Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Entrevista

Branca Espinet, especialista en citogenética do Hospital do Mar, de Barcelona

«No diagnóstico postnatal elaboraranse chips con xenes de distintas síndromes»
Por Clara Bassi 12 de Febreiro de 2008
Img espinet
Imagen: CONSUMER EROSKI

Potentes plataformas pintadas de cromosomas que permiten estudar todos os xenes. Son os microarrays, algunhas das novas técnicas grazas ás cales se puideron identificar máis enfermidades raras. Ademais, albíscanse outras posibilidades como o desenvolvemento de chips para o diagnóstico postnatal de distintas síndromes, segundo explica Branca Espinet, experta en citogenética, que traballa no Servizo de Patoloxía e o Laboratorio de Citología Hematológica (do Laboratorio de Referencia de Cataluña), ambos no Hospital do Mar, de Barcelona.

En que consiste a citogenética?

A citogenética é a parte da xenética que estuda os cromosomas humanos; para iso faise un cultivo de tecidos e tómanse mostras de sangue. Os cromosomas obtéñense mediante un proceso especial e o que vemos é o ADN, que está comprimido formando os cromosomas.

Que aplicacións ten a citogenética no estudo de enfermidades?

Ten dous ou tres utilidades. Unha das máis difundidas é o diagnóstico prenatal. Tómase líquido amniótico da nai gestante. Faise un cultivo citogenético dos cromosomas, dun tipo de célula que é representante do inicio do feto. Así se poden identificar alteracións cromosómicas como a trisomía 21 (da síndrome de Down), diagnosticar malformacións posteriores, ganancias ou perdas de cromosomas, ou síndromes de microdeleción (perda de material xenético), entre outras. Así mesmo, outros non tan coñecidos como a síndrome de Edwards e outros de microdeleción, como o de Prader-Willi ou a síndrome do Miaño de Gato, e as crosomopatías dos cromosomas sexuais, como a síndrome de Turner ou o de Klinefelter.

Cales son esas aplicacións menos coñecidas da citogenética?

A citogenética tamén se pode aplicar ás síndromes constitucionais do neno nado con determinados trazos morfológicos, desenvolvemento do sistema nervioso e malformacións. Nese caso, o pediatra pode sospeitar que un neno ten unha síndrome hereditaria cos cariotipos (un tipo de estudo dos cromosomas). A citogenética tamén pode axudar a facer estudos en parellas con problemas de fertilidade ou esterilidad, nas que ocorre un desequilibrio na formación de gametos e este desequilibrio conduce a abortos de repetición. Aínda que nós dedicámonos máis a leucemia e linfomas. Nestes tumores é indispensable facer un cariotipo para ver as translocaciones asociadas (intercambio de material xenético) e que definen o diagnóstico.

Nestes casos aplícanse sempre estas análises?

Nas leucemias e os linfomas é de rutina. É esencial no diagnóstico en todos.

Cales son os principais avances que se produciron na citogenética?

Na miña opinión, o que está a evolucionar máis non é a citogenética convencional, senón as técnicas adicionais complementarias, como a hibridación ‘in situ’, a fluorescencia e as variantes destas técnicas, como o pintado de cromosomas con diferentes cores.

En que consisten?

«En leucemia e linfomas é indispensable facer un cariotipo para ver o intercambio de material xenético que define o diagnóstico»
Consisten en fabricar sondas, que son fragmentos de ADN, e marcalas cuns produtos que emiten unha fluorescencia. E a hibridación ‘in situ’ en separar a dobre hélice do ADN para que poida reanidarse pero, no canto de con o ADN, coa sonda que está marcada co fluorescente. Así se pode identificar o fragmento de ADN que se quere estudar. Esta técnica chámase FISH (siglas inglesas de hibridación fluorescente ‘in situ’) e permite estudar distintas rexións cromosómicas, aínda que só unha rexión específica cada vez. Estudar todos os cromosomas tamén é posible cunha técnica que se chama multicolor FISH ou cariotipo espectral.

Empréganse na práctica clínica ou en investigación?

Estas técnicas son máis de investigación. A marcaxe dunha rexión ou dúas para ver a translocación dun xene é de uso rutineiro, pero o pintado de todos os cromosomas só o practican poucos centros en España.

Serve a citogenética para identificar enfermidades raras?

Precisamente, avanzou moito outro tipo de tecnoloxía baseada na hibridación ‘in situ’, que son plataformas que permiten analizar moitos xenes e que se chaman microarrays. Permiten estudar ganancias e perdas de material xenómico con moi alta resolución. Con elas é posible estudar todo o xenoma dunha soa vez, mentres que coa FISH só se pode estudar unha rexión cromosómica cada vez, é dicir, estudas -vas buscar- quérelo ver. En cambio, con microarrays pódense descubrir ganancias ou perdas de fragmentos pequenos de ADN que non se poden ver nin polas técnicas de xenética convencional nin por FISH, e que se descobren sen saber que existían.

Que tipo de enfermidades estúdanse con microarrays?

Desde que existen estas plataformas puidéronse identificar enfermidades raras que non se sabía que existían e que non se catalogaron. Asócianse a xenes concretos, búscanse por que están causadas e asócianse ás súas características morfológicas (ou físicas).

Aplicaranse na práctica clínica ou aínda están no ámbito da investigación?

De momento, áchanse a nivel de investigación. Teño as miñas dúbidas de que estas plataformas cheguen a usarse para estudar en cada enfermidade todo o xenoma, senón que máis ben estudaranse 5, 10 ou 20 xenes ou rexións candidatas. Estudar o xenoma enteiro pode ser moi custoso. Hai que ter en conta que, a nivel estatístico, pode comprender unha análise masiva desde 45.000 puntos a un millón de rexións, algo que non é factible para facer un diagnóstico. En cambio, creo que si que se podería facer un cribado das rexións máis interesantes do xenoma e fabricar plataformas deste tipo, cun número de puntos de análise máis manexable.

Hai algún proxecto?

No diagnóstico postnatal, por exemplo, preténdese facer chips de plataformas de microarrays que conterían os xenes ou rexións máis coñecidas de distintas síndromes.

Como son estes chips?

Un chip sería como un portaobjetos de cristal, que tería impresos, de forma especial, en vidro, fragmentos de ADN para estudalos; sería como unha matriz, con moitos puntos, que permitiría estudar certos xenes ou rexións xenómicas. Varían en función do que se queira estudar. Se é un tumor de mama, tómase unha mostra de ADN das células patolóxicas de mama e deposítanse no chip. Para estudos postnatales, tomaríanse as células do corpo do neno, na maioría de casos do sangue periférico (veas); e no de leucemias agudas, da medula ósea (onde están as células enfermas) e así se tomarían as mostras de cada parte do corpo que se desexa estudar. Hai distintos tipos de chips: os que están feitos por unha casa comercial, onde están representadas bastantes rexións do xenoma, e outros que podemos fabricar a medida.

Quérense utilizar en asistencia?

Sei que se está empezando a traballar nesta liña e, aínda que non hai ningún centro que os ofreza, cónstame que hai dous ou tres grupos interesados en ofrecer estes chips de diagnóstico a nivel asistencial, en Madrid e en Barcelona.

ENTRE 25 PREMIOS NOBEL

Img
Mozo e brillante. Así podería definirse a Branca Espinet, unha das poucas investigadoras españolas que en 2007 foi elixida para asistir a un encontro semanal con 25 Premios Nobel de Fisioloxía ou Medicamento. Só 500 investigadores de todo o mundo foron convidados a esa cita de luxo, en Lindau, xunto ao Lago Constanza. Espinet relata que o viviu intensamente e extraeu algunhas leccións: a primeira é que «as cousas non se fan soas. Conectar as mentes de todos poderíanos facer gañar moitos premios Nobel, porque o que non ve un, veo o de á beira».

A segunda é que «pensar é moi importante; hai xente que, no canto de ir ao laboratorio todo o día, retírase e dedícase a pensar tres ou catro horas ao día. Debemos dedicar máis tempo a pensar e deseñar os nosos experimentos», explica. E a terceira, entre moitas, é que os Nobel tamén teñen a súa parte humana. Entre outras cuestións, preguntáronlles por que apenas hai científicas co premio Nobel, ao que responderon que esta inxustiza non se debe a unha menor intelixencia das mulleres, senón a que a historia llo ha posto difícil. En diante, coincidiron, hai que apoialas.