerxética volveu a pór a arquitectura bioclimática no punto de mira da construción. Por que a construción destas vivendas non está máis estendida? Segundo o arquitecto Marcos Conesa, da Asociación de Estudos Geobiológicos GEA, “o descoñecemento e a pouca concienciación social, a falta de difusión polos medios e os intereses e presión que exercen sobre os políticos as grandes industrias petroleiras e enerxéticas, impiden a extensión destes proxectos.” Conesa demanda que a Administración promova a construción sustentable a través de subvencións ou normativa.

O experto en arquitectura sustentable Luís de Garrido apunta como causa un freo do propio sector: “A casa converteuse nun ben de especulación, polo que o consumidor xa non compra una vivenda paira vivir mellor, senón pola súa rendibilidade. Os promotores aprovéitanse desta situación paira enriquecerse dunha forma fácil e rápida, vendendo casas por planos e sen a calidade nin criterios de construción exixibles.”

Enrique Furtado, xerente de “Sol i Vert”, una empresa que promove vivendas bioclimáticas, considera que é una opción arriscada: “Supón entrar nun mundo novo: hai que buscar novos materiais, hai poucos arquitectos, o custo é algo maior, o consumidor ten medo á novidade…; pero é una aposta de futuro.”

Luís de Garrido sinala o papel do consumidor como factor crave paira un maior desenvolvemento da arquitectura bioclimática: “O consumidor é moi cómodo e pouco esixente nos seus hábitos de consumo de vivendas. Por exemplo, é capaz de visitar varias tendas paira comprarse uns vaqueiros e, con todo, lánzase a cegas no investimento máis importante da súa vida. A vivenda debe comprarse como se adquiren outros produtos: informándose, comparando prezo e calidade, e preocupándose porque lle proporcione una mellor calidade de vida.”