Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Crise psicolóxica no profesorado

As baixas laborais por depresión, tensión ou ansiedade supoñen o 11% do total, o dobre que outras profesións
Por miren 9 de Setembro de 2004

Os psicólogos aseguran que o papel que os docentes desempeñan na socialización dos máis novos é determinante. A súa actividade diaria é de especial importancia porque comparten, xunto cos proxenitores, a educación das novas xeracións. Con todo, o profesorado atopa trabas moi importantes na realización do seu traballo, até o punto de sufrir constantes crises psicolóxicas. E é que parece que o seu labor soporta cada vez maior presión dentro de una sociedade moi competitiva. As causas e as consecuencias afectan de maneira directa aos estudantes.

Sofren o dobre de baixas laborais

Nos últimos tempos o rol dos profesores cambiou. Outrora ocupaban una posición de autoridade e de recoñecemento mentres que hoxe día varias circunstancias alteraron aquel papel. Tanto é así que cada vez é máis significativo o número de docentes que mostran o seu malestar pola situación que viven, ben polas súas condicións laborais, ben pola presión á que ven sometidos desde frontes diversas -alumnado, pais ou Administración, entre outros-. Todo iso deriva na aparición crecente de patoloxías de carácter psicolóxico, até tal punto que a atención da comunidade educativa fíxase, cada vez con maior atención, nun problema que incide na calidade educativa e na saúde do profesorado.

A xuízo de Valentín Martínez-Otero, doutor en Psicoloxía e Pedagoxía, ademais de profesor na Universidade Complutense de Madrid, na sociedade actual se atisba certa preocupación polo estado psicolóxico do profesorado. Así o explica na súa carta ‘A saúde do profesorado’. Nela, indica que a educación foi, é e debería ser, principalmente, “relación humana”. Iso significa que a acción educativa debería comportar no profesor compromisos emocionais e persoais. En definitiva: debería supor a implicación do docente no desenvolvemento cívico e educativo dos seus alumnos. Respecto diso, Martínez-Otero avanza que “o trato co educador pode reportar unha infinidade de alegrías, pero tamén frustracións e decepcións e, polo tanto, ansiedade”.

Problemas psicolóxicos

O ámbito do ensino non é alleo aos episodios de tensións, ansiedade e depresión que caracterizan o mundo laboral. O preocupante é que a incidencia das baixas laborais por motivos psicolóxicos afecta especialmente aos profesionais da docencia. De feito, segundo denuncia STEs, Sindicato de Traballadores do Ensino, este tipo de episodios provoca o 11% das baixas que afectan os profesores, cando entre outros profesionais só xera o 5%. Neste punto, Alfredo Fierro, que foi director do Gabinete do secretario de Estado de Educación, aclara que “estes trastornos non son exclusivos dos profesores. A competitividade e os cambios vertixinosos ameazan o equilibrio de moitos traballadores”.

Estas cifras complétanse co estudo sobre ‘Baixas laborais e riscos psico-sociais no ensino’, elaborado por Manuel García Calleja, que reflicte que quen máis baixas solicitan son os profesores. Entre as conclusións destaca que son as profesoras, concretamente, as que copan case o 75% das baixas por cuestións psicolóxicas. Ademais, os educadores de entre 30 e 39 anos, e os de entre 50 e 59, son os máis proclives a caer enfermos por episodios de tensións e similares, alcanzando o 64% dos casos.

Os profesores de secundaria, os máis afectados

Estes docentes representan o 61% das baixas laborais por tensións, depresión ou ansiedade, polo que no estudo anteriormente citado deducen que os profesores de secundaria están baixo maior presión que os seus compañeiros de primaria. Segundo Martínez-Otero, a razón podería residir nas características do alumnado ao seu cargo. “Os estudantes de instituto atravesan idades complicadas, coa chegada da puberdade. Ademais, están a un paso de ter que decidir o seu futuro académico ou profesional e padecen con maior virulencia o fracaso escolar. Por iso, e por outras circunstancias, os docentes encargados deles ven sometidos a maior presión”, explica.

“Máis aló dos motivos pódese establecer que as baixas laborais por cuestións psicolóxicas entre o profesorado duran una media de 35 días”, segundo García Calleja. Nese período trátanse enfermidades como a depresión, que alcanza o 74% deste tipo de incidencias patolóxicas nos docentes.

Aínda que como en calquera profesión os profesores non constitúen un colectivo homoxéneo, Martínez-Otero reitera que a docencia destaca principalmente polo trato directo con persoas. Este profesor universitario sinala que a relación co alumnado “é una das partes máis gratificantes da actividade educativa”. Con todo, tamén explica que cada vez é maior o número dos casos nos que a relación profesor-alumno está rexida pola tensión, “xa sexa pola indisciplina dos escolares ou porque o educador carece de habilidades sociais”.

Aparición do burnout

O profesor Marínez Otero incinde en que non é inusual que o profesor se manteña moi vixiante durante varias horas ao día e que asuma funcións policiais e parentales, que lle levan ao esgotamento profesional. “Dita sobrecarga, xunto ás insatisfaccións e á falta de entendemento con outros membros da comunidade educativa -colegas, pais e alumnos- pode derivar na aparición entre o profesorado de alteracións como a fatiga, diminución da concentración e do rendemento, ansiedade, insomnio ou trastornos dixestivos, entre outros”, concreta. Martínez-Otero asegura que, en ocasións, a presión do traballo afecta de tal maneira ao profesor que este sofre un desequilibrio no seu organismo. Esta alteración forma parte dos síntomas que se dan cando se manifesta a síndrome do esgotamento profesional ou burnout, que se manifesta no cansazo psicofísico e no abatemento. “Os profesores que sofren este problema adoitan presentar dificultades paira manter a atención, así como a idea de ser atacados por compañeiros ou alumnos, irritabilidad e tristeza ou abandono do traballo ou abuso do consumo de sustancias tóxicas”, explica.

Razóns principais do malestar docente

A xuízo de Alfredo Fierro, as principais causas de insatisfacción no profesorado son as seguintes:

  • As incertezas polos continuos cambios lexislativos que xorden en materia educativa. Nos últimos anos, o marco que rexe a Educación modificouse con certa profusión. Iso podería xerar desasosego en boa parte do profesorado, xa que xera un constante esforzo de adaptación ás novas circunstancias e estratexias.
  • Diminución do prestixio social. Ao mesmo tempo que a sociedade se transformou, a imaxe do profesor degradouse. Os expertos consultados avalan que se debilitou a relación entre pais e educadores. Quizais, en ocasións, acusouse aos profesores de ser os únicos responsables do fracaso escolar, cando a familia tamén se debe involucrar na educación dos seus fillos.
  • Condutas antisociais dalgúns alumnos. En certos casos, a situación vólvese insustentable. Hai casos en que os profesores son obxecto de ameazas e agresións. Mesmo temen acudir ao centro educativo.
  • Remuneración. Como en todas as profesións, hai profesores que non están conformes co seu salario. Ademais, danse casos de educadores que exercen a súa profesión con contratos precarios ou que carecen de estabilidade laboral.
  • Formación psicopedagógica insuficiente. Os profesionais recoñecen que a súa formación debe ir máis aló da mera formación académica. Ao seu xuízo, deben de abandonar a idea de profesor paira asumir as funcións de humanizador.

Rodríguez sinala tamén que os educadores máis propensos a padecer trastornos psíquicos son quen presentan “inclinación a competir, alto nivel de aspiracións, inseguridade, sentimentos de culpa e baixa autoestima”.

Como se pode previr

A satisfacción laboral é necesaria para que os traballadores implíquense nas súas tarefas. Obviamente, no caso da educación, o benestar do profesorado proxéctase sobre os seus alumnos. Da boa disposición do docente germina o interese entre os alumnos. Estas poderían ser algunhas pautas preventivas paira evitar o malestar docente, a xuízo de Alfredo Fierro.

  • Dispor dun proxecto educativo que faga crecer como persoas e profesionais.
  • Difundir o sentimento de comunidade, xa que este arroupa a personalidade do docente.
  • Gozar dos pequenos logros.
  • Intercambiar experiencias con outros colegas.
  • Tratar de ser creativos
  • O centro educativo. A institución debe achegar os compoñentes de confianza, seguridade e respecto.