Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

A anosmia: vivir sen olfacto

Afecta ao 2% da poboación, case na mesma medida que a cegueira ou a xordeira
Por miren 11 de Febreiro de 2004

A detección a tempo dun escape de gas pode salvarnos a vida. Como logramos captalo? Evidentemente, a través do olfacto. Pero, que ocorre cando este sentido está deteriorado ou ausente do organismo? É o que os médicos denominan anosmia, é dicir, a redución máxima ou desaparición da percepción dos cheiros. É una doenza descoñecida que pode carrexar graves consecuencias físicas e psicolóxicas ás persoas que a padecen.

Un problema dificilmente detectable

O olfacto é un do cinco sentidos que conectan ao ser humano coa realidade que lle rodea e, quizais, o máis infravalorado de todos eles. A súa función permítenos degustar os alimentos e manternos alerta ante perigos evidentes como escapes de gas, incendios ou outras circunstancias similares. A alteración do mesmo incapacita ao individuo que a sofre paira relacionarse coa súa contorna. Neste sentido, o principal trastorno é a total ausencia da percepción olfativa. Lonxe de parecer una disfunción anecdótica, a anosmia afecta até ao 2% da poboación. Esta cifra non pode desprezarse, pois outras anomalías sensoriais aparentemente máis comúns, como a cegueira ou a xordeira, afectan ao 2,2% e ao 2,3% da poboación, respectivamente, segundo desvelan desde o servizo de otorrinolaringología do Hospital de Txagorritxu, en Vitoria.

Historicamente, esta patoloxía afectou en maior medida a homes que a mulleres. A explicación a esta circunstancia débese buscar na repartición de roles que aínda perdura na maioría das sociedades. O home dominaba o mundo laboral e, precisamente por iso, sufría en maior medida os efectos de sustancias -po ou elementos químicos, entre outros- que afectaban ao bo funcionamento do olfacto, segundo explica Enrique Rodríguez, responsable do servizo de otorrinolaringología do Hospital Txagorritxu. Con todo, a muller sufría -e sofre- tipos de anosmia relacionados con cambios hormonais, circunstancia que nos homes non se dá.

Sexa como for, o principal problema que presenta esta enfermidade é que se trata dunha doenza totalmente descoñecida que non recibe a importancia e a atención que merece, se a comparamos con outras similares. De feito, non é estraño atopar fundacións, centros e clínicas paira axudar a persoas con problemas de visión, xordeira ou de fala, por citar algunhas minusvalías. Con todo, os pacientes que viven a ausencia de olfacto non contan con este tipo de vantaxes. Respecto diso, o doutor Rodríguez sinala que “todo o relacionado co mundo do nariz era considerado até hai pouco como a Cincenta da especialidade. De feito, é a rama que menos achegas médicas experimentou”.

A pesar do que pode parecer a primeira ollada, esta patoloxía é de carácter grave e provoca serios problemas emocionais e nutricionais aos enfermos que a sofren. Non hai que esquecer que o olfacto é un sentido químico, intimamente relacionado coas funcións de defensa e de alimentación nos mamíferos. Por tanto, resulta fundamental pola información que achega constantemente ao organismo e da que habitualmente non somos conscientes. Pódese afirmar sen reparos que o cheiro é parte da comida mesma, xa que os sentidos do olfacto e do gusto están intimamente desenvolvidos á hora para comer e beber. Por tanto, un enfermo con anosmia non poderá degustar o que come, perdendo a sensación de pracer que se produce cando se cheira un alimento. Esta patoloxía pode resultar especialmente prexudicial nos anciáns, xa que a perda de olfacto progresiva (por mor da idade), e polo tanto, de parte do gusto, pódelles chegar a provocar deficiencias inmunológicas, afectando directamente á súa alimentación. Estas circunstancias deveñen da sensación de que toda a comida resulta insípida e sempre sabe igual. Ademais, o medo a non apreciar o estado dos alimentos provoca que se eliminen da dieta ovos, leite, carne e peixes, provocando una inxesta pobre en proteínas.

Dito noutras palabras: o olfacto enriquece a vida sensitiva dos humanos de forma sutil e emocional. Documentáronse casos de persoas que perderon o seu olfacto nalgún momento da súa vida e describiron a súa situación como una “sensación sen carga”. Ademais, esta patoloxía vai asociada a episodios de depresión ligados á redución das saídas con amigos, familia, etc. Isto ocorre porque o olfacto é un sentido ligado á conduta e que inflúe en estados de ánimo. Pode non ser prioritario paira a supervivencia humana, pero carecer del é una tara evidente.

Problemas paira relacionarse

Ademais do devandito, existen estudos que certifican outras dificultades evidentes. Por exemplo, a preocupación que experimentan os enfermos pola súa hixiene, cheiro e alento ante a súa incapacidade paira identificar cheiros. De feito, hai casos de pacientes que xamais comen a media luz -pois non poden ver o estado dos alimentos que consumen- ou que limitan o contacto interpersoal, evitando a proximidade con persoas que non son da súa contorna íntima ou próxima. Tamén se documentaron moitos casos de anósmicos que sofren una compulsiva necesidade de lavarse e cambiarse de roupa numerosas veces ao día. O medo que teñen estes pacientes a cheirar mal provoca que se duchen varias veces cada xornada, que se muden de roupa interior continuamente, cambien sabas e mantas con profusión, ventilen as súas casas durante todo o día ou consuman máis papel hixiénico do habitual.

Os especialistas revelan que uno dos comentarios máis habituais é o seguinte: “non se se cheiro ben”, lema que lles retrae á hora de relacionarse con outras persoas. Cando o fan tópanse con outra tara. Non son capaces de descifrar como cheiran os desodorizantes ou perfumes que usan. En xeral, utilízanos de forma discreta e só si son conscientes de que acertaron coa elección, a través de terceiros, por exemplo.

É evidente que os enfermos de anosmia non poden comprobar o seu cheiro corporal nin outros que lles rodean. Por exemplo, non poderían vivir sós en casas con cociñas de gas ou con animais de compañía, xa que serían incapaces de detectar ouríñelos da súa mascota. Tamén o teñen complicado á hora de cociñar, xa que non detectan si quéimanse os alimentos ou se estes atópanse en óptimas condicións.

Orixes e tipos

A anosmia pode ser una afección en si mesma ou ben reflexo doutras patoloxías. Existen diferentes causas que provocan a perda do olfacto. Tamén paira a hiposmia (cheirar pouco) e a hiperosmia (cheirar en exceso), outras variantes dos trastornos que afectan as fosas nasais e ao seu sentido principal. A xuízo de Enrique Rodríguez, esta patoloxía prodúcese por todo aquilo que poida provocar a obstrución da entrada de aire á parte superior do nariz, lugar no que reside o nervio olfativo e, en consecuencia, o sentido do olfacto. Segundo a orixe do trastorno, os expertos médicos consultados diferencian dous tipos de enfermidade. Son a congénita e a secundaria, provocada por outras disfuncións.

A congénita é incurable porque se debe á falta de desenvolvemento do nervio olfativo. A súa aparición pode deberse a un traumatismo cerebral ou a problemas de diversa natureza desde o nacemento. É irreversible, xa que devén de problemas na parte do cerebro na que se atopa a memoria. Ao non estar habilitada esta zona, ou ao estar danada, é imposible que o paciente poida recoñecer cheiro algún. Segundo datos extraídos dun estudo médico, só o 3% dos casos de anosmia responden a estas características. O principal problema que presenta esta patoloxía é a súa difícil detección. Adoita presentarse cando o paciente xa cumpriu os 10 anos e detéctase en persoas que teñen problemas pola súa falta de apetito e que son incapaces de sentir nada ante os diferentes cheiros. Dentro deste tipo de anosmia, existen os casos idiopáticos. Aqueles cuxo orixe é descoñecido paira os facultativos.

Respecto da anosmia secundaria, convén diferenciar entre a que se pode remediar e a que non. Neste sentido, pódese facer a seguinte clasificación:

  • Pasaxeira. As súas causas máis habituais son o arrefriado común, tras padecer algunha enfermidade viral, e as alerxias. Neste caso, pódese denominar anosmia respiratoria ou gustativa, segundo aclara o dicionario médico Roche. Este tipo dáse na maioría dos casos.
  • Temporal. A actuación de virus ou bacterias sobre o nervio olfativo ou as lesións deste por traumas -desviación do tabique nasal, por exemplo-, pólipos ou tumores son as súas principais causas. Tamén pode ser indicio doutros trastornos neuronais ou de patoloxías comúns das fosas nasais -sinusitis ou rinitis, entre outras- ou como efectos doutras afeccións graves como Parkinson, Alzheimer ou a enfermidade de Resum. Tamén se dá en fumadores.
  • Permanente. As causas descritas con anterioridade poden complicarse ou ser de carácter irreversible, si é que danan definitivamente o nervio olfativo. Entón, a anosmia non remitirá xamais. A xuízo do prestixioso doutor Pablo Bravo, “a medida que a idade do paciente sexa máis avanzada, haberá una maior posibilidade que a afección sexa permanente”. De feito, do mesmo xeito que sucede co resto dos sentidos, o olfacto deteriórase cos anos.

    Os expertos advirten que moitos medicamentos -anfetaminas, estrógenos, nafazolina, fenotiazina, reserpina ou algúns descongestionantes nasais, entre outros- teñen como efectos secundarios o cambio ou diminución na capacidade paira detectar cheiros. A consecuencia disto -non identificar cheiros- inflúe directamente noutro sentido, o do gusto. Sen olfacto, o paciente poderá distinguir os sabores doce, salgado, agre e amargo, xa que se perciben desde a lingua. Con todo, o resto non serán distinguibles, xa que dependen de sensacións olfativas.

    Outros tipos de ausencia do olfacto son a anosmia tóxica, provocada polo consumo de estupefacientes por vía nasal e a hormonal, xa explicada con anterioridade. Tamén pode estar provocada por envelenamento con chumbo, radioterapia ou cirurxía na zona nasal.

    En todos os casos descritos, convén ter en conta que o olfacto é un sentido cunha capacidade de percepción enorme, moito máis alta que a do gusto. Ten un limiar de percepción moi rápido, aínda que se fatiga con igual celeridade. O doutor Rodríguez sinala que esta circunstancia é transcendental paira determinar se una anosmia é pasaxeira ou permanente. Todos detectamos nalgunha ocasión o ‘cheiro a humanidade’ que se experimenta cando entramos un pouco máis tarde a unha reunión xa iniciada, percepción que se disipa ao pouco tempo de permanecer nela e que pasa desapercibida paira os reunidos. Este exemplo serve paira ilustrar un feito coñecido polos médicos: se o nervio olfativo non se utiliza en períodos prolongados, pode perder a súa capacidade. Así, o que era una trastorno leve, se non se diagnostica a tempo, pode converterse nunha anosmia permanente.

    Como detectala e combatela

    Paira detectar esta enfermidade, o Hospital de Badalona, entre outros, deseñou una proba que permite determinar se a función olfativa dunha persoa é normal. Trátase de que o paciente identifique 20 cheiros comúns da vida cotiá. Así, lógrase saber se a persoa pode cheirar e identificar o que cheira. É o primeiro paso paira comprobar a evolución dos enfermos e paira deseñar os tratamentos adecuados.

    Enrique Rodríguez recoñece que os métodos utilizados “están pouco desenvolvidos aínda”. Entre as actuacións que levan a cabo paira detectar anosmia atópase a estimulación con cheiros fortes. Consiste en que o paciente detecte cheiros como o café ou o alcanfor. Se non os chega a cheirar, quere dicir que padece esta anomalía. Tamén hai olfatómetros eléctricos que detectan a capacidade de percibir cheiros. Independentemente da orixe desta enfermidade, o certo, segundo avanza o doutor, é que os tratamentos son moi prácticos. “No entanto, a eficacia de calquera actuación dependerá da rapidez da detección da patoloxía e da idade do paciente”, explica o doutor. Se a anosmia é definitiva, por causa da acción dun virus ou por un traumatismo, o tratamento será meramente paliativo, xa que é imposible recuperar o nervio olfativo. Os doutores especializados neste tipo de doenzas recomendan o uso de corticoides inhalatorios.

    En todo caso, a maior dificultade que implica esta enfermidade é o seu diagnóstico. Paira os facultativos é relativamente fácil detectar se un bebé padece xordeira ou cegueira. Con todo, determinar se este pode cheirar é máis complicado. Son moitos os casos nos que non se realizan diagnósticos positivos ata que o paciente pasa con amplitude os 10 anos de idade.