Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Diabetes e saúde mental

A estreita relación entre corpo e mente provoca, no caso da diabetes, que as persoas afectadas padezan complicacións mentais como depresión ou angustia
Por xavi 18 de Xullo de 2006

Até que punto pode una enfermidade mental influír nunha doenza física? É posible que, pola contra, un problema físico desemboque nun mal de índole psicolóxica? No caso da diabetes, ambas as cuestións teñen una resposta afirmativa. Aínda que non existen estudos sistemáticos sobre a complexa relación entre saúde mental e diabetes, un recente traballo realizado por expertos da Universidade de Washington asegura que os esquizofrénicos que padecen diabetes ven agudizados os seus problemas físicos debido á súa enfermidade mental e ao tratamento que reciben paira controlala. Por outra banda, os diabéticos (entre o 5% e o 6% da poboación) son propensos a padecer trastornos mentais menores, talles como depresión ou angustia, especialmente derivadas do carácter crónico da súa enfermidade, aínda que posiblemente tamén debido ao desenvolvemento da mesma.

Azucre no sangue

Azucre no sangueA súa presenza no organismo é fundamental, pero nas doses xustas. Un exceso ou un defecto deste elemento pode provocar problemas de índole físico ou psicolóxico de gran envergadura. Trátase da glicosa, do azucre, a principal fonte de enerxía do corpo humano. Tras consumir alimentos, o organismo descomponos converténdoos en glicosa, elemento que toman as células paira fabricar enerxía. Que sucede na diabetes? Que a glicosa non pode entrar ás células e permanece no sangue debido a que o páncreas non segrega a suficiente insulina, ou a que o corpo se resiste á mesma polo que son necesarias grandes cantidades desta paira manter a cantidade normal de glicosa no sangue. O nome da enfermidade fai referencia a este exceso de dozura, xa que diabetes mellitus -a máis común e cuxa incidencia na poboación é de entre o 5% e o 6%- debe o seu nome ao grego e significa literalmente ‘mel (mellitus) que pasa a través (diabetes)’.

Nas persoas que non teñen diabetes os niveis normais de glicosa en sangue mantéñense entre 70 e 140 mg/dl

Dous das doenzas máis importantes asociadas á diabetes son a hiperglucemia (exceso de azucre en sangue polas deficiencias de secreción e acción da insulina) e a hipoglucemia. Nas persoas que non teñen diabetes os niveis de azucre en sangue mantéñense entre 70 e 140 mg/dl. Quen reciben insulina ou toman pastillas paira a diabetes poden ter niveis de azucre no sangue demasiado baixos (inferiores a 70mg/dl), o que se coñece como hipoglucemia. Tanto una como outra poden provocar en quen as padece complicacións mentais, aínda que segundo asegura Mikel Urretavizcaya, psiquiatra do hospital de Bellvitge de Badalona, a atención psiquiátrica á diabetes foi moi esporádica até o momento e a relación diabetes-saúde mental aínda se atopa en fase de investigación. En xeral, sinala, as complicacións psiquiátricas son derivadas da adaptación á enfermidade e ao curso crónico da mesma, ou ben secundarias á propia diabetes mellitus. Coincide con esta opinión Ricardo Crisóstomo Pizarro, xefe de Psiquiatría III do hospital Gregorio Marañón de Madrid, quen afirma que entre os diabéticos son frecuentes, «máis que entre a poboación xeral sa», trastornos menores como depresión e ansiedade.

Aceptar a enfermidade

Aceptar a enfermidadeDepresión, irritabilidad, hipocondría? Milagres Otegui, psiquiatra con longa experiencia no Instituto de Diabetes, asegura que en gran medida os problemas mentais dos diabéticos teñen a súa orixe na non aceptación da súa enfermidade, tanto do enfermo como da súa familia, xa que non é fácil aprender a convivir con posibles hospitalizacións ou ter que asumir una enorme responsabilidade, pois na diabetes é fundamental a intervención activa do paciente no control da súa enfermidade (inxeccións diarias de insulina e dieta estrita, entre outros). De feito, o 64% dos pacientes que padecen episodios depresivos, fano durante o ano seguinte a coñecer o diagnóstico.

A evolución da enfermidade, a certeza da súa cronicidad ou de posibles complicacións graves, así como a dificultade paira manter o control dietético esencial nesta enfermidade poden contribuír tamén ao desenvolvemento neurótico da personalidade, segundo indica Urretavizcaya. «Aparecen actitudes hipocondríacas, moitos pacientes teñen tendencia á inestabilidade emocional, a irritabilidad, ou ben actitudes de soidade e desesperanza», explica o psiquiatra. A explicación a estas desordes, con todo, non entra só no campo da psicoloxía, senón no da bioloxía. Un exemplo da estreita relación entre corpo e mente queda de manifesto ao comprobar cientificamente que as situacións estresantes producen fluctuaciones dos valores de glicosa. Estes cambios son de maior magnitude entre os diabéticos que entre as persoas que non padecen a enfermidade.

O 64% dos pacientes que padecen episodios depresivos, fano durante o ano seguinte a coñecer o diagnóstico

A aceptación da diabetes cobra especial relevancia entre os adolescentes, quen a miúdo derivan nun proceso psicopático de rebeldía ante a situación que lle tocou vivir. Otegui explica que a dificultade paira levar o mesmo ritmo de vida que o resto de mozos crea enormes complicacións entre os mozos diabéticos. «Algúns deixan o tratamento, e iso leva a consecuencias terribles, que ademais son irreversibles, como problemas de crecemento, vasculares e oculares». O experto de Bellvitge vai máis aló e sinala que se poden desencadear episodios de rebelión explosiva, que desembocan no abandono persoal, abandono que ás veces encobre una conduta suicida. Non só os mozos, tamén moitos adultos pasan por situacións complexas, como problemas na relación de parella debido ás alteracións sexuais que provoca a diabetes.

Ademais das alteracións sexuais, os principais trastornos psiquiátricos que poden sufrir as persoas que padecen diabetes son dificultades paira concentrarse, inestabilidade emocional, trastornos de ansiedade (crise de angustia con medo extremo sen causa real que o provoque), depresión, así como trastornos amnésicos e psicóticos. Por iso, os expertos conceden especial relevancia ao tratamento psiquiátrico na diabetes, cuxo obxectivo é axudar a conseguir o mellor control metabólico posible e contribuír a mellorar a calidade de vida. A pesar da existencia destes problemas, Crisóstomo sinala tamén que hai que ter en conta que os enfermos somáticos crónicos son, nun gran número de casos, persoas tan adaptadas á súa enfermidade que non sofren un dano moi elevado, tendo en conta as consecuencias que podería ocasionarlles o padecer una enfermidade tan grave como a diabetes.

Problemas en esquizofrénicos

Problemas en esquizofrénicosQuen non se adaptan do mesmo xeito a convivir cunha enfermidade que require tantos coidados son os enfermos mentais. Segundo numerosos estudos, a diabetes é una patoloxía que aparece con moita frecuencia entre pacientes que padecen esquizofrenia. De feito, estímase que uno de cada cinco esquizofrénicos padece diabetes ou pode chegar a desenvolvela, o dobre que entre o resto da poboación. Paira poder explicarse estas cifras Crisóstomo asegura que hai que ter en conta o estilo de vida destes pacientes, caracterizado polo sedentarismo e por un réxime alimenticio inadecuado na maioría das ocasións.

«A diabetes descontrolada pode arruinar a vida dunha persoa tanto como a esquizofrenia descontrolada»

Máis que a enfermidade física en si, o que agrava a situación dun paciente esquizofrénico que padece diabetes é o descontrol que preside a súa vida, que lle impide en ocasións cumprir as rutinas que impón a enfermidade e que lle levan a coidarse peor que una persoa diabética que non padece enfermidade mental, segundo explica Crisóstomo. E non se trata dunha cuestión baladí, porque non hai que perder de vista que «a diabetes descontrolada pode arruinar a vida dunha persoa tanto como a esquizofrenia descontrolada», segundo un recente estudo realizado por expertos da universidade americana de Washington. A situación é tal que en Estados Unidos morren xa máis enfermos mentais por mor de problemas cardíacos ou de diabetes que por mor dun suicidio, o que levou aos psiquiatras a reformularse o modo de actuación fronte a estes enfermos e prestar máis atención ao aspecto físico dos seus enfermos mentais.

Con todo, a situación non é tan sinxela. Polo menos, así o asegura o xefe de Psiquiatría III do hospital Gregorio Marañón de Madrid, quen explica que non basta cun cambio de actitude e una maior vixilancia ao aspecto biolóxico do enfermo mental. O médico mete o dedo na chaga doutro dos grandes problemas neste aspecto, que non é outro que a evidencia de que moitos dos fármacos que deben inxerir os esquizofrénicos paira poder combater a súa enfermidade mental favorecen a aparición da diabetes ou agravan algún dos seus síntomas. «Os neurolépticos (fármacos antipsicóticos) resultan moi efectivos paira tratar a esquizofrenia, pero provocan outras consecuencias no organismo de quen o inxere. É a cruz da moeda», sinala.