Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Cannabis en tratamentos contra a dor

En Cataluña pódese utilizar xa con fins terapéuticos
Por miren 4 de Novembro de 2002

A OMS estima que cada ano falecen no mundo cinco millóns de persoas; a metade, con dor. A través destes enfermos a ciencia médica ha aprendido que a dor crónica carece de utilidade biolóxica e que, una vez de analizado como síntoma, debe ser anulado ou reducido até facelo tolerable paira o paciente. Agora ben, quen e en función de que decide cales son as sustancias pódense empregar paira mitigar a dor ou os trastornos que ocasionan algúns agresivos tratamentos médicos? Una das sustancias da controversia é o cannabis, que en Cataluña se pode utilizar xa con fins terapéuticos.

Cannabis sativa

A propia Organización Mundial da Saúde recomenda un tratamento analxésico graduado. É dicir, paira dores leves o adecuado serían os fármacos como o paracetamol, paira os moderados, pasaríase aos opiáceos débiles -codeína ou tramadol-, deixando o uso de sustancias como a morfina, a metadona ou o fentanilo -opiáceos fortes- paira os casos de dor intensa. É dicir, paira determinados casos aconsella recorrer a determinadas drogas, o que inevitablemente alimenta a polémica: que sustancias pódense usar? por que derivados do opio si e do cannabis, que é a droga ilegal máis consumida e una das menos perigosas, non?

A planta, o cannabis sativa, foi cultivada polo home desde o Neolítico e desde sempre foi empregada paira extraer fibras paira manufactúraa de tecidos e sogas, e, mesmo, como alimento paira pequenos animais domésticos. A súa facultade paira alterar a función normal do cerebro (debida á presenza do principio activo THC, ou delta-9-tetrahidrocanabinol) fixo que o seu uso tamén se fixese recorrente en cerimonias relixiosas, celebracións sociais e tratamentos médicos. Quen a incorporaron á farmacopea occidental -na oriental é imposible datar as súas primeiras aplicacións- foron o romanos. Dioscórides prescribiu as preparacións da planta como analxésico e como freo ao desexo sexual, ao que Galeno -cen anos máis tarde- engadiu que o abuso producía esterilidad.

Independentemente da controversia entre investigadores, o cannabis goza de certa tolerancia social e o seu consumo constitúe case una forma de entender a vida. Isto é, asóciase con mozos e maduros progresistas, de claras tendencias esquerdistas, defensores da paz e de cantas reivindicacións contribúan a un mundo mellor. Un retrato robot non por estereotipado incerto e que encaixa co adulto activo participante -ou simpatizante- do Maio do 68 ou o mozo objetor de conciencia. Hoxe, con prohibición polo medio, a comunidade científica segue sen porse de acordo sobre os efectos terapéuticos da que é, tras o alcol e o tabaco, a droga máis consumida. Segundo o Plan Nacional sobre Drogas, en España, case un 20% da poboación entre 15 e 65 anos probouna algunha vez e entre un 4 e un 5% utilízaa habitualmente.

Desde a súa ilegalización, os argumentos a favor ou en contra do seu uso -xa sexa terapéutico ou lúdico- estiveron sempre condicionados por prexuízos ou intereses. O exemplo máis clarificador deuse hai tan só cinco anos cando a Organización Mundial da Saúde fixo públicos datos extraídos dun estudo que revelaban que a droga tiña efectos sobre o desenvolvemento cognitivo e a capacidade psicomotora dos seus usuarios. Meses despois, a revista inglesa New Scientist fíxose co informe orixinal e desvelou que a OMS suprimira da súa declaración toda mención ás comparacións entre a marihuana e o alcol e o tabaco. Nelas concluíase que o dano xeral á saúde ocasionado polo consumo da primeira era inferior ao xerado polo uso de calquera das outras dúas.

Usos médicos

As preparacións da planta máis empregadas son a resina ou aceite de cannabis, a marihuana e o haxix. O aceite, secretado polas terminacións dos talos e que tamén cobre as flores, contén entre un 15 e un 30% de THC; a marihuana, que é a preparación seca e triturada de flores, follas e talos de pequeno tamaño e que se pode fumar soa ou mesturada con tabaco, contén entre un 5 e un 14% do principio activo; e o haxix, un exudado resinoso que, una vez prensado, mestúrase con picadura de tabaco, alcanza entre un 10 e 20% de THC. Aínda que xeralmente recoñécese que o seu consumo non é completamente seguro e lastra a súa condición de sustancia bisagra -segundo o Plan Nacional sobre Drogas, aparece en todos os modelos de policonsumo e combínase con todas as drogas, legais ou ilegais-, tamén hai un acordo xeneralizado en recoñecer os seus efectos como sedante e estimulador do apetito.

Entre os seus posibles usos médicos destaca o emprego do cannabis paira combater o glaucoma, ao reducir a presión intraocular e frear o proceso dexenerativo; a dor crónica, pois mitiga dores e molestias causadas por múltiples patoloxías; a epilepsia, ao previr os ataques nalgúns pacientes; e a esclerose múltiple e lesións de medula espinal, diminuíndo a dor muscular e os espasmos producidos por esta enfermidade. Os empregos terapéuticos máis citados son nos casos de cancro e sida. O cannabis alivia as náuseas, vómitos e perda de apetito ocasionados polo tratamento con quimioterapia aos enfermos de cancro, e con AZT e outras sustancias aos enfermos de sida. Dispor de medicación que consiga evitar estas molestias permite utilizar maiores doses de fármacos antitumorais e combinacións máis agresivas.

Pero, desgraciadamente, que os beneficios terapéuticos do cannabis e os seus derivados, e os posibles efectos secundarios do seu uso estean ou non documentados médicamente carece en moitos casos de importancia paira os enfermos, a quen ademais de causar sufrimento físico, a dor pódelles alterar a vida social e laboral. “No caso do cancro, son pacientes tan deteriorados, con tantísimos problemas e tan faltos de todo que benvido sexa calquera medicamento que lles poida aliviar un pouco e mellorar a súa calidade de vida”, explica María Luisa Franco, responsable da Unidade da Dor do Hospital de Cruces.

As curtas expectativas de vida de moitos pacientes tamén restan peso aos argumentos dos colectivos prohibicionistas. “Preocuparse porque nestes casos póidase crear ou non dependencia é bobada”, insiste Franco, quen ademais aclara que a tan temida sensación de euforia, do mesmo xeito que sucede con quen son tratados con morfina, “débese ao propio benestar, á sensación de verse libre da dor”.

En Cataluña, primeira comunidade en España na legalización do cannabis con fins terapéuticos, a agrupación Ágata de mulleres afectadas polo cancro de mama foi pioneira en tal solicitude. Alí aconsellan que “en calquera caso acúdase ao oncólogo”. “Independentemente do consello que este lles dea, e independente de que se sigan ou non as súas pautas, se a enferma decide consumir cannabis débello comunicar, porque el ten que facerlle un seguimento. Nós non promovemos o uso da marihuana; hai pacientes que nunca van chegar a necesitala. O que queremos é que sexa una opción máis paira quen si a necesitan”, matizan. A súa presidenta, Maria Dolors Albert, insiste en que “aínda que o tratamento con cannabis só lle sexa eficaz a unha persoa entre mil, habemos de permitir que teña acceso rápido e sen problemas a este tratamento, e queremos que se obteña médicamente”.

Desde a súa experiencia engade outros matices á discusión. Mentres lograr acceder a certos medicamentos é aínda un proceso longo, “a planta é de fácil cultivo, custa pouco diñeiro comprar as sementes, plantalas e coidalas. Ademais, quen non queira fumala pode consumila de diferentes formas utilizándoa en receitas caseiras como madalenas, pastas, en ensaladas?”. Coincidindo con María Luisa Franco, Albert tamén quita ferro ás críticas baseadas na capacidade adictiva do cannabis; “Una vez finalizaches o tratamento de quimioterapia do mesmo xeito que deixas de tomar outros medicamentos deixas o consumo do cannabis por que xa non o necesitas. Non crea dependencia porque o asocias á enfermidade”.

Situación legal

Con estes mesmos argumentos na man, e tras a aprobación do Parlamento de Cataluña, en marzo de 2001 presentouse ante o Senado una iniciativa parlamentaria paira instar o Goberno a impulsar a legalización do cannabis e os seus derivados paira usos terapéuticos. Na proposición non de lei, os expertos chamados a consulta mencionaron estudos científicos que destacaban que na composición da planta hai compoñentes químicos que causan a desaparición dos vómitos e a ansiedade en enfermidades como o cancro ou a sida, que requiren tratamentos moi agresivos. Ademais, explicaron que os compoñentes químicos do cannabis que non producen efectos psicoactivos teñen maior eficacia como antiinflamatorios, especialmente paira a artrite.

A proposición tamén sinalaba que “a situación de ilegalidade na que se atopa” a droga “impide que os beneficios do seu uso poidan ser una opción” paira moitas persoas e explicaba que a “acción máis eficaz proporciónana os extractos estandarizados da herba e non as súas fraccións químicas”.

A proposta non prosperou, pero pouco despois o Ministerio de Sanidade anunciou que os servizos de oncoloxía dos centros hospitalarios españois poderán recetar un fármaco cannabinoide sistético -o Nabilone- para aliviar as náuseas que provoca a quimioterapia. O medicamento, que se trae desde Gran Bretaña porque aquí non foi presentado por ningún laboratorio paira a súa aprobación na Axencia Española do Medicamento, débese solicitar a Sanidade a petición do facultativo e só poderá aplicarse en enfermos que fracasen coa administración dos actuais produtos antieméticos. Ademais, tampouco é recomendado paira todos os casos; as reaccións adversas que provoca poden ser tan graves e incapacitantes como os vómitos; efectos neurológicos, vertixe, confusión, adormecemento, euforia…., aínda que tamén elimina a dificultade que ofrece a planta paira determinar a dose exacta, e a profundidade das inhalacións que debe realizar cada enfermo en cada estado da enfermidade. Así mesmo, as preparacións de cannabis utilizadas comunmente son mesturas de moitos compostos, cuxos efectos ás veces se contrapoñen e, canto máis baixa sexa a potencia da marihuana, máis veces necesitarán os enfermos inhalala paira notar os seus efectos, o que incrementa o risco de efectos secundarios.

Desde o Plan Nacional de Drogas non se fala da prohibición dos usos médicos da marihuana, simplemente insístese en que “non existe ningún estudo definitivo e categórico que demostre de forma irrevogable” as vantaxes do uso terapéutico do cannabis ou o seu principio activo -o THC- fronte a outras sustancias que xa se utilizan na farmacoloxía. Segundo reiteradas declaracións do delegado do Goberno, Gonzalo Carballos, “ninguén se opón a que se poidan usar as sustancias desde o punto de vista terapéutico, do mesmo xeito que as derivadas do opio ou a codeína, pero hai que estudar se os efectos positivos paira a saúde son máis importantes que os problemas que puidese xerar este tipo de conduta”. Tamén se pon especial empeño en desmentir que tras a hipotética aprobación do uso médico da marihuana váiase a pasar á legalización do seu uso lúdico. De feito, una das principais preocupacións dos responsables do organismo é que os consumidores non perciben o dano inmediato e a percepción de risco baixou, o que se fai especialmente grave no aumento rexistrado do consumo experimental desta sustancia entre os escolares, vítimas da manipulación das informacións dos supostos efectos terapéuticos, e polo tanto non nocivos, da ‘maría’.

Tras Cataluña, Tiroteares, Aragón e Andalucía tamén puxeron en marcha iniciativas similares. En Bélxica, Alemaña e algúns estados norteamericanos, os enfermos dispoñen de pastillas co principio activo da marihuana co nome de Marinol. En Inglaterra, ademais, rebaixouse a cualificación de perigo e hase despenalizado a posesión de pequenas cantidades de cannabis, aínda que sen chegar á situación de Holanda ou Suíza, porque en Gran Bretaña a droga segue sometida a un mercado ilegal. Os máis decididos foron os canadenses, quen baixo estrito control médico facilitaron aos enfermos o acceso á propia planta e non a sustitutivos sintéticos.

En calquera caso, á marihuana, que nunca deixou de ser considerada una droga branda, tocoulle abrir camiño ante a posibilidade de empregar con fins terapéuticos outras sustancias adictivas máis fortes. O ano pasado, en España aprobouse a posibilidade de presentar proxectos de ensaio clínico relacionados coa heroína á Axencia Española do Medicamento. Estas probas, que só se poderán realizar un tempo limitado e suxeitos a unhas ríxidas condicións, pretenden comparar os efectos da heroína, a morfina e a metadona orais en heroinómanos que presentan fracaso reiterado en todas as alternativas terapéuticas convencionais.