Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Hipocondría: “o enfermo eterno”

Una de cada cen acodes no mundo padece esta enfermidade
Por miren 8 de Abril de 2003

Quen non ten un parente, un amigo ou un coñecido que continuamente se lamenta das enfermidades que cre sufrir? A miúdo táchase a estas persoas de quejicas e a súa contorna máis próxima, como familiares e amigos, considera que a única razón dos habituais queixumes é conseguir ser o centro de atención. Con todo, en moitas ocasións, enfróntanse sen sabelo e sen achar a comprensión de quen lles rodean a unha enfermidade crónica e de difícil solución: a hipocondría.

Como se diagnostica

Os especialistas definen a hipocondría como a preocupación excesiva que una persoa sente pola súa propia saúde, una inquietude fóra do normal por padecer enfermidades que non se teñen, ou por magnificar as xa existentes. Angustia, depresión e abandono de actividades habituais paira dedicarse ao coidado dun mesmo son algúns dos seus efectos.

Paira diagnosticar esta enfermidade, segundo o CIE 10 (Clasificación Internacional de Enfermidades da Organización Mundial da Saúde, publicado en 1992), o paciente debe de estar convencido de padecer como máximo dúas enfermidades graves e que polo menos coñeza o nome e a sintomatología dunha delas. Paira descartar outros males físicos ou psíquicos, mantense ao paciente en observación -con controis periódicos- durante seis meses.

O doutor José Antonio García Higuera, do Centro de Psicoloxía Clínica de Madrid, lembra que en Estados Unidos entre o 4% e o 9% dos pacientes que acoden ao hospital fano debido a síntomas hipocondríacos. Amaia Bakaikoa, psicóloga clínica e sexóloga, estima que ao redor do 1% da poboación mundial padece esta enfermidade.

Mónica Elorza Motriz, psicóloga de AM&EM Asociados, enumera as pautas nas que se basean os especialistas paira diagnosticar hipocondría:

  • Preocupación e medo a ter, ou a convicción de padecer, una enfermidade grave a partir da interpretación persoal de síntomas somáticos.

  • Preocupación persistente a pesar das exploracións e explicacións médicas apropiadas.

  • A preocupación pode chegar a provocar un gran malestar ou deterioración social, laboral ou doutras áreas importantes da actividade do individuo.

  • A duración do trastorno é de polo menos 6 meses.

  • A preocupación non se explica mellor pola presenza de trastorno de ansiedade xeneralizada, trastorno obsesivo-compulsivo, trastorno de angustia, episodio depresivo maior, etc.

Detonantes

As causas que poden producir o desenvolvemento da hipocondría, segundo a psicóloga Mónica Elorza, son as seguintes:

  • Educación baseada no medo ou a protección excesiva.
  • Experiencias traumáticas relacionadas coa enfermidade ou a morte.
  • Interpretación incorrecta de síntomas.
  • Proceso da historia da aprendizaxe: “ponse” enfermo paira espertar a atención dos demais.
  • Padecer enfermidades durante a infancia.
  • Recibir información alarmante sobre enfermidades.

As enfermidades graves, particularmente na infancia, e os antecedentes dalgunha enfermidade en membros da familia asócianse á aparición da hipocondría. Crese que as situacións de tensións psico-social, sobre todo a morte dalgunha persoa próxima, poden precipitar a aparición deste trastorno.Tamén inflúe a convivencia ou proximidade dun enfermo deste tipo. A negatividad do hipocondríaco e a súa metodoloxía paira interpretar os síntomas corporais resultan ser “contaxiosos”.

Como son os hipocondríacos?

“Considérase que una persoa é hipocondríaca cando durante seis meses ou máis está convencida de que padece una enfermidade, a pesar de que os exames médicos indiquen o contrario”, sentencia Marta Michelle Colón, psicóloga clínica. As que máis medo lles causan son as patoloxías sen cura, como determinados cancros, SIDA ou enfermidades do corazón. “Presentan una personalidade obsesiva e son proclives á angustia e á depresión” conclúe Mónica Elorza, psicóloga de AM&EM Asociados.

Segundo os expertos, o perfil do hipocondríaco corresponde a un home ou muller, con máis de 30 anos, que ten por costume acudir ao médico por unha preocupación que perturba a súa vida: padecer una enfermidade grave. Os nenos non son inmunes a esta enfermidade e segundo os expertos, quen máis a sofren son aqueles cuxos pais a padecen. “O habitual é que se dea en homes que rolden a trintena e en mulleres a partir dos 40”, explican os psicólogos.

A psicóloga Amaia Bakaikoa define aos hipocondríacos como neuróticos obsesivos da saúde, “o que lles preocupa son os trastornos físicos, pero existe outro tipo de paciente obsesionado por trastornos psíquicos. Estes últimos tamén son hipocondríacos”, afirma. “Non se preocupan por ter mal o corazón, aínda que si por crer estar a sufrir una depresión que, sen dúbida, están convencidos que lles levará a un suicidio que non queren que se dea”, conclúe.

As persoas que rodean a estes enfermos son conscientes do continuo autoanálisis ao que se someten: estudan con detemento cada pequeno síntoma do seu corpo, tómanse o pulso, a temperatura, a tensión, contan as veces que respiran por minuto, analizan as súas feces e ouriños, os seus ollos e a súa pel. Estas análises van acompañados de continuas queixas, segundo relata a doutora Amaia Bakaikoa, de síntomas tan estraños como “veas dolorosas, corazón vago, etc”. Trátase de persoas moi informadas que len continuamente reportaxes e artigos sobre medicamento, ademais de ver todos programas televisivos sobre saúde, tan de moda na actualidade. Resulta curioso observar a reacción destes enfermos ante a lectura de diversos males, “en moitas ocasións senten os síntomas segundo lenos”, explica a experta.

Paira Josune Eguia Fernández, psicóloga do Centro Campuzano-Tíboli de Bilbao, o desencadenamento desta enfermidade non se coñece con exactitude aínda pero “é incuestionable que este tipo de enfermos teñen altibaixos. Existen certos detonantes que agravan a súa situación”. “En breve, por exemplo, empezarán a chegar á consulta hipocondríacos que estean a experimentar os síntomas da pneumonía asiática, convencidos de padecela sen ter ningún tipo de contacto con este país nin con ninguén relacionado co mesmo”. Hai poucos meses as consultas dos urólogos estaban cheas de homes que padecían a chamada “síndrome Molina”: a maioría deles queixábanse de fortes dores nos testículos e estaban convencidos de padecer un tumor cancerígeno nalgún dos testículos, como o coñecido futbolista.

Ao hipocondríaco atérralle estar enfermo, poder estalo, o sufrimento e, en consecuencia, a morte. Interpreta todo o que sente como un presaxio dunha futura ou latente enfermidade que, polo xeral, adoita ser grave. Paira evitar todo tipo de enfermidades ou o empeoramento das súas ficticias doenzas convértese nun experto nutricionista. Sabe que contén cada alimento e bebida que inxere, e controla a temperatura á que se expón utilizando ou refugando de forma compulsiva ventiladores e calefaccións.

Quen padecen esta enfermidade acaban obsesionándose de tal maneira que as súas doenzas acaban sendo o seu único tema de conversación. Algúns chegan mesmo a trasladarse de domicilio a fin de permanecer máis preto dun hospital e cada vez que planean as súas vacacións substitúen a visita ao museo por un percorrido polos centros sanitarios aos que acudir se se presenta a ocasión. Mesmo renuncian a gozar dunha vida social plena por medo a todas as enfermidades que lles poden contaxiar e, en caso de ter que porse en contacto co resto da humanidade, algúns non dubidan en utilizar luvas ou máscaras.

A peor cara desta enfermidade é que a personalidade de quen a padece e a súa maneira de vivir cambian totalmente paira consagrarse en corpo e alma á súa saúde, chegando a renunciar ao traballo, amigos e familia, que a miúdo é quen leva a parte máis amarga.

Difícil relación médico-paciente

O mesmo hipocondríaco diagnostícase pola súa conta a súa enfermidade, baseándose nos síntomas que cre padecer moito antes de chegar á consulta do médico. Una vez alí, e aínda que se lle asegure que non está enfermo, a súa preocupación só desaparecerá momentaneamente, paira volver a angustiarse ao pouco tempo. Este é proceso habitual.

Paira identificar a un hipocondríaco o primeiro que ha de facer un médico é descartar enfermidades reais. Calcúlase que nun 20% dos casos realidade e imaxinación conviven durante certo tempo, é o que chaman “coexistencia”: as doenzas poden ser, en parte, froito dunha enfermidade real e, en parte, dunha que non existe.

Dentro desta patoloxía hai varios tipos de pacientes: “Os hipocondríacos graves non acoden á consulta do médico por medo a que lles diagnostiquen una enfermidade”, sinala o Dr. José Antonio García Higuera, quen engade que, con todo, “o habitual é que os pacientes menos graves non deixen de acudir a diversas consultas no seu empeño de atopar a un médico que lles faga caso, que lles tome en serio”. No seu ansía de atopar quen lles cure “o seu mal”, recorren ao medicamento alternativo, sobre todo a curandeiros. Tamén hai quen decide ter avanzados coñecementos de medicamento e proba a automedicarse, cos consabidos riscos que esta práctica leva.

A doutora Bakaikoa fai una reflexión interesante respecto dos terapeutas: “É difícil atopar un terapeuta que trate ben a hipocondría. O paciente resístese a ser atendido porque entende que a súa enfermidade é física e non atopa motivos paira ser sometido a terapia. E aínda que acceda e o profesional consiga que por fin supere o seu sintomatología e medos, o hipocondríaco tende a expor novos síntomas e a auto-convencerse de que padece novas enfermidades”. “É un traballo desagradecido e moi duro paira un psicólogo. Moitos terapeutas acaban tirando a toalla”, matiza.

Posibles tratamentos

O tratamento máis adecuado, segundo os médicos consultados, céntrase na combinación de medicación antidepresiva e psicoterapia individual de corte cognitivo conductual. “É recomendable que traballen co paciente ao mesmo tempo psiquiatra e psicólogo. O psiquiatra controla a medicación e o psicólogo leva a cabo a terapia. Sen unha combinación de ambos, o éxito da terapia non se pode asegurar” afirma a psicóloga Elorza.

Outra psicóloga, Josune Eguia, subliña que “a hipocondría é una enfermidade crónica cuxo tratamento dura toda a vida”. “Dependendo do caso e da gravidade do mesmo, hai pacientes aos que se lles interna na unidade de agudos, pero o normal é que cun tratamento semanal ao principio e outro mensual a posteriori sexa suficiente”.

A Web da Clínica da Ansiedade aclara que os medicamentos non adoitan ser efectivos no tratamento desta enfermidade, salvo aqueles que reducen a ansiedade ou o desánimo. Con todo algúns especialistas coinciden que a existencia de casos nos que se fai necesario o uso de psicofármacos paira poder controlar o estado do paciente e dar paso a unha terapia psicolóxica apropiada. “Os psicofármacos son medicamentos orientados a aqueles problemas de tipo psicolóxico como una depresión ou ansiedade. Actúan modificando procesos fisiológicos e bioquímicos no cerebro” aclara a Elorza. A terapia, con todo, persegue paliar a angustia e medo provocados por enfermidades ficticias. Para que dea resultado é importante que o enfermo deixe de acudir continuamente ao médico e a urxencias e que, se é posible, non fale de enfermidades.

Reeducar ao paciente é labor de todos. Os psicólogos insisten en “a importancia de ensinarlles como afrontar o problema e a que diferencien entre os síntomas reais e os creados”. Utilízanse medios como a deas-sensibilización, técnica de control do pensamento, exposición e superación dos medos e temores, control da ansiedade a través da relaxación e o autocontrol (paira conseguilo, moitas veces basta con pescudar que relaxa ao paciente; un simple baño, escoitar música ou bailar pode ser suficientes). “Convén axudar ao paciente a eliminar ideas irracionais” reitera Bakaikoa.

Darase por terminado o tratamento cando o suxeito deixe de sentir medo ás enfermidades e á morte de maneira obsesiva. Paira chegar a este punto avaliarase e analizará de antemán que factores provocaron a hipocondría no paciente e os seus antecedentes. Antes de tratar ao paciente hai que coñecelo, tanto a el como ás súas circunstancias. En moitas ocasións faise necesario tratar non só ao paciente se non aos seus familiares e amigos.

O tratamento debe abarcar a recuperación da saúde do paciente (normalmente danada por obsesións e ansiedades), a prevención para que estes síntomas provocados non volvan rexurdir e o desenvolvemento persoal do paciente a fin de evitar próximos episodios.