Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

A diabetes: magnitude da pandemia

Hábitos pouco saudables e o progresivo envellecemento da poboación están a provocar un incremento importante desta enfermidade
Por Montse Arboix 14 de Novembro de 2008
Img medidor glucosa
Imagen: Jessica Merz

Hoxe, 14 de novembro, celébrase o Día Mundial da Diabetes, una enfermidade que afecta a 246 millóns de persoas en todo o mundo e que, se se cumpren as previsións, alcanzará os 380 no ano 2025. En España, preto de 3.500.000 persoas padecen diabetes. Con motivo desta xornada, organizacións de pacientes e sociedades profesionais piden que se mellore o acceso ao coidado dos afectados, que se consolide a investigación e que os gobernos establezan e executen plans contra a enfermidade.

Tratamentos e estilos de vida

O fisiólogo Frederik Grant Banting, nacido o 14 de novembro de 1891, foi quen, xunto a Charles Best, logrou illar por primeira vez a insulina en 1921. Grazas a este achado a diabetes pasou de ser una enfermidade mortal a ser una enfermidade controlable. Por este motivo, a Federación Internacional da Diabetes (IDF, nas súas siglas inglesas) e a Organización Mundial da Saúde (OMS) escolleron esta data paira facerse eco, por unha banda, do alcance da enfermidade e as súas consecuencias e, por outro, dos beneficios que ten seguir de forma adecuada o tratamento e un estilo de vida saudable.

O 20 de decembro de 2006, a Asemblea Xeral das Nacións Unidas (ONU) cualificou a diabetes como a primeira enfermidade non transmisible -non infecciosa- con graves consecuencias paira a saúde mundial. Desde o ano pasado, a IDF e a OMS prestan una especial atención na incidencia á alza da diabetes tipo 2 en sectores de poboación cada vez máis novas.

Paira Anne-Marie Felton, presidenta da Federación de Enfermeiras Europeas en Diabetes (FEND) e vicepresidenta de IDF, a pandemia da diabetes é una ameaza global paira a humanidade. “A IDF, xunto con organizacións nacionais e internacionais relevantes da diabetes, celebrará este día iluminando edificios simbólicos en todo o mundo de cor azul”, anuncia Felton. Da mesma maneira, as organizacións nacionais de pacientes e as sociedades profesionais atraerán a atención dos cidadáns nos seus países sobre a necesidade de mellorar o acceso ao coidado dos enfermos, paira consolidar a investigación e paira impulsar aos gobernos a establecer plans nacionais da diabetes e executalos.

Alcance da epidemia

As cifras da diabetes mellitus (DM) son estremecedoras; cada ano desenvolven a enfermidade preto de sete millóns de persoas en todo o mundo, sobre todo, diabetes tipo 2 (95%) e un 5% tipo 1. Segundo os últimos datos dispoñibles, preto de 3,8 millóns de mortes están asociadas á diabetes, principalmente por enfermidades de tipo cardiovascular (infarto de miocardio e accidente cerebrovascular). Case a metade dos afectados teñen entre 40 e 59 anos, e o 70% deles son de países en desenvolvemento. En países como Asia, Oriente Medio, Oceanía e a zona do Caribe a incidencia alcanza entre un 12% e o 20% da poboación adulta. Os expertos prevén que no 2025, o 80% de todos os casos de diabetes atoparanse en países con ingresos baixos ou medios.

A diabetes tipo 2 está a aumentar de forma espectacular entre nenos e adolescentes e estase convertendo nun problema de saúde pública mundial

Outro factor que preocupa moito ás autoridades sanitarias é a crecente proporción de nenos afectados por diabetes tipo 1: case 70.000 menores de 14 anos desenvolven a enfermidade cada ano. A isto hai que sumarlle a prevalencia no tipo 2, que tamén aumenta de forma global, independentemente do país ao que pertenzan. Mesmo se empezan a dar casos en nenos menores de oito anos. Até agora, a diabetes mellitus 2 -a “non insulinodependiente”- veuse asociando a persoas adultas nas que os factores xenéticos, a obesidade (cabe lembrar que o 80% deles teñen sobrepeso ou obesidade), as dietas desequilibradas (moi enerxéticas e ricas en azucres sinxelos), o sedentarismo e o envellecemento foron factores de moito peso. Hoxe, este tipo de diabetes representa entre o 90% e o 95% de todos os casos.

“Nestes momentos está a observarse en todo o mundo un incremento importante na prevalencia e incidencia desta enfermidade debido principalmente a un cambio nos estilos de vida así como a unha maior esperanza de vida na poboación xeral”, sinala Francesc Xavier Cos Claramunt, especialista do Comité Executivo Primary Care Diabetes Europe e RedGEDAPS (grupo paira o estudo da Diabetes en Atención Primaria de Saúde). “Pero o que quizais maior alarma está a provocar é como afecta aos máis pequenos; proba diso é que a diabetes tipo 2, antes coñecida como do ‘adulto’, agora afecta cada vez a idades máis temperás”, engade o experto.

Este cambio na epidemiología da entidade está motivado por uns malos hábitos que se instalaron na sociedade occidental e que propiciaron un importante incremento da obesidade infantil, á vez asociada ao diagnóstico de diabetes tipo 2 nestas idades, insiste Cos.

“A Diabetes en Nenos e Adolescentes”

Por este motivo, a campaña deste ano céntrase, baixo a lema “A Diabetes en Nenos e Adolescentes”, en alertar sobre os síntomas da enfermidade, fomentar iniciativas paira reducir a cetoacidosis diabética (exceso de ácidos no organismo por un mal control da enfermidade e maior causa de morte en nenos con diabetes 1) e promover estilos de vida saudables paira axudar a previr a diabetes de tipo 2 en nenos. Outro dos obxectivos marcados é que cada vez máis nenos benefíciense do programa “Life for a Child”.

Este programa axuda no coidado de preto de 1.100 nenos en máis de 18 países no mundo, de forma local e con cada goberno, paira establecer solucións sustentables. Ademais, cobre as necesidades inmediatas dos nenos, como o acceso ao tratamento con insulina, xiringas, monitorización e educación diabetológica. “Tristemente, aínda hoxe hai moitos nenos no mundo, sobre todo en países en desenvolvemento, que non teñen ao seu alcance insulina e falecen”, engade Felton.

“Life for a Child”, ademais, recibe axuda da campaña do día Mundial da Diabetes. Os expertos creen que é necesario o apoio de institucións e autoridades sanitarias paira detectar a poboación en risco e previr a enfermidade ou, en todo caso, diminuír as complicacións que dela se derivan. Paira iso, é imprescindible dispor das ferramentas e os recursos económicos e humanos adecuados.

En nenos

En nenosA diabetes infantil está considerada una das enfermidades crónicas máis comúns nesta etapa. De non ser diagnosticada a tempo, pode provocar lesións cerebrais importantes. A diabetes tipo 1, cando hai pouca produción de insulina ou nula, non se pode previr. É a máis común en menores de 15 anos e chega a afectar a 500.000 nenos. Con todo, un diagnóstico a tempo e una boa educación sanitaria si que son decisivos paira reducir as complicacións e discapacidades e evitar falecementos.

Doutra banda, e a consecuencia dunha mala alimentación, da obesidade e un ritmo de vida sedentario, a diabetes 2 está a aumentar de forma espectacular entre nenos e adolescentes, converténdose nun problema de saúde pública mundial. Segundo as últimas evidencias dispoñibles, este tipo de diabetes pódese previr diminuíndo de peso e cun programa de actividade física moderado. Así mesmo, debe terse en conta que nenos e adolescentes viven de forma diferente a enfermidade que os adultos.

Paira eles, a monitorización dos niveis de glicosa, a medicación e o control da actividade física e das inxestas, sobre todo ao comezo, obstaculiza as súas actividades da vida diaria, o rendemento escolar e, mesmo, a súa vida social. Por este motivo é necesario que tantos médicos de familia como proxenitores e comunidade educativa aúnen as súas forzas paira axudar a este colectivo a alcanzar a adultez co menor impacto sobre o seu benestar.

“A educación debe ser gradual e individualizada en función da situación clínica do paciente e das súas necesidades”

Os nenos e as familias con nenos e adolescentes con diabetes tipo 1 requiren unha contorna social que sexa máis sensible e que teña un coñecemento básico da enfermidade. Por este motivo, “as institucións de todo o mundo e, en concreto, as de España, deben pór medios paira divulgar todo aquilo relacionado coa enfermidade diabética a estas idades”, explica Francesc Xavier Cos, “como formación a profesionais sanitarios de Atención Primaria, de centros escolares así como ás propias familias, permitirían comprender a enfermidade e saber como actuar en caso de complicación”.

Paira este experto, a sociedade actual debe adquirir un nivel de madurez que permita a pacientes con diabetes e as súas familias vivir esta condición con maior naturalidade, desposuíndoa de sentimentos de culpa e sufrimento persoal, que nalgúns casos acompaña á enfermidade.

Importancia da educación en diabetes

As actividades da educación sanitaria son un proceso dirixido a proporcionar coñecementos e informacións para que o individuo -ou a comunidade como grupo- adquira os coñecementos, técnicas e habilidades adecuados paira conseguir modificacións de comportamento voluntarias e lograr una mellor calidade de vida. No caso da educación diabetológica, os últimos datos dispoñibles demostran o seu impacto positivo na evolución clínica e a diminución de custos da asistencia sanitaria nun 70-80%.

Uno dos obxectivos da educación sanitaria, en calquera campo, é proporcionar ferramentas adecuadas para que, tanto o individuo como a comunidade, aumenten os seus coñecementos e sexan capaces de corresponsabilizarse na prevención e promoción de hábitos saudables. O obxectivo é conseguir os efectos esperados na saúde física e psíquica, ademais de estar capacitados paira tomar as decisións que implican a mellora do seu estado de saúde.

A diabetes ten determinadas particularidades que fan imprescindible a educación: porque é una enfermidade crónica, porque de non levar un bo control implica complicacións específicas e graves e, ademais, porque require a participación do paciente paira facerse un autocontrol correcto, con determinacións en sangue no seu domicilio, seguir a dieta, administrarse o tratamento, programarse actividades de exercicio físico e facer determinacións analíticas domiciliarias.

Por este motivo, a educación diabetológica é un dos alicerces básicos na terapia da diabetes. Paira Cos, esta debería exporse considerando ao paciente como centro no manexo da enfermidade, co obxectivo de fomentar a autonomía do mesmo na toma de decisións. “A educación debe empezar desde o momento do diagnóstico, debe ser gradual e individualizada en función da situación clínica do paciente e das necesidades que este presente ou requira”, engade o especialista.

Son os profesionais das unidades de diabetes de hospitais e de atención primaria, basicamente educadoras en diabetes e enfermeiras, as responsables en desenvolver este labor educativo. Neste momento, “están a realizarse esforzos desde as asociacións de pacientes con diabetes, así como desde as administracións sanitarias paira mellorar este aspecto central do tratamento da diabetes”, engade o experto do RedGEDAPS. Proba diso son os programas de educación grupal ou proxectos como o paciente experto impulsados desde algunhas comunidades autónomas.