Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Demencia senil

O aumento da esperanza de vida dispara os casos de Alzheimer e doutras enfermidades dexenerativas do cerebro
Por Yolanda A.C. 4 de Abril de 2005

Os primeiros síntomas son os esquecementos que se achacan á idade: non saber onde se deixaron as chaves de casa ou que se ía a comprar no supermercado son os típicos primeiros avisos e os máis comúns da demencia senil, que en máis do 70% dos casos corresponden ao temido mal de Alzheimer. O aumento da esperanza de vida supuxo un incremento destas patoloxías entre a poboación maior de 65 anos. Son practicamente irreversibles e non afectan só a quen as padece, senón á súa contorna familiar.

Que é una demencia?

O termo demencia deriva do latín ‘demens, dementatus’, que significa sen mente. Este trastorno cerebral deixa á persoa cunhas habilidades moi reducidas paira a súa actividade diaria, debido á dexeneración progresiva das neuronas. A curto prazo detéctase pola perda da ‘memoria inmediata’; con todo, nunha última fase poden aparecer alucinacións, cambios repentinos de humor, e mesmo problemas de mobilidade ao perder a noción da individualidade. A palabra senil só indica que se sofre tras cumprir os 65 anos.

Entre os enfermos hai máis mulleres que homes, precisamente porque a súa esperanza de vida é maior. Con todo, tamén existe una predisposición xenética relacionada coa diminución do nivel hormonal, segundo o presidente da Fundación Antidemencia Ao-Andalus, geriatra do Hospital Clínico Universitario ‘Virxe da Vitoria’ de Málaga e profesor da Facultade de Medicina desta cidade, Carlos Linares, quen engade que o 35% das mulleres maiores de 65 anos padecerá una patoloxía demencial, mentres que no caso dos homes esa porcentaxe é do 18%.

Cando se fala de demencia, no 70% dos casos faise referencia ao mal de Alzheimer. En xeral, como informa Linares, hai 68 patoloxías que poden xerar un cadro demencial, por exemplo o Parkinson, as enfermidades con corpos de Lewy, de Pick, de Huntington ou de Biswanger, e a sida, entre outras. Estas doenzas afectan á zona do cerebro onde se atopa a memoria e as funcións cognitivas, polo que, principalmente, alteran o entendemento, o xuízo, a fala, a capacidade de cálculo, o pensamento e a orientación. Non todas se deterioran simultaneamente, senón que é un proceso continuo.

Una forma de clasificar as demencias é atendendo ás causas que as producen. A psicóloga Inés Quiroga, da Fundación Alzheimer España, sinala, neste sentido, que as denominadas primarias non teñen una razón coñecida e a demencia é o trastorno principal (enfermidades de Alzheimer ou de Pick), mentres que, nas secundarias, é consecuencia doutra patoloxía (a sida, un trauma cranioencefálico ou un déficit vitamínico).

Diagnóstico e fases

É complicado determinar cantas persoas padecen algún tipo de demencia. Aínda que no caso concreto do Alzheimer, estímase que, en España, actualmente, hai uns 850.000 enfermos. De feito, a poboación española maior de 65 anos pasou de representar un 9% a un 16,8%, e, segundo Quiroga, deses anciáns, en 2005, calcúlase que os dependentes, na maioría dos casos por unha demencia, serán 1.240.000 en estado leve; 365.000 en moderado e 794.000 en estado grave.

Diagnosticar a demencia de forma precoz é moi difícil, xa que os pequenos esquecementos das primeiras fases achácanse á idade. Ademais, conforme fanse máis importantes, os propios enfermos tenden a negar esa situación ou a ocultala. Por iso, os expertos recomendan que, cando un familiar ou achegado detecte algún indicio, leve ao paciente ao médico de familia ou directamente a un geriatra, neurólogo ou psiquiatra. A representante da Fundación Alzheimer España asegura que paira determinar a existencia desta enfermidade, ademais dunhas probas analíticas, hai uns “tests moi sinxelos“. No entanto, o diagnóstico certeiro non se terá ata que o paciente faleza e practíqueselle a autopsia.

A pesar diso, a desinformación da familia, que moitas veces atribúe os síntomas á idade, e a insuficiente atención dos médicos, que con frecuencia infravaloran a perda de memoria do paciente, conxúganse paira elevar até o 40% a cifra de enfermos de Alzheimer sen diagnosticar nin tratar. Os familiares son, con todo, os primeiros en detectalo (no 76% dos casos, segundo un estudo). Precisamente, esta investigación reduce ao 17% a porcentaxe de quen acoden á consulta nada máis darse conta do problema de memoria da súa ser querido, mentres que o 22% espera máis dun ano. Segundo Quiroga, o tempo medio desde que aparece ata que se diagnostica é de dous anos.

O enfermo de Alzheimer pasa por tres fases, segundo o grao de dexeneración do seu cerebro:

  • A etapa inicial. Dura de tres a catro anos e nela onde aparecen fallos de memoria inmediata, perda de palabras, nomes e obxectos ou trastornos de ánimo, que, en moitas ocasións, poderían confundirse con ansiedade ou depresión; no entanto, a persoa pode levar una vida practicamente normal.
  • O estadio intermedio. Alárgase durante dous ou tres anos. Nesta fase o enfermo perde a memoria remota e aparece a apraxia (incapacidade total ou parcial de realizar movementos voluntarios), dificultade paira desenvolver tarefas complexas, desorientación, imposibilidade de recoñecer a persoas que antes lle eran familiares e problemas na linguaxe.
  • Fase terminal. Caracterízase porque é incapaz de valerse en por si, non coñece aos seus achegados, sofre de incontinencia e non se relaciona.

Tratamentos e recursos asistenciais

Una vez que se diagnostica a enfermidade, o máis conveniente é que os familiares busquen axuda en asociacións porque son as que máis lles poden asesorar. Quiroga subliña que o principal é buscar apoios na familia, de modo que “todos decidan como se van a enfrontar a esta situación e como van distribuír a carga”. A psicóloga declara que a vida media dun enfermo con demencia é de 10 anos, un período “demasiado longo para que só una persoa estea a cargo do paciente, como adoita ocorrer habitualmente”.

Tamén hai outras axudas, como fármacos, que atrasan a evolución da doenza; a súa efectividade aumenta dependendo da fase en que se atope, é dicir, canto antes diagnostíquese, máis se retardará o proceso. A combinación dos medicamentos coa terapia de memoria, por exemplo, pode facer que enfermidades como o Alzheimer avancen máis lentamente, aínda que, polo momento, non conseguirán erradicalas.

Ademais, existe una infraestrutura asistencial que serve tanto paira mellorar o tratamento como paira dar apoio á familia. No entanto, esta estrutura non se atopa en todo o territorio nacional. Quiroga explica que hai clínicas destinadas a enfermos en estadios iniciais, onde se realizan terapias de memoria e exercicios de cálculo.

Paira os que se atopan nunha fase leve ou moderada da enfermidade hai centros de día e paira os que están nunha etapa media ou grave, os hospitais de día son os máis indicados, xa que neles é posible mellorar a súa calidade de vida. De igual modo, os servizos de axuda a domicilio, que, por regra xeral, dependen dos concellos e dalgunhas asociacións de familiares de enfermos, permiten ofrecer apoio ao coidador. Por último, áchanse as residencias (públicas, privadas ou dependentes de asociacións), dirixidas sobre todo aos casos máis graves, cando o paciente xa presenta trastornos na conduta, desorientación e non recoñece ás persoas achegadas.

Uno dos problemas do coidado destes enfermos é o custo, que aumenta conforme avanza a enfermidade. Un estudo realizado en 2004 pola Unidade de Valoración da Memoria e as Demencias do Hospital Santa Caterina (Xirona) e o Instituto Euroclin (Barcelona) estímao en preto de 90.000 euros desde o diagnóstico até o falecemento. Con todo, a Confederación Española de Familiares de Enfermos de Alzheimer e outras Demencias (CEAFA) afirma que ese mantemento supón ao redor de 30.000 euros ao ano.

En xeral, os custos directos e indirectos derivados da enfermidade de Alzheimer ascenden a 1.150 euros mensuais nos casos máis graves. Nos máis leves, necesítase un gasto medio de 419 euros ao mes e de 642 euros paira os pacientes na fase intermedia.

Consellos paira coidar ao paciente

O perfil do coidador é o dunha muller, habitualmente a filla do paciente, cunha idade de entre 40 e 50 anos, casada e con fillos. Moitas delas teñen traballo e carecen de calquera tipo de formación sobre a atención a estes enfermos. Toda a familia sofre estas doenzas, pero principalmente a persoa que ha de asistir a quen as padece, que, mesmo, chega a presentar depresión, insomnio, agresividade e cambios de humor.

E é que convivir cun enfermo de Alzheimer ou de calquera outra demencia non é una tarefa sinxela. Paira facilitar esa relación, as asociacións de familiares aconsellan posibilitar aos pacientes que recoñezan a súa contorna, evitando os cambios e mantendo una rutina. Poden perderse con frecuencia, polo que é necesario que en todo momento sáibase onde están; así, un método usado paira previr que se extravíen é pór campás en todas as portas que dean ao exterior.

No entanto, o exceso de coidado sobre o paciente non é recomendable, no posible hai que facilitar a súa independencia e autocuidado, polo menos mentres a enfermidade non avance do todo. Nos casos máis graves os enfermos non teñen fame ou sede, polo que hai que asegurarse de que comen e beben.

É importante dar apoio emocional ao paciente e tamén ao coidador. De feito, as asociacións de familiares recomendan que a persoa responsable do enfermo non tenda a asumir o coidado en solitario. O apoio destas organizacións é, segundo resaltan Quiroga e Linares, “fundamental” paira poder facer fronte á situación.