Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Mal uso dos antibióticos

A mala utilización destes medicamentos activa mecanismos defensivos nas bacterias que prexudican a nosa saúde e a de quen nos rodean
Por miren 8 de Febreiro de 2005

O consumo inadecuado de antibióticos está directamente relacionado coa aparición de resistencias bacterianas. A resistencia a estes antimicrobianos é un mecanismo natural de defensa que adquiren as bacterias, axentes de moitas enfermidades infecciosas, que as fai inmunes ás sustancias empregadas contra elas. A automedicación con antibióticos, o incumprimento das doses, do horario das tomas ou a duración do tratamento, así como unha elevada porcentaxe de abuso na prescrición facultativa destes medicamentos son responsables, en gran medida, deste problema de saúde pública que se pode evitar e que se manifesta con complicacións nas patoloxías tratadas, aumento das hospitalizacións, contagios e recaídas.

Problema de saúde pública

Resulta paradoxal que 60 anos despois da introdución dos antibióticos numerosas infeccións bacterianas, sobre todo as das vías respiratorias, “non só non se controlaron senón que resultan difíciles de tratar, acaban complicándose e precisan hospitalización”, reflexiona Vicente Palop, médico de familia do Hospital da Ribeira de Alzira (Valencia) e membro de Grupo de Uso Racional de Fármacos da Sociedade Española de Medicamento de Familia e Comunitaria (SemFYC). “Trátase dun problema de saúde pública que en España é aínda máis preocupante que noutros países da nosa contorna”, engade.

No ano 2000, 20 de cada 1.000 pacientes españois recibían tratamento antibiótico diario. Diversos estudos sobre o consumo de antibióticos na Unión Europea pon de manifesto que o noso país é un dos que máis antibióticos consome, concretamente o segundo de Europa en 1997, por detrás de Francia. E aínda que no país veciño consúmense máis antibióticos, é en España onde se desenvolven máis resistencias bacterianas. Isto débese á mala utilización que facemos das sustancias consideradas o maior avance médico de todos os tempos.

“Se un enfermo se automedica ou recibe un tratamento inadecuado con antibióticos paira un cadro vírico, como o da gripe, e dentro de tres meses contrae una pneumonía bacteriana, ten un 40% de posibilidades de desenvolver resistencias ás penicilinas. Esta resistencia anularía a eficacia de numerosos tratamentos”, advirte Palop.

Ademais, a resistencia das bacterias fronte aos antibióticos pode presentarse, segundo o presidente da Sociedade Española de Farmacia Comunitaria (SEFAC), José Ibáñez, por algo tan común como deixar a medias a caixa de sobres ou comprimidos do antibiótico que o médico nos ha recetado, ou por non respectar o horario prescrito paira tomar cada dose. Como consecuencia, pode resultar que a maioría deses microorganismos causantes da infección que motivou a inxesta do medicamento morran, pero talvez outros consigan mutar, crear un sistema defensivo e resistir. Nestes casos o paciente segue albergando esas bacterias, que lle poden causar una recaída, e ademais transmíteas.

As bacterias deféndense

En palabras de Jesús Blázquez, investigador do Departamento de Biotecnoloxía Microbiana do Centro Nacional de Biotecnoloxía (CNB) do Consello Superior de Investigacións Científicas, “o desenvolvemento de resistencia aos antibióticos é un proceso natural, inherente a unha das propiedades fundamentais da vida: a evolución baseada no cambio (mutación) e a selección do mellor adaptado (o resistente)”.

O fenómeno débese a “a variabilidade natural que se dá entre os seres vivos”, en opinión de García dos Ríos, director da Sección de Microbiología da Facultade de Farmacia da Universidade San Pablo CEU. Para que o entendamos todos, este profesor lémbranos que todos os seres humanos, aínda que pertenzamos a unha mesma especie, temos caracteres que nos diferencian uns doutros; podemos ser máis altos, máis baixos, diabéticos, louros, etc. Nas bacterias, axentes de moitas enfermidades, “a seguinte xeración aparece en minutos”. Vexamos por pasos un exemplo deste ciclo co que nos ilustra:

  • Una soa bacteria que se reproduza cada 30 minutos, ao cabo de 10 horas (20 xeracións) daría lugar a 1.048.576 individuos da mesma especie.
  • Non todos serán exactamente iguais, como ocorre en animais ou vexetais, poida que uno deles sufra una modificación que o faga resistente a un antibiótico.
  • Se sometemos a esa poboación a un tratamento co antibiótico, morrerán 1.048.575 bacterias (as sensibles) e quedará 1 (a resistente).
  • Se se segue aplicando a esa poboación ao tratamento co mesmo antibiótico, salvo excepcións, esa única bacteria dará lugar noutras 10 horas a 1.048.576 individuos resistentes.

A resistencia aos antibióticos pode afectar a calquera persoa ou animal que sufra una enfermidade infecciosa”, afirma o profesor da Universidade San Pablo CEU. Con todo, agora podemos comprender por que o doutor Blázquez subliña que a resistencia aos antibióticos é una propiedade dos microorganismos e “nunca do paciente tratado”.

Os antibióticos e a súa prescrición

A resistencia bacteriana, no entanto, ponse de manifesto cando se trata cun antibiótico a un paciente dunha enfermidade infecciosa e este non responde o tratamento. En condicións normais a administración dun antibiótico adecuado pode eliminar a maior parte da poboación bacteriana, “mentres que a pequena parte resistente pode ser eliminada sen problemas polas nosas defensas naturais”, asegura Blázquez. No entanto, puntualiza, a infección “pódese complicar” se nosas defensas atópanse “seriamente diminuídas”.

As enfermidades infecciosas de orixe bacteriano (como algunhas faringitis, amigdalites, bronquites, otitis, infeccións de ouriños…) pódense vencer mediante a combinación dun antibiótico e as defensas da persoa afectada, ou ben, ás veces, só coas defensas do paciente, sen ningún tratamento. García dos Ríos explica que no proceso terapéutico os antibióticos van destruíndo ou inhibindo aos microorganismos causantes dunha enfermidade infecciosa, coa colaboración das propias defensas do paciente. Xunto co antibiótico, o médico ademais pode prescribir outros medicamentos paira paliar os síntomas (inflamación, deshidratación, febre…), pero estas, por si soas, non curan a enfermidade infecciosa.

Os antibióticos actúan “especificamente” sobre estruturas ou procesos que só existen nas bacterias. Se a enfermidade está producida por outro microorganismo, fungo ou virus, os antibióticos antibacterianos non teñen ningún efecto. “Nestes casos habería que recorrer, no caso de que existan, aos correspondentes antifúngicos ou antivíricos”, explica José Esteban García dos Ríos.

“Os virus son xermes máis pequenos, aínda que non por iso han de ser menos agresivos. Carecen da membrana celular, os ribosomas ou os procesos reprodutivos que atacan os antibióticos”, aclara Palop. No entanto, este doutor quere subliñar que o noso organismo é un “nicho biolóxico” no que existe un “equilibrio” que pode romper pola utilización abusiva de antibióticos. Palop aclara que esta é a razón, “non medida pero constatada clinicamente”, de moitas enfermidades, como as candidiasis vaginales ou infeccións por fungos que adoitan aparecer cando una muller recibe antibióticos con máis frecuencia da debida.

Só un profesional cualificado como o médico está capacitado paira valorar un problema de saúde e prescribir un tratamento, sobre todo cando se trata dunha infección, asevera José Ibáñez, preocupado polos diversos estudos que aseguran que nas farmacias españolas séguense dispensando antibióticos sen receita. En España o dato sobre a adquisición sen receita de antibióticos é moi variable, dependendo de quen e como realice o estudo pode oscilar do 4% ao 54% do volume de vendas.

Desterrar malos hábitos

Os expertos coinciden en que a utilización excesiva e inadecuada de antimicrobianos e a aparición de resistencias bacterianas están relacionadas directamente. Vexamos onde radica este abuso e mal uso dos antibióticos:

  • Automedicación. Usar os antibióticos sen ser prescritos polo médico. O enfermo pode ter no seu botiquín restos de tratamentos anteriores paira problemas de saúde que el considera similares. Ademais, en España, a pesar de que a lexislación obriga a dispensar os antibióticos só con receita, a súa adquisición sen receita nas farmacias é frecuente. As cifras de vendas sen receita poden roldar en torno ao 30% da dispensación destes compostos, aínda que segundo quen elabore o estudo os datos varían.
  • O grao de cumprimento dos tratamentos. O enfermo descoñece que un paciente insuficientemente tratado pode ter recaídas e acabar tomando medicación en maior medida. Para que sexa eficaz, o tratamento debe ser respectado en todos os aspectos prescritos. A saber:
    • As doses han de ser as correctas.
    • Han de respectarse os intervalos de tempo entre as tomas.
    • Hai que seguir as indicacións en canto á duración e condicións das tomas. Se o tratamento é de 7 días hai que seguilo até o final, sen interrompelo ao cesar os síntomas, e si hai que manter o preparado a baixa temperatura haberá que gardalo na neveira, por exemplo.
  • As prescricións inapropiadas de antibióticos. O 36,5% das receitas de antimicrobianos en Atención Primaria non son apropiadas e, cando o son, se recetan sen interrogar ao paciente sobre os seus antecedentes persoais; no 18,8% non se dan instrucións ao paciente sobre o seu uso; nun 30% o facultativo non indica a dose ou esta é incorrecta, e en máis do 70% dos casos a duración do tratamento é errónea. Outro dato revelador apunta que o 70% das visitas a Atención Primaria España non precisan antibióticos pero que se prescribe sen necesidade no 40% delas.
  • A utilización dun 40% do consumo total de antibióticos paira favorecer o engorde do gando e previr enfermidades agrícolas. Así os microorganismos resistentes se diseminan entre a poboación humana e o resto da natureza. Pode comprobarse clinicamente, segundo o doutor Palop, ao facer os mapas de resistencias ou antibiogramas (análises de ouriños, sangue ou esputos que se efectúan nos hospitais ás persoas enfermas) nos que aparecen resistencias, por exemplo, ás quinolonas, antibióticos que case ningún paciente tomou conscientemente pero que se administran en pequeñísimas dose ao gando vacún.
  • O uso de antisépticos e desinfectantes domésticos. Aínda que non hai estudos sobre iso, os expertos consideran que os produtos de limpeza “antibacterias” tamén poden provocar que desenvolvamos una resistencia común fronte a algúns antibióticos.

Coñecidas as causas das infeccións por bacterias resistentes, é evidente que podemos evitar en gran medida a súa aparición se seguimos os seguintes consellos á hora de consumir antibióticos:

  • Non recorrer nunca á automedicación, aínda que se considere que se trata do mesmo proceso infeccioso que xa se produciu noutro tempo. Esta é una máxima paira todos pero é especialmente importante paira os anciáns, nenos e persoas polimedicadas ou con enfermidades crónicas.
  • Só se solicitarán na farmacia sen receita as especialidades farmacéuticas publicitarias (EFPs). O mellor profesional de farmacia é aquel que, en contra dos seus intereses económicos, négase a dispensar os medicamentos que precisan receita sen ela.
  • Pedir una exploración médica e, se o facultativo considera necesario prescribir antibiótico, respectar o tratamento en todos os seus aspectos: dose, intervalos de tempo, duración e condicións das tomas, aínda que desaparezan os síntomas.
  • Levar á farmacia paira a súa destrución o antibiótico que nos quede ao terminar un tratamento, en lugar de gardalo no botiquín. Os profesionais sanitarios sensibilizados coas resistencias bacterianas reivindican dos laboratorios una adecuación dos envases destes medicamentos aos distintos tratamentos, para que o paciente só teña que adquirir a cantidade estritamente necesaria.

Se se ten en conta esta información pódese evitar agravar un problema de saúde pública que se manifesta día a día co incremento de enfermidades infecciosas, una maior mortalidade e demanda sanitaria, e un aumento do custo dos tratamentos, porque son precisos antibióticos de sínteses de última xeración paira combater estas resistencias. Medicamentos polo xeral moitísimo máis caros e con maior capacidade de xerar á súa vez resistencias bacterianas.