Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Erros de medicación

O 4,7% dos ingresos hospitalarios débese a erros de medicación do propio paciente
Por EROSKI Consumer 31 de Outubro de 2002

En calquera tratamento é vital a responsabilidade do paciente. É el quen asume, ao mesmo tempo, o papel de enfermo e enfermeiro. Quen ha de estar atento a posibles molestias, alteracións do organismo, reaccións do seu corpo aos antibióticos que estea a tomar e, sobre todo, quen debe velar porque esa inxesta prodúzase de maneira adecuada. O 4,7% dos ingresos hospitalarios débese a erros de medicación do propio paciente ou, o que é o mesmo, a que a metade dos enfermos se automedica e a outra metade incumpre as pautas marcadas polo especialista cando requiren máis dun medicamento. “Todos estes casos, provocados por un erro do paciente, son evitables”, aseguran os expertos.

Situacións evitables

A maioría dos enfermos ve nos antibióticos a pedra de toque capaz de acabar con calquera malestar. Considéranos un remedio infalible e, a familiaridad e confianza que teñen na súa poder curativo impídelles pensar nos seus posibles efectos secundarios. Con todo, si combínanse de maneira inadecuada, pastillas e jarabes -en aparencia inofensivos- poden provocar reaccións que arrastren ao paciente ao servizo de Urxencias dun hospital. Os expertos testemúñano. “Cada vez tómanse máis medicamentos e, aínda que é complicado establecer si produciuse ou non un aumento neste tipo de erros, porque non hai datos paira comparar, non se toman as debidas precaucións”, explica a doutora María José Otero, do Servizo de Farmacia do Hospital Universitario de Salamanca.

Segundo o National Coordinating Council for Medication Erro Reporting and Prevention, os erros de medicación defínense como “calquera incidente prevenible que pode causar dano ao paciente ou dar lugar a unha utilización inapropiada dos medicamentos, cando estes están baixo o control dos profesionais sanitarios, paciente ou consumidor”. Trátase, por tanto, de situacións evitables, factor importante, que poden darse tanto en hospitais e centros de saúde, como en farmacias ou, mesmo, no propio domicilio. A condición de que se estea tomando máis dun medicamento á vez.

Automedicación e incumprimento do tratamento

Xeralmente, as consecuencias derivan dun proceso de utilización incorrecto que é necesario analizar paira facer fronte. A automedicación e o incumprimento do tratamento imposto polo facultativo, constitúen dous dos principais factores de risco. “O 4,7% dos ingresos hospitalarios débese a un erro de medicación. Deles, un 23% son achacables ao paciente, que non toma a medicación como se lle estableceu”, aclara a doutora Otero. Este é o caso de quen deben inxerir, a diario, de dous a catro pastillas (ou máis) e seguir unha estrita orde ou horario nas tomas. A disciplina é un elemento crave.

No caso dos hospitais, entre 1996 e 1998, a Sociedade Española de Farmacia Hospitalaria (SEFH) financiou un estudo levado a cabo en tres centros de Alacante, de cuxos resultados se deduciu que o índice de erros de medicación nestes roldaba o 12,8%, “una media de 0,9 erros por paciente e día”. Os máis frecuentes eran a falta de control sobre o paciente ingresado, as tomas a destempo e o non respectar o tempo estipulado entre unha dose e outra. A oncolóxica mostrouse como a especialidade máis segura paira os seus pacientes, xa que as precaucións extremas propias desta rama do medicamento traducíanse nunha marxe de erro do 0,1 por día e enfermo. A SEFH emitiu entón una serie de recomendacións e avogou por polas en práctica inmediatamente. Entre elas, destacaba a substitución da prescrición manual polo uso do computador, xa que a caligrafía médica adoita resultar ilegible en demasiadas ocasións e pode dar lugar a confusión á hora de ler o nome do fármaco recetado.

Recomendacións

Os especialistas están de acordo en que os erros de medicación pódense previr mediante eficaces sistemas de control. No entanto, ese control debe ir da man de todas as partes implicadas e respectarse, a pesar das molestias que poida causar nun momento determinado. Seguramente a rutina quedará alterada pola chamada urxente do medicamento, pero, en todos os casos, será imprescindible atendela. Así, conscientes da ignorancia do consumidor neste ámbito, o Instituto paira o Uso Seguro de Medicamentos (ISMP) e a Organización de Consumidores e Usuarios (OCU) editaron hai uns meses un díptico que recolle unhas pautas de conduta e marca as principais liñas a seguir:

  • Gardar os medicamentos nos envases orixinais. Desta maneira será máis difícil confundir uns medicamentos con outras.
  • Non automedicarse. É conveniente non inxerir un medicamento recetado paira outra persoa, posto que pode modificar a eficacia do que se estea tomando nese momento.
  • Asegurarse de que se toma o antibiótico correcto. Moitos medicamentos teñen formas e cores parecidas.
  • Tomar os medicamentos líquidos coa culler ou dosificador incluídos no envase. É posible que outro tipo de culleres, por exemplo soperas, non se correspondan coa dose adecuada.
  • Non conservar medicamentos na cociña, baño ou lugares expostos á luz. A calor e a humidade inflúen sobre a súa eficacia.
  • Separar os medicamentos paira humanos dos destinados a animais ou dos produtos de limpeza do fogar.
  • Non gardar medicamentos en forma de crema ou pomada xunto a produtos de hixiene persoal. En caso de confusión, as consecuencias poderían ser moi graves.
  • Non partir, abrir ou triturar ningún comprimido ou cápsula sen asegurarse antes de que é posible facelo.

“Ademais, o paciente debe elaborar una lista dos medicamentos que está a tomar e levala sempre consigo, porque é moi importante que non lle receten algo que estea contraindicado”, aconsella María José Otero. Esta lista, non só axudará ao enfermo a lembrar que medicación debe tomar, senón que será tamén moi útil paira o persoal sanitario que lle atenda.

Doutra banda, é imprescindible respectar o horario da toma, de maneira que, se se esquece nalgunha ocasión, débese esperar á seguinte, en ningún caso inxerir una dose dobre ou fóra do horario habitual. “En realidade, é un erro que non causa gravidade, pero, se se pode evitar, convén non tomar o medicamento una hora antes ou despois”, aclara Otero. Cando o corpo afíxose a recibir reforzos nun determinado momento do día, non é de recibo alterar o ritmo e confundirlle, posto que o organismo reaccionará en sentido contrario ao que se espera. Cada dose está calculada para que faga efecto durante un período concreto.

Neste sentido, hai que ter moito coidado cos fármacos que teñen unha marxe terapéutica estreito, como a insulina, antiepilépticos ou anti-inflamatorios, xa que calquera exceso na dose ou combinación incorrecta é “peligrosísima”. “Por exemplo, a aspirina non se debe asociar nunca con anticoagulantes orais si non se queren alterar as súas propiedades”, advirten os expertos.

Sistema Personalizado de Dosificación

En 1998, un grupo reducido de farmacias de Barcelona desenvolveron os seus protocolos de actuación e normas de boa práctica. Adheríronse así ao denominado Sistema Personalizado de Dosificación (SPD), un programa a través do cal os usuarios reciben a medicación nuns envases, tipo blister, divididos en días da semana e horarios, onde o farmacéutico organiza toda a medicación que toma o enfermo seguindo a pauta establecida polo médico. “O paciente só ten que ir extraendo do alveolo correspondente, totalmente precintado, a medicación que ha de tomar nese momento determinado”, asegura Rafael Borràs Vives, farmacéutico asociado ao Colexio de Farmacéuticos de Barcelona, pioneiro nesta experiencia.

No estoxo, o profesional coloca dúas etiquetas. Una delas, pegada na parte dianteira, describe aqueles fármacos que, polas súas características (pos, jarabes, inhaladores?) non puideron situarse no dispositivo. A segunda, na parte traseira, describe os que si puideron acondicionarse. “O programa é moi amplo, pero así nos aseguramos de que os medicamentos non interaccionan entre eles. Ademais, levamos un control exhaustivo da medicación e supervisamos que se tome de maneira adecuada”, conclúe Borràs.

Actualmente, máis de 1.000 pacientes cataláns benefícianse deste sistema, a través dunhas 250 farmacias, e interesáronse pola iniciativa establecementos de Estremadura, Andalucía, País Vasco, Navarra, Galicia, Valencia e Asturias. “Esperamos que nun futuro moi próximo este sexa un servizo normalizado en gran parte do país. A proba piloto que se realizou en Barcelona cun grupo de 60 farmacias augura un futuro moi prometedor, aínda que o programa representa un maior grao de traballo e responsabilidade”. E é que o 95% dos 250 pacientes deste estudo valorou a experiencia como “moi positiva”. “Comentaron que lles sería francamente difícil volver ao sistema anterior, cando se tiñan que responsabilizar completamente da súa pauta farmacolóxica. Con este programa, gáñase en seguridade, comodidade, calidade de vida e melloran os resultados da terapia”.

Sobre os escollos a salvar, o económico albíscase como o máis complicado. Por agora, está a estudarse a maneira de compensar ás farmacias, xa que supón un custo importante en material, infraestrutura, traballo e control informático do proceso, mesmo se barallan fórmulas que impliquen ás administracións sanitarias, uno dos principais beneficiados. “A maior control da medicación, menor número de recaídas, cambios de medicación e ingresos hospitalarios”, describe Rafael Borràs.

As súas vantaxes son “evidentes”, sobre todo, paira persoas polimedicadas (que toman tres ou máis fármacos) e xente maior con dificultades paira a organización. “Estamos a traballar en catro direccións: pacientes ambulantes, atención domiciliaria, residencias xeriátricas e pacientes invidentes”. Aqueles que diariamente se someten ao suplicio de levar á boca até unha vintena de pastillas, ou quen deben seguir un tratamento alterno ou irregular, ven neste sistema una axuda impagable. En concreto, o perfil actual do paciente do programa SPD é o dunha persoa maior de 55 anos, con enfermidade crónica e polimedicado, un grupo moi vulnerable a calquera erro e que, en ningún caso, pódese permitir facer experimentos co seu organismo. Por iso, é imprescindible que, se se cumpre este patrón, cúmpranse tamén as normas, porque pola contra, as consecuencias deberán resolverse desde a cama dun hospital, no canto de facelo na trastienda dunha botica.