Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Entrevista

“Moitas persoas se medican paira anestesiar novas emocións”

Laura Vermellas-Marcos, psicóloga clínica e da saúde
Por Juan Lucio Gómez 10 de Outubro de 2021
Laura Rojas Marcos

É difícil atopar un oco na axenda de Laura Vermellas-Marcos (Nova York, 1970), porque nestes tempos que corren a consulta absórbelle case as 24 horas do día. “O meu horario é de 7 da mañá a 12 da noite”, conta. É doutora en psicoloxía clínica e da saúde. O seu currículo amplíase como terapeuta, investigadora e conferenciante. Escribiu cinco libros en solitario e varios en compañía doutros, entre eles o seu pai, o psiquiatra Luís Vermellas-Marcos. Entre paciente e paciente falamos con ela en plena quinta onda da pandemia de covi-19 sobre temas que están moi de actualidade: saúde mental, nenos e adolescentes, alimentación e pandemia. É optimista ante a situación que vivimos porque confía no medicamento actual, pero non canta vitoria polo momento. Cre que saímos reforzados ante a crise, aínda que está deixará pegada física e mental.

Camiño de dous anos, a pandemia marca o ritmo de vida dos cidadáns. Aumentaron as visitas ás consultas dos expertos?

O traballo está a ser intenso. A quinta onda volveu a apertar e afectou a moita xente. Eu atendo, sobre todo, a pais que buscan solución á súa tensión ou á frustración de ver como os fillos están a ir aos hospitais. Pero tamén falo con médicos e sanitarios que buscan refuxio na consulta. Os seus síntomas son os clásicos da síndrome de estar queimados: fatiga crónica e malestar interno. Hai algúns que se expuxeron abandonar a súa profesión por esgotamento e pola falta de comprensión e consideración por parte de moitas persoas.

Quere dicir que ás veces non somos realistas de que os efectos da covid-19 son igual paira todos: médicos, sanitarios, coidadores…?

A poboación non é consciente polo que están a pasar, pero non soamente no traballo ou na vida normal, senón tamén a nivel emocional. Os coidadores non están a recibir as atencións que necesitan. As persoas que son coidadoras, xa sexan expertos ou familiares, son moi sensibles, están irascibles, cansos… son síntomas de fatígaa pandémica que afecta as relacións de parella, aos fillos, ao traballo. Hai que saber xestionar a incerteza. O nivel de ansiedade é altísimo.

É momento de revisar a nosa saúde mental?

Eu son partidaria de facelo cada certo tempo, non só ante situacións excepcionais como esta. Non só hai que coidar a saúde física. Ese aumento de ansiedade, de preocupación, de medo, de esgotamento e de desgaste faranos pagar un prezo emocional e físico. O noso corpo fala. Una cousa é ter un día estresante e outra, como levamos agora, ano e medio. A tensión se cronifica e cando isto ocorre hai un custo neurológico e fisiológico. Enfermamos máis, o sistema inmune deteriórase, debilítase, e teremos máis problemas. Créase una especie de círculo vicioso que si non se atende pode acabar mal.

Cal é o sinal de alarma?

A nivel emocional é o malestar con todos os seus síntomas habituais: dificultades paira durmir, cambios de peso, xa sexa gañando ou perdendo; a irascibilidad, conflitos constantes, o aumento de consumo de alcol, condutas compulsivas, a adicción ás pantallas, ao xogo…

É entón cando hai que dar o primeiro paso. Que recomenda: ir ao médico de familia ou ao especialista directamente, xa sexa psicólogo ou psiquiatra?

O primeiro sería falalo na contorna familiar. Estar disposto a falar, a escoitar, departir e respectar é importante. Si pódese resolver nese círculo máis próximo, moito mellor. O segundo paso pode ser elixir a alguén de confianza, pero externo á familia, que se cadra nos pode servir de axuda ao transmitirnos confianza. Si as cousas ponse feas, moi desagradables, que ven que non avanzan, con conflitos constantes e sensación de frustración, é o momento de porse en contacto cun profesional. Poden ser psicólogos, que somos terapeutas de familia e estamos preparados paira axudar a esa dinámica familiar ou a xestionar as emocións, ou psiquiatras, si xa hai algunha patoloxía ou trastorno máis farmacolóxico.

Por que seguimos sendo tan reticentes á hora de acudir a un psicólogo ou ao psiquiatra?

Segue existindo esa reticencia, pero chámame a atención paira ben, que desde que vin a España despois do 11-S, a situación mellorou moitísimo. Hai menos prexuízos. Hai máis concienciación, máis coñecemento, se naturaliza máis e todo iso sucede grazas á educación, a ter máis información, a saber que si tes un problema psicolóxico ou emocional, hai un tratamento e hai uns especialistas. A maioría dos prexuízos teñen a súa orixe na falta de información ou coñecemento.

O último informe da Xunta Internacional de Fiscalización de Estupefacientes, de Nacións Unidas, revela que España encabeza o consumo mundial lícito de ansiolíticos, hipnóticos e sedantes, que en 2020 aumentou un 4,5 % e superou as 91 doses diarias por cada 1.000 habitantes. Son cifras que asustan. Por que encabezamos esta clasificación?

Observo que a poboación en xeral non ten moita prudencia á hora de tomar medicación. Se dóeche algo sempre hai alguén que che di tómache isto ou aquilo. Fálase de medicamento coma se todo o mundo fose experto. Certos medicamentos tómanse demasiado a treo, e hai que ter coidado.

A que obedece este autoconsumo?

Moitas persoas se medican para anestesiar determinadas emocións no canto de xestionalas. Hai persoas que se refuxian no alcol e outras nas pastillas. Non van ao gran ou tentan resolver os problemas. Todo isto ten tratamento, pero quizá a súa solución máis rápida sexa tomarse unha pastilla, pero hai que ter coidado porque algunhas son moi adictivas.

Hai algunha alternativa terapéutica a ese consumo?

Non só falar co especialista, senón tamén levar unhas pautas e un tratamento. Falar é moi terapéutico. Desafogarse, chamar as cousas polo seu nome e chegar a entender o que está a pasar para poder atopar alternativas.

Cada día máis personaxes populares falan dos problemas que lles provoca a tensión, a ansiedade, as adiccións… Estas actitudes poden supor un cambio social na maneira de ver a saúde mental? En poucas palabras, perder o medo.

Oxalá. Todo isto pode axudar a moitas persoas que están a sufrir o mesmo e que se cadra non se atreven a pedir axuda, ou non saben o que lles pasa ou non saben como se chama o que senten. Isto é moi frecuente en consulta. Persoas que din que sofren ansiedade, pero o ven como nerviosismo, e a ansiedade é outra cousa que vai un pouco máis aló. Foron moi valentes. As persoas públicas cando comparten unha experiencia así, non só son humildes e valentes, senón que contribúen a que outras moitas poidan atopar unha esperanza e a pedir unha axuda que existe.

Como nos afectaron estes case 20 meses de illamento social e restricións?

Sobre todo foron estresantes. Aumenta a incerteza, dificulta a capacidade de poder planificar, e a isto non estabamos afeitos. Tivemos que exercitar a tolerancia á frustración, que está asociada á capacidade de esperar a ratificación inmediata. Estamos a aprender a xestionar a paciencia, a espera. O adaptarnos aos cambios no último minuto. E tamén estamos a aprender a improvisar. A decidir sobre a marcha. Despois deste ano e medio melloramos moito.

Emocionalmente saímos tocados ou máis fortes como se di? Soubemos sacar o mellor de nós?

Nalgúns casos si, pero noutros hai persoas que están a sufrir moito. Non están na fase de aprendizaxe. Aínda que todos aprendemos algo durante este período, non se poden comparar con aquelas que perdan a persoas próximas.

Máis resilientes, seica?

O ser humano ten a capacidade de aprender e saír máis forte, pero como aínda a cousa non terminou, sería un pouco precipitado adiantarse aos acontecementos.

É vostede optimista fronte a esta situación?

Eu creo que isto si se vai a acabar, como pasou coas anteriores pandemias e foron peores. Agora temos un medicamento que non existía antes, por iso confío en que terminará, pero vai deixar unha forte pegada emocional na nosa memoria.

Cales poden ser eses rastros que se nos queden dentro paira sempre?

Cansazo, esgotamento e, sobre todo, as perdas. Todo cambiou, incluso a nosa maneira de traballar. Nunca me imaxinou que ía pasar consulta vía ordenador ou tableta. Fun sempre moi conservadora nese sentido e preferín facelo presencialmente. Aprendín unha nova forma de traballar. Uno dos meus logros persoais neste tempo é que descubrín que é posible, que funciona e que abre unhas portas moi interesantes. Era unha maneira de traballar da que pensaba que non era a adecuada. Estaba equivocada, pero todo foi cuestión de porse a iso.

Desde que empezou todo, tamén tivemos que aprender outros aspectos. Por exemplo, dicir “non” a moitas cousas ou pór límite a situacións que nos desbordan ben laboralmente ou no mesmo día a día. Sabemos dicir basta?

Non sempre. Iso ten moito que ver coa asertividad, coa capacidade de dicir non e sentirse con ese dereito. Non sentirse culpable ou mesmo sentir medo ao ter límites. É algo que vexo en moita xente: sofren de ansiedade porque non saben ou non se lles ensinou a pór límites. O que se lles ensinou é que dicir “non” está prohibido ou é de mala educación ou é de ser unha persoa egoísta. Hai que dicilo con convicción.

Como se aprende a dicir “non”?

O meu pai sempre me dixo: “Non ofrezas o que non queiras facer ou non poidas realizar, porque logo te vas a resentir. E pódeche afectar negativamente”. En resumo, a arte de dicir “non”. Iso é importante. Aprendino del desde pequena e axudoume moito. Non me gusta dicir “non”, pero tampouco me incomoda. A min pasoume durante o confinamento. Dixen que non a algo e a outra acode non o aceptou. Esa amiga non entendeu que dixese “non” nese momento, pero eu estou tranquila. Despois de vivir en moitas sociedades, vexo que aquí o “non” non leva moi ben. Hai persoas que non se atreven a dicilo, pero logo ás veces fala mal da outra ou a responsabiliza de calquera decisión. No mundo anglosaxón un faise responsable do seu “non” e do seu “si”, e non está mal visto. Esa é a diferenza.

Por certo, citou ao seu pai, o psiquiatra Luís Vermellas-Marcos. Foi determinante á hora de dedicarse á psicoloxía?

Tivo un papel moi importante, pero non desde o punto de vista de que me recomendase que collese este camiño, porque iso nunca o fixo… Interesábame moito o que facía cos pacientes. El sempre me di que nunca lle sorprendeu que collese esta profesión.

Algún consello en especial?

Foi un dos meus principais mentores e deume moitos. Por exemplo, facer o que me guste e ser feliz facéndoo. Ter forza de vontade e disciplina ante o esforzo. O ser fiel así mesma. E axudoume a aprender a escribir. Encántame, pero me custa.

Un menú emocional equilibrado

A alimentación desenvolve un papel moi importante na saúde mental”, afirma a psicóloga Laura Vermellas-Marcos. E xustifícao así: “Unha alimentación equilibrada como a que temos coa dieta mediterránea, que é diversa e sa, coa que podemos comer de todo, evidentemente con moderación, é mellor para o corpo, e todo o que sexa bo para leste, o será para a mente”. A conexión mente e corpo é total. “Está todo conectado, a pesar de que agora se tende a separar”, explica esta experta, que non nega que certos alimentos consumidos en grandes cantidades, como a bollería ou as galletas, que son ricos en azucres ou graxas, están relacionados coa ansiedade.Cal sería un menú emocional equilibrado? A psicóloga mostra os ingredientes básicos: “Tranquilidade, saber escoitar e, sobre todo, a teoría dos tres “D”: desconectar, descansar e gozar. No menú non pode faltar o propósito, o dar un sentido á vida, pero non ten que ser gran cousa. É máis sinxelo. É facer algo que che faga feliz. E ter relacións sas interpersoais e cun mesmo. Sempre se fala das relacións respecto doutros, pero tamén é importante coñecerse a si mesmo, saber o que che gusta ou non e non machucarche tanto mentalmente. Ás veces podemos ser xenerosos con outros e, con todo, ser noso peor inimigo”. Por último, ela recoñece que a súa felicidade gastronómica é sinxela: “Cunha tortilla de pataca e un bo queixo, son superfeliz”.