Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Falar a soas

Aínda que pode ter relación con algún trastorno mental, a maioría das veces é una forma de expresar en voz alta o que pensamos
Por Azucena García 13 de Marzo de 2006

Quen non falou algunha vez a soas no metro, no autobús ou mentres daba un paseo. Este hábito inconsciente é tan frecuente que os psiquiatras aseguran que todas as persoas facémolo en determinados contextos -paira lembrar un número de teléfono ou enumerar as tarefas que debemos realizar no día- e descartan a necesidade de acudir ao especialista por esta conduta se non hai outros síntomas de trastorno mental. Comportamentos estraños, incoherentes ou mecimiento do corpo, son algunhas das pistas paira pensar que o soliloquio pode ter relación con outra patoloxía. No entanto, o habitual é que falemos sós como una forma de pensar en voz alta, sen esperar resposta, ou como mecanismo de defensa paira facer fronte á soidade. Nos nenos, é moi frecuente que creen amigos imaxinarios cando non teñen cerca compañeiros de xogo.

Por que falamos sós?

“A xente fala soa porque ten capacidade de linguaxe”. Así resume Xullo Bobes, catedrático de psiquiatría da universidade de Oviedo, a tendencia das persoas a falar sós. Asegura que non debemos preocuparnos por contarnos cousas a nós mesmos, “salvo porque socialmente non está ben visto”. Ao seu xuízo, falar é tan humano, que todo o mundo pode experimentar nalgún momento da súa vida contestar a discursos que ten dentro do seu aparello psíquico, e insiste en que só os prexuízos sociais e una “suposta anomalía” nesta conduta fan que una das funcións propias do ser humano non estea completamente aceptada. “Cando alguén fala a soas non sempre é porque ten problemas ou trastornos mentais, senón que todo o mundo nalgún momento responde en voz alta a estímulos internos”, sinala.

Segundo este especialista, considérase completamente normal que as persoas teñan soliloquios, xa que moitas veces trátase de contestacións a discursos que creamos no noso interior. “De súpeto, alguén fala, manifesta una frase que, se non se coñece o contexto ou ao individuo, non se entende, pero que non deixa de ser un pensamento en voz alta”, explica.

De nenos ou adultos todos falamos algunha vez a soas: podemos narrar una receita mentres a cociñamos, mostrar o noso enfado ou frustración cando algo nos salgue mal, lembrar una cita que temos ese día ou repetir varias veces un número de teléfono que queremos lembrar. “Este tipo de condutas dáse moitas veces cando a persoa queda soa e necesita comunicar, expresar, o que lle pasa pola cabeza nese momento -apunta Bobes-. Pero o soliloquio non é una expresión de soidade, senón una conduta que se produce baixo determinados estímulos sociais”.

Pola contra, pode darse o caso de que os soliloquios estean relacionados con algunha alteración nas áreas do cerebro encargadas da linguaxe (durante o curso de varias enfermidades) ou que respondan a algún trastorno mental como a esquizofrenia, a psicose ou o trastorno bipolar. “Na esquizofrenia, persoas que están en fase activa da enfermidade poden ter alucinacións auditivas, ouvir voces que os demais non poden ouvir, e contestar ás mesmas, polo que quen lles rodean observan que están a falar sós”, explica Pedro Moreno, director médico do Instituto Balear de Psiquiatría e Psicoloxía. “No caso de enfermos esquizofrénicos, é una resposta a ideas e pensamentos delirantes”, engade Bobes.

Entón, cando debemos consultar ao médico sobre esta conduta? “Cando isto transfórmase nunha conduta iterativa, é dicir, que ocorre con moita frecuencia. Cando non se atopa explicación ou argumentos de tipo lóxico paira explicar estas circunstancias. Cando o soliloquio está fóra de contexto e, sobre todo, se a conduta é claramente estraña e incoherente”, responde Moreno, quen precisa que a consecuencia dalgunhas enfermidades como a esquizofrenia o paciente debe someterse a un tratamento con fármacos antipsicóticos, “que son moi eficaces e nunha alta porcentaxe fan desaparecer as alucinacións en poucos días”.

Soliloquio infantil

Una vez que o neno comeza a falar, repite todo o que ouve. Gústalle aprender novas palabras e é habitual que balbucee. Por iso, esta conduta non debe estrañar tampouco a medida que o neno crece. Investigadores do Laboratorio de Neurolingüística do Massachussets Xeral Hospital aseguran que entre un 20% e un 60% dos comentarios que os menores de 10 anos fan en voz alta non van dirixidos a ninguén. Neste sentido, segundo a psicóloga infantil e profesora desta disciplina na Universidade Nacional de Educación a Distancia (UNED) Vitoria do Barrio, “cando os nenos falan a soas, só están a pensar en voz alta”.

“A xente alármase moito porque os soliloquios son un dos síntomas de psicoses ou outros trastornos mentais, por iso é polo que cando ven a un neno falar só pensan que hai ideaciones imaxinarias ou alucinacións e asústanse moito, pero nos nenos todas as condutas humanas teñen una fase que é perfectamente normal”, explica a psicóloga. “A partir dos dous anos -continúa-, cando o neno empeza a súa introdución na linguaxe, fala elementalmente, pero expresa os seus desexos, as súas emocións e, en liña xeral, as súas necesidades”. É entón cando o pequeno atopa nesa linguaxe elemental una gran satisfacción ao poder comunicar a un nivel superior todo aquilo que comunicou antes gestualmente. E, aínda que creamos que fala só, o que fai é xogar coa linguaxe e describir as accións que realiza. “É una forma de xogar que nin sequera é comunicativa, senón descritiva”, describe Vitoria do Barrio.

O pensamento en voz alta non é máis que una estratexia de fixación. Todos os nenos describen sempre o que fan.

O pensamento en vozalta non é máis que una estratexia de fixación

Por exemplo, cando xogan narran constantemente o que fan, a acción que realizan, e poden continuar así ata que dan o salto intelectual, sobre os cinco anos, e comezan a razoar sen necesidade de falar en voz alta.

Outra situación que pode darse entre os infantes é que cando falen diríxanse a un interlocutor, a pesar de que estean sós. Neste caso, os menores recorren á linguaxe como un mecanismo paira afrontar a súa soidade. Inventan os compañeiros de xogo (amigos imaxinarios) que non teñen e idean personaxes aos que case sempre gañan en calquera competición ou, mesmo, formulan obrigacións. Esa maneira de xogar é máis sorprendente paira quen contempla a escena, porque o neno non ten un compañeiro á beira e sábese con precisión que está a falar só. Paira Do Barrio, isto pode alarmar aínda máis porque ten máis parecido con perturbacións mentais graves, pero no 99% dos casos é una solución imaxinativa á soidade e non hai que darlle máis solución que a compañía. “É algo pasaxeiro e ten una solución inmediata: relacionarse con outros nenos. Cando un é dono absolutamente do xogo manda aos demais, aínda que os amigos sexan imaxinarios, porque mandar gústalle a todo o mundo. Pero iso non ten máis problema que o feito de que é un neno moi imaxinativo, que está só e que necesita socializarse con outros nenos”, asevera a psicóloga, quen advirte, no entanto, da importancia de acudir ao especialista se eses comentarios privados van acompañados de movementos de mecimiento, agresividade ou outro tipo de condutas “estrañas”. “Entón, é necesario acudir ao especialista e que este faga un diagnóstico”, aconsella.

Falar a soas e síndrome de down

Os soliloquios tamén son una característica común das persoas con síndrome de down. A través de conversacións consigo mesmos, ven capacitados paira afrontar determinadas situacións ou resolver os seus problemas. “É habitual que cando se lles expón un dilema, disciernan sobre el en voz alta até atopar una solución, ou que recorran ás palabras como un medio paira entreterse cando están sós”, segundo destaca un portavoz da Fundación Síndrome de Down de Cantabria.

Falar a soas non só é un comportamento normal, senón que resulta moi útil paira as persoas con síndrome de down. “Axuda a coordinar as súas accións e os seus pensamentos, e parece ser un instrumento moi importante paira aprender novas habilidades e paira alcanzar niveis superiores no seu pensamento”, detallan os doutores D. McGuire, B. Chicoine e E. Greenbaum, no seu artigo ‘O falar a soas dos adultos con síndrome de down’. Estes autores afirman que o uso do soliloquio se interioriza progresivamente coa idade, aínda que non desaparece nunca, e destacan como os maiores falan a soas cada vez que se enfrontan con tarefas novas e dificultades.

En canto ás características destas ‘conversacións’, aseguran que adoitan producirse nun ton perfectamente audible, “ao ter dificultade paira discernir entre o que se supón que é privado e o que se considera socialmente correcto”, aínda que quen realiza os comentarios espera non ser escoitado por ninguén e pecha as portas e xanelas sempre que sexa posible.

Falar só pode ser una das poucasferramentas de que dispoñen paira asegurar o controlsobre as súas vidas

“Que os adultos con síndrome de down utilicen o soliloquio para afrontar situacións, paira ventilar os seus problemas e paira entreterse, non debe ser considerado como un problema de saúde mental. Máis ben, pode ser una das poucas ferramentas de que dispoñen paira asegurar o control sobre as súas vidas e paira mellorar o seu sentimento de benestar”, determinan os expertos.

Si hai que empezar a preocuparse por esas charlas a soas cando o contido das mesmas, a súa frecuencia, o ton e o contexto en que se realizan resulta estraño por algunha circunstancia ou varía con respecto ao comportamento habitual, especialmente, cando se trata de soliloquios nos que predominan os comentarios negativos cara a si mesmos, se se producen cada vez con máis asiduidade ou sempre que o ton transfórmase en ameazador.