Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Mobbing ou acoso psicolóxico

A axuda dos compañeiros, xunto cun psicólogo e un avogado formados, son fundamentais paira defenderse dos ataques
Por miren 21 de Abril de 2004

O “mobbing” ou acoso psicolóxico no traballo é un problema latente na nosa sociedade, aínda que descoñecido aínda paira a inmensa maioría. Estímase que máis de 2 millóns de persoas sofren psicoterror- termo que utilizan os expertos paira definir os seus efectos- por culpa das súas hostigadores en administracións e empresas españolas. Paira resolvelo, ademais da axuda dos compañeiros, é fundamental dar cun psicólogo e un avogado especializados neste problema. Se non están formados no tratamento de mobbing, a situación do paciente pode mesmo empeorar.

Acoso

Os hostigadores, xa sexan xefes ou compañeiros, empregan diversas tácticas paira aniquilar á persoa. Por exemplo, mándanlles traballos que deben entregar nun prazo de tempo imposible de cumprir, asígnanlles tarefas de menor cualificación profesional que a que lles corresponde, insúltanlles e gritan diante de terceiros, ignoran a súa presenza aínda que estean enfronte, manipulan aos demais con datos falsos, ponlles trampas, avalíanlles de forma negativa… A listaxe é inacabable.

“O acosador actúa por celos profesionais. A vítima volveuse ameazante polo seu comportamento laboral extraordinario ou porque coñece irregularidades, por iso procura a destrución psicolóxica do traballador”, explica Iñaki Piñuel, psicólogo e escritor de libros como “Mobbing, manual de autoaxuda” (Aguilar) ou “Como sobrevivir ao acoso psicolóxico no traballo” (Sae Terrae). É habitual que as persoas acosadas sexan brillantes no seu traballo e tamén que os atacantes non teñan ningún trastorno nin enfermidade. Ademais, o apoio dos compañeiros é nulo nestes casos ou son inconscientemente partícipes no psicoterror. Segundo o Barómetro Cisneros, cinco de cada seis persoas que sofren acoso laboral son abandonados polos seus colaboradores e a organización non fai nada por evitar os ataques.

“Quen acosa busca o prexuízo da vítima para que falle, dubide, traballe mal ou cometa erros. Entón, as persoas comezan a ser sombras do que foron. Nese momento, o efecto do acoso é presentado polo hostigador como o feito que confirma todo o que afirmaba sobre esa persoa”, describe Piñuel. Segundo datos que manexa este psicólogo, as mulleres tardan una media de 15 meses en decatarse de que están a ser vítimas de acoso moral, mentres que os homes necesitan 18 meses.

José Luís González de Rivera e Revolta, Catedrático en Psiquiatría e autor de “Os malos tratos psicolóxicos” (Espasa-Calpe), afirma que se produce un cambio na personalidade e maneira de entender a vida dos afectados, porque observan que o seu esforzo paira progresar no traballo non serve, o que provoca desilusión, desencanto, a perda da capacidade de superación e una crise psicolóxica profunda. “O acoso segue un curso crónico: primeiro provoca incapacidade psicolóxica, con cadros depresivos, despois cambios de carácter. A persoa vólvese hostil e desconfiada, o que en linguaxe popular chamaríase amargada”.

Nos dous últimos anos, informa Piñuel, as vítimas de acoso moral tiveron 20 días de baixa laboral máis que as persoas que non o sufriron. Mesmo se dan casos nos que a afectado enferma fisicamente e contrae cardiopatías, infartos ou fibromialxias debido aos momentos de extrema tensión que vive. “É una situación de imposibles: deben traballar paira gañarse a vida pero cando o fan, machúcanlles e fanlles vivir como nun campo de concentración”, expresa Piñuel.

Una vítima

“Non sabes por que che ocorre e non lle dás crédito ao que pasa. Pregúntasche, por que me está sucedendo isto a min? que fixen?”, revive María, nome ficticio dunha vítima real de acoso psicolóxico no traballo. Este problema é máis habitual do que se puidese pensar. As cifras indican que, hoxe mesmo, máis de dous millóns de persoas en España sofren o mesmo ritual de destrución persoal que padeceu María. “O traballador non asume que lle acosan, porque cre que esa situación é una parte connatural do seu emprego”, afirma Dores Hernández, representante dun dos maiores organismos sindicais españois.

María é médico. Todo comezou cando a trasladaron de hospital. O seu novo xefe decidiu relegala. Primeiro tívoa sen posto de traballo, logo deulle un, pero aparente porque non tiña ningún papel. Ese foi o inicio dun período de humillacións, no que foron participando tamén algúns dos seus propios compañeiros, mentres a maioría inhibíase de defendela. Narra que manipulaban na súa contra con comentarios falsos por detrás e o persoal de enfermaría comezoulle a faltar o respecto e a non informarlle do que debían. Non tiña asignado sequera un computador. “Non agrídenche fisicamente, nin che insultan en persoa diante doutros, pero che tentan destruír como persoa”.

“Sentía estrañeza -lembra-, non entendía que me deixasen sen traballo, illada, sen participar e comendo á parte dos meus compañeiros”. Do estupor pasou ao insomnio e, despois, ao cansazo extremo. Abríronlle expediente disciplinario e deixárona sen emprego e soldo. “Continuamente tentaba demostrar que era una persoa normal e que non pretendía facer dano a ninguén”. Durante todo un ano, estivo a soportar soa o acoso. “Una sabe que non fixo nada, pero ao final acaba pensando que algo malo faría”, confesa.

Hoxe, María está en excedencia e baixo tratamento de tensión postraumática. O xefe hostigador emprendeu accións legais contra ela como una táctica máis de acoso, e o asunto atópase nos tribunais. A representante sindical aconsella acudir canto antes a un avogado e a un psicólogo expertos en mobbing para que os afectados poidan entender o que lles está ocorrendo; tamén recomenda non deixar o emprego.

Tratamento

O peor que pode facer un acosado é deixar pasar o tempo sen facer nada. Os expertos afirman que é una situación que se agrava. Canto máis tempo sófrese, máis dano prodúcese. Na maioría das ocasións, indica José Luís González de Rivera, a persoa necesita dun tratamento paira recuperar a súa autoestima. Incluso cambiando de traballo, de xefe ou de compañeiros de traballo, a vítima do mobbing necesitará un tempo paira recuperar a súa autoestima. Os cadros clínicos máis habituais son depresión, ansiedade ou síndrome de tensión postraumática, a secuela máis grave que tarda entre tres e cinco anos en curarse con tratamento.

É determinante atopar un médico que estea preparado paira afrontar casos de acoso moral. Convén dirixirse aos colexios de psicólogos locais en busca dun profesional formado neste tipo de situacións. “Os que non o están cargan sobre o afectado un proceso de victimización secundaria que agrava aínda máis o problema. Diagnostican, por exemplo, falta de habilidades sociais da persoa acosada, cando o que realmente ocorre é que está a ser obxecto dunha agresión. Tamén lle chegan a recetar medicamentos, cando o que necesita é apoio paira saír da situación. Estes tratamentos son de corte culpabilizador e, por non entender ben a auténtica dimensión da situación, prexudican no canto de axudar”, revela Iñaki Piñuel.

O camiño correcto, segundo os especialistas, é que a persoa sexa a protagonista da súa recuperación. “Non é un enfermo, senón un traballador danado, un “non paciente”, que necesita apoio e adestramento”, sinala Piñuel. “Debe entender o dano que se produciu, pero sen esaxeralo”, apunta González de Rivera. A grandes liñas, estes son os puntos craves que debe ter en conta a vítima de acoso moral paira escapar desa situación, segundo informan Piñuel e González de Rivera:

  • Débese ter consciencia da inocencia. O acoso é indebido. Non hai ninguén que mereza a fustrigación no traballo. A vítima chega a crer que llo merece e os seus compañeiros pensan que si é hostigada haberá motivos paira iso. Incluso a parella chega a dubidar da vítima.
  • Débese realizar una desactivación emocional paira manter a calma necesaria e transmitir a convicción da propia inocencia. É importante non autoagredirse, non pelexarse coas persoas queridas só paira desafogarse. Tampouco se deben cometer erros, convén ser moi cauto xa que, involuntariamente, pódense dar argumentos aos hostigadores.
  • Facer fronte a quen lle acosan. Non quedar pasiva fronte ao ataque, pero tampouco encararse agresivamente, pois se compromete a súa posición, porque os hostigadores proxectan que a persoa non vale, que está fóra de si, etc. O adecuado, din os expertos, é manter una postura asertiva, autoafirmativa e una resposta organizada. Por exemplo, pedir contas de cal é a razón pola que se lle está maltratando. Tamén utilizar os recursos defensivos que prevexa a organización da empresa ou accións legais.

Xustiza

Até o momento, os hostigadores logran os seus propósitos. Di Piñuel que no 80% dos casos, a única saída que ten a vítima é cambiar de traballo, cesar ou pedir o traslado. Segundo o Barómetro Cisneros, 2.300.000 persoas sofren leste psicoterror en España, é dicir o 15% da poboación activa ocupada. “Moitas baixas voluntarias son produto do acoso moral, aínda que non se diga. Abandonan o posto dicindo que non foron capaces, que lles deron demasiada responsabilidade, pero o que ocorreu é que lles han hostigado”, sostén Dores Hernández, como representante sindical. E resulta moi preocupante saber que, segundo Piñuel, 5 de cada 100 afectados no noso país -115.000 persoas- pensan a diario en suicidarse paira escaparse desa situación.

Segundo Hernández, o acoso moral dáse con máis frecuencia no sector servizos e na función pública, e tamén se atopa moi vinculado ás situacións de precariedade laboral, rotacións de postos de traballo e falta de formación dos traballadores. Recomenda que si existe acoso, o primeiro paso sexa porse en contacto cos representantes dos traballadores, o comité de saúde ou os delegados de prevención. “Tamén convén facer intervir á inspección de traballo de inmediato, xa que o mobbing inclúe tamén riscos psicosociais”.

O seguinte paso é iniciar accións legais, aínda que o acoso psicolóxico sexa difícil de probar. É fundamental elixir un bo avogado, preparado paira tratar estes asuntos. Como sucede co tema da inmigración en todo o país, actualmente algúns colexios profesionais emiten certificados de formación específica. Isto sucede no País Vasco, Xaén e Selecta. Está a estudarse implantalo en Sevilla e en Asturias, e é previsible que a idea se expanda pronto por toda España.

Cristóbal Molina Navarrete, Catedrático de Dereito do Traballo e Seguridade Social da Universidade de Xaén, revela que os procesos xudiciais iniciados non exceden o 3% dos casos que suceden, aínda que o número creza bastante. “Moitas persoas non o denuncian, pero si o expoñen a través de acordos coas empresas. Por exemplo, una persoa con 20 anos de traballo vaise cunha indemnización superior á que lle correspondería co fin de tentar paliar os prexuízos sufridos. Noutros casos, a inspección de traballo actúa en labores de mediación e arbitraxe, antes de que o asunto chegue aos tribunais”, explica.

De momento, existen poucas sentenzas. Molina Navarrete dirixe un observatorio sobre riscos psicosociais, que publicará os seus resultados definitivos no último trimestre do ano. Adianta que tras a análise de 200 sentenzas de Cataluña, País Vasco e Galicia, as tres comunidades autónomas cuxos tribunais ditaron maior número -o que non quere dicir que se produzan máis casos de acoso-, o 55 % son favorables á vítima.

O consello de Molina Navarrete é que os profesionais que estean convencidos de que sufriron un acoso forte e grave durante un tempo prolongado acudan á tutela penal. A través delas pódense impor penas de cárcere, aínda que por iso mesmo as probas deben ser moi sólidas. Se o psicoterror non foi intenso, non durou máis de 2 ó 3 anos, os funcionarios poden acudir á vía contencioso-administrativa, e os que traballen en empresas iniciar procesos laborais. En ambos os casos pódese recorrer á vía civil. “Penso que a sanción ejemplarizante debe estar nas indemnizacións, non no cárcere. E, ademais, dunha contía que resulte non só reparadora senón disuasoria. O que lle doe ao acosador ou á empresa que deixa acosar é que lle toquen o peto, non una pena de cárcere que non vai cumprir”, reflexiona o Catedrático de Dereito do Traballo.

A discusión entre os xuristas e coñecedores do tema versa sobre se se debe cambiar a lexislación paira recoller o delito de acoso psicolóxico no traballo. Hernández opina que si e que é conveniente consideralo como enfermidade profesional para que o traballador teña máis cobertura e póidase previr mellor. En cambio, Molina Navarrete considera que se debe combater a convicción de que non se pode facer nada sen unha normativa específica. “Dise que hai indefensión, pero non é certo, porque o noso ordenamento xurídico neste momento si pode abordar o acoso moral. Tamén sucede que ninguén se tomou o asunto en serio, nin xuíces, nin fiscais nin avogados, que, por outra banda, non se formaron neste tema. Lávanse as mans esperando que chegue una actitude mesiánica que o resolva”, denuncia Molina.

O acoso moral pódese contemplar no delito de trato vejatorio, onde está ben descrito, e ten penas de 6 meses a 3 anos de cárcere, explica o Catedrático de Dereito do Traballo. Hai un ano, di o experto en leis, expúxose no Parlamento una Lei Orgánica paira modificar o Código Penal, na que se propuña una pena de doce fins de semanas de arresto paira os hostigadores, en liña con outros países onde está regulado especificamente o acoso moral. “Se se chegase a aprobar sen modificacións, sería un desastre equivalente a incentivar o acoso, porque coa actual lexislación as penas paira os atacantes serían maiores”, salienta.