Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Consentimento informado

O consentimento informado outorga ao paciente o dereito a decidir libremente sobre o seu tratamento
Por Montse Arboix 1 de Novembro de 2006

Unha intervención dentro do ámbito sanitario só pode realizarse se a persoa afectada ha dado o seu libre consentimento. Se o afectado non está capacitado paira tomar decisións, a Lei obriga a obter o consentimento dos seus familiares ou persoas vinculadas. Pero existen diversas excepcións nas que a saúde pública está por encima do dereito individual. Ademais, non é una opción inalterable; en calquera momento pode modificarse se así se cre conveniente. Aínda que este documento exclúe ao profesional médico de responsabilidade por consecuencias previsibles, non o redime por neglixencia ou imprudencia nas súas obrigacións.

Requisitos do consentimento informado

Requisitos do consentimento informado

Cando una persoa convértese en paciente ten o dereito a decidir si quere ou non someterse a determinados procesos diagnósticos ou terapéuticos relacionados coa súa enfermidade, e mesmo decidir sobre o prognóstico e a finalidade docente e investigadora concernentes á súa saúde. Así o ampara a Lei Xeral de Sanidade. Por consentimento informado enténdese a aceptación asinada polo enfermo ou familiares de determinadas actuacións médicas despois de ter a suficiente información sobre a súa conveniencia, vantaxes, riscos e alternativas. Este documento carece de valor sen a información previa pertinente.

A información debe ser comprensible paira quen a recibe e completa, incluíndo obxectivos, beneficios e riscos

O consentimento informado debe reunir polo menos tres requisitos fundamentais. A voluntariedad do individuo permítelle decidir libremente e sen coacción se quere someterse a un estudo ou tratamento. Este carácter voluntario incúmprese cando se solicita desde a autoridade ou non se brinda o tempo necesario para que o paciente ou os seus familiares poidan reflexionar e tomar una decisión. Ademais deberíase brindar a posibilidade de contar co asesoramento dunha persoa experta na materia. A función da información é proporcionar os datos adecuados e necesarios a quen debe tomar una elección para que poida facelo sen rumbos. O tipo de información debe ser comprensible e completa, e debe incluír os obxectivos, os beneficios, os riscos reais ou potenciais que se poidan derivar e a opción claramente especificada de rexeitar o tratamento ou estudo en calquera momento sen que por iso aféctelle noutros tratamentos.

Joana Gabriele Muñiz, investigadora da Fundación Biblioteca Josep Laporte de Barcelona e responsable de webpacientes, explica que «aínda que é un tema recorrente, a remisión positiva aos dereitos do paciente no contexto do sistema sanitario español continúa sendo una materia pendente o relativo ao coñecemento, comprensión e correcta interpretación de tales dereitos».

A información terapéutica

Una información clara e adecuada é fundamental para que se estableza una relación médico-paciente de calidade e para que o paciente recoñeza e acepte a súa enfermidade e poida adecuarse á situación patolóxica que padece. Está demostrado que una boa información médica contribúe a un mellor seguimento da terapia e reforza a colaboración do paciente en todo o proceso, mellorando a calidade asistencial. Indalecio Morán, médico intensivista do Hospital da Santa Creu i Sant Pau de Barcelona, opina que a información clara e concisa evita problemas posteriores de entendemento. «É una parte primordial da atención médica e ás veces non se lle presta a importancia debida», engade o especialista.

Na Lei de autonomía do paciente de 2002 se explicita que a información ha de ser completa, verbal e escrita e, sobre todo, mediante termos comprensibles, tanto paira o propio paciente como paira os seus familiares e persoas vinculadas. Este proceso informativo é, principalmente, un proceso verbal e continuado, que se debe prestar en todas e cada una das actuacións asistenciais. A información terapéutica debe incluír diagnóstico, prognóstico e alternativas de tratamento, así como os seus riscos e consecuencias. Tamén inclúe a formulación do dereito á información epidemiolóxica debido á importancia que tomou a saúde pública.

Excepcións do consentimento

Excepcións do consentimento

A lei Xeral de sanidade exceptúa a obrigación do consentimento informado nalgúns casos, como cando a non intervención sexa un risco potencial paira a saúde pública. Esta excepción está relacionada coa adopción de medidas de recoñecemento, tratamento, hospitalización e control dos enfermos ou persoas que estean en contacto con estes e co medio ambiente inmediato, cando se supoñan riscos paira a saúde da poboación e sobre todo naqueles casos de enfermidade facilmente transmisible. A saúde pública está por encima da liberdade individual, a condición de que estea validado por razóns sanitarias.

Cando una persoa non está capacitada paira a toma de decisións, tanto de dereito, por existir algún tipo de incapacitación ou ser menor de idade, como de feito, por exemplo no caso dun paciente en coma, a Lei obriga a obter o consentimento dos seus familiares ou achegados. No caso de que non se coñezan parentes, o médico pode asumir o consentimento ata que o paciente estea en condicións de facelo. Tamén pode ocorrer que os familiares se neguen a unha determinada actuación, o que suporía un efecto prexudicial paira o paciente. Neste caso, o médico ou a dirección do centro onde se lle atende deberán dirixirse ao xuíz para que proporcione autorización. Se un paciente está en situación de risco inminente, o médico actuará en por si, concibíndoo como suposto de urxencia. En pacientes menores de idade e en casos de incapacidade legal, física ou mental, admítese o consentimento informado do representante legal. Si neste caso houbese risco grave paira a saúde pública ou a vida do paciente, só se tería en conta o consentimento do representante legal.

A saúde pública está por encima da liberdade individual, a condición de que estea validado por razóns sanitarias

O suposto de urxencia é outra das excepcións contempladas na Lei Xeral de Sanidade. Nunha situación de risco inmediato e grave tanto paira a integridade física ou psíquica do enfermo, que lle poidan ocasionar danos irreversibles ou perigo de morte, este consentimento pode obviarse. Indalecio Morán explica que os procedementos de urxencia realizados en servizos de medicamento intensivo, que posteriormente se explican á familia, deben procurar una información correcta e comprensible.

«Cando existe una urxencia, como no suposto de intervención cirúrxica de forma emerxente a un paciente, sen poder esperar que a familia chegue paira asinar o consentimento, sempre se proporciona información por teléfono, deixando constancia na historia clínica e máis tarde proporcionando as aclaracións adecuadas», afirma o especialista. «Estes extremos están facilitados e son máis comprensibles, sempre que a información sexa fluída, completa e diaria, cos familiares dos pacientes gravemente enfermos», engade Morán.

Necesita mellorar

Necesita mellorar

Segundo explica Joana Gabriele, en España continúa existindo un déficit na realización de estudos cualitativos e cuantitativos que arroxen luz sobre a situación real do consentimento informado, a nivel de información e comprensibilidad por parte do propio paciente. Por iso, os datos arroxados por parte dos informes de queixas e reclamacións sanitarias das diversas comunidades autónomas aproxímannos aos resultados solicitados do recente estudo A percepción do Consentimento escrito por parte dos pacientes, levado a cabo no Reino Unido.

«Os elementos susceptibles de mellora en contextos sanitarios tan diversos como o español e o británico son, dun lado, a adaptación do consentimento informado á idade, cultura legal e sanitaria, psicoloxía e estado emocional do paciente, previo ao consentimento. Doutro lado, a optimización dos procedementos de obtención e a obtención en si e a formulación de devandito consentimento», engade a investigadora.

«Aínda que as Comisións de Bioética realizaron un gran esforzo hai que continuar mellorando no tempo»

Os resultados do estudo británico revelan que o consentimento informado é, na actualidade, un procedemento mellorable desde o punto de vista da liberdade de decisión, desde a súa estandarización, e o que é máis importante, desde a súa axuste a indicadores baseados na excelencia informativa, formativa e educadora do destinatario final: paciente e o usuario sanitario. «Non cabe dúbida de que aínda que as Comisións de Bioética realizaron un esforzo neste sentido cabe continuar realizando melloras perdurables no tempo e adaptadas á complexidade da materia médico-legal», destaca Gabriele.

Os expertos están de acordo en que é necesario avanzar desde un consentimento informado baseado na aceptación ou rexeitamento dunha recomendación médica, ao concepto dunha elección informada, baseada nunha relación equitativa profesional sanitaria e paciente, con respecto mutuo e nunha percepción de democracia sanitaria participativa.