Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Nas farmacias tamén se venden promesas sen fundamento

A eficacia de moitos produtos que se comercializan nas farmacias carece de evidencia científica, pero forman parte da oferta destes establecementos
Por EROSKI Consumer 6 de Outubro de 2019
Purpurina placebo
Imagen: rawpixel

O 30 % dos ingresos das farmacias corresponde, de media, a artigos de autocuidado como leites solares, tinguiduras, desodorizantes ou anticelulíticos. A tendencia indica que seguirá crecendo. Tamén se venden produtos de parafarmacia e de medicamentos que non precisan receita. Estes centros son atendidos por profesionais sanitarios, pero o interese comercial dos produtos fai preguntarse pola súa verdadeira capacidade sanadora ou paliativa. A eficacia de moitos carece de evidencia científica e, con todo, seguen á venda. Nas próximas liñas vemos exemplos destes produtos, que se esixe paira a súa comercialización en farmacias e o labor do farmacéutico nestes casos.

Nas farmacias, ademais de medicamentos e outros produtos sanitarios(desde xiringas até aparellos de electromedicina), véndense champús, repelentes de mosquitos, anticelulíticos ou cremas hidratantes. Este segundo grupo englóbase dentro do concepto xenérico de “autocuidado“. Nos fármacos, antes da súa comercialización, se testan a súa eficacia e seguridade, pero ocorre o mesmo cos produtos de consumo? Que tipo de control dos produtos de venda en farmacias séguese? Achega un valor diferencial o asesoramento do farmacéutico no caso dun produto de autocuidado?

O papel dos profesionais farmacéuticos

Os farmacéuticos e a Administración non deixan lugar á dúbida: o usuario atopa na farmacia un profesional sanitario cualificado que desempeña un papelclave no sistema sanitario. O Ministerio de Sanidade, Consumo e Benestar Social confirma a EROSKIConsumer que “o labor do farmacéutico a través do seu consello e asesoramento profesional asegura a correcta utilización dos produtos de venda en farmacias”. Con todo, a portavoz da Organización de Consumidores e Usuarios (OCU), Ileana Izverniceanu, explica que os datos apuntan, nalgúns casos, o contrario: “O ano pasado publicamos un estudo que puxode manifesto como una maioría de establecementosdispensaban ibuprofeno 600 sen receita, incorrendonunha mala praxe farmacéutica”.

Máis aló desta atención sanitaria, na maioríadas farmacias dispénsanse produtos homeopáticos. Os efectos terapéuticos que din ter estáncientificamente cuestionados e, con todo, seguen vendéndose nesta canle. Aínda que desde abril de 2018estes artigos seguen un proceso de avaliación porparte da Axencia Española de Medicamentos e Produtos Sanitarios (AEMPS), a lexislación europea llesconcede un status particular: a pesar de non poder demostrar eficacia clínica, considéranse medicamentose, mentres este status siga vixente, ningún país da Unión Europea pode prohibir a comercialización da homeopatía. “O gran peso que ten en países como Alemaña ou Francia dificulta que se impulsen cambios regulatorios que acaben con esta excepción anacrónica”, recoñeceIleana Izverniceanu.

Na venda de produtos homeopáticos curmá xeralmente o interese comercial, pero ocorre o mesmo con outros produtos que se venden nas farmacias? Os artigos de autocuidado supoñen paira estes establecementos una fonte de ingresos crecente. O informe de 2019 da consultoría IQVIA apunta que este grupo supón o 30 % das vendas medias das22.000 farmacias autorizadas en España, un 6 % máis que en 2010. En cambio, os medicamentos financiados han pasado de representar o 65 % dos ingresos ao 59 % no mesmo período. O 10 % restante correspondeaos fármacos de venda libre ou que precisan receita pero non teñen cobertura pública.

Segundo os farmacéuticos, a calidade do que pon á venda está por encima do interese comercial eiso supón una garantía. “Si una persoa, tras facerlle unhas preguntas, ves que o que pide non é o adecuadopaira ela, non llo dispensas. Vendendo sen máis estariamos a facer un fraco favor aos usuarios e suporía un desprestixio profesional. Unha porcentaxe alta de persoas veñen coa idea de comprar un produto e moitas veces salguen cun consello e sen produto”, explica Ana Molinero, vicepresidenta da Sociedade Española de Farmacia Familiar e Comunitaria (SEFAC).

Farmaceutico farmacia

Imaxe: Getty

As organizacións profesionais defenden que o consello farmacéutico achega un plus ao cliente: os coñecementos dun profesional sanitario. Con todo, Ileana Izverniceanu apunta que “os fabricantes utilizan o reclamo de venda exclusiva en farmacia que se aplica amoitos produtos como mera estratexia de mercadotecnia,aínda estando expresamente prohibido como argumentopublicitario. De feito, é una estratexia que funciona”. Con todo, a lexislación non establece esixencias diferentes segundo a canle de venda do produto e, ademais,as investigacións puxeron varias veces de manifesto que os artigos vendidos en farmacias non presentan una maior calidade que os que se distribúen por outroscanles de venda. Polo que o prestixio que achega ofeito de venderse en farmacias é inxustificado.

Promesas sen fundamento

Á marxe da canle onde se realice a venda, con frecuencia tamén se demandan artigos ou mesmo medicamentos porque a publicidade coa que se venden di que dispón de tal ou cal propiedade. O laboratorio GSK, fabricante de Alli (o seu principio activo é orlistat), ofrece aos usuarios una páxina web específica sobre este fármaco de venda libre na que, como primeira mensaxe, pode lerse: “É o momentoperfecto paira perder peso”, xunto á etiqueta #EstoyPreparada. As expectativas que se crean moitaspersoas son determinantes, por exemplo, no caso de produtos de dermocosmética: antiarrugas, anticelulíticos ou preparados paira o pelo.

Ante problemas de alopecia, por exemplo, Javier Pedraz, dermatólogo do Hospital Clínico San Carlos de Madrid, recomenda como criterio “ir ao médico antes de utilizar calquera produto. O consello farmacéutico pode estar ben, pero quen ten que valorar un problema de alopecia, diagnosticalo e fixar o tratamento é o médico”. Si hai terapias eficaces contra a alopecia, pero sonmedicamentos e requiren receita. Os dermatólogoscomproban como se emprega todo tipo de produtosde venda libre a cal máis inútil paira conservar o pelo.“Nunca recomendamos un champú contra a caída,porque ningún ten ese efecto. Indícanse algúnsporque son máis suaves paira o pelo”, apunta Pedraz.

O único profesional que, segundo a lexislación sanitaria, pode diagnosticar é o médico. Con todo,no caso de problemas como as manchas na pel “é moi frecuente acudir a unha farmacia en busca deuna solución”, recoñece Pedraz. Solicítase un remedio rápido, cando moitos problemas requiren un tratamento máis complexo ou custoso. “Na consulta explicámoslle ao paciente que as manchas son difíciles dequitar e, paira facelo, hai que aplicar un tratamentocon láser ou un peeling“, conta. Sobre a utilidade das cremas quitamanchas, o especialista en dermocosmética do Hospital Clínico San Carlos é rotundo: “O 99 % non fai nada”.

Una efectividade con dúbidas

Ás veces, o motivo polo que nos atopamos algúns produtos inefectivos nas farmacias áchase na propia lexislación. Aínda que a evidencia científica é determinante á hora de pór á venda un medicamento, non ocorre o mesmo cos produtos de parafarmacia ou de consumo, paira os que dita evidencia non é obrigatoria. A lei establece que este tipo de artigos, máis aló do debate sobre a súa efectividade, só teñen que probar que son seguros, é dicir, que ningún dos seus compoñentes é nocivo paira a saúde.

No caso dos produtos de orixe natural (á venda en cápsulas ou tamén como jarabes), a confianza na súa efectividade vese reforzada polo halo de credibilidade que lles achega a súa venda en farmacias. As revisións de Cochrane –entidade que chequea todas as investigacións que se fixeron– sobre os produtos naturais confirman que non existen investigacións que os avalen. Ou as que hai son de evidencia moi baixa.

Farmacia natural

Imaxe: Monfocus

Debido ao risco paira a saúde que pode entrañar un fallo nas medicións que efectúan, algúns produtos e tecnoloxías sanitarias, como os tensiómetros, han de estar validados por organismos de recoñecido prestixio. Nese sentido, o Ministerio de Sanidade, Consumo e Benestar Social puntualiza que “todos os produtos, excepto os de mínimo risco, teñen que ser avaliados polos chamados organismos notificados. Cando a avaliación é favorable, emiten a certificados CE de conformidade”. No caso dos aparellos paira medir a tensión arterial, son validados pola Sociedade Europea de Hipertensión (ESH), a Sociedade Británica de Hipertensión (BHS) ou a Asociación paira o Avance de Instrumental Médico (AAMI), pero non se venden só en farmacias.

De feito, os únicos produtos que, por lei, só poden comercializarse por esta canle especializada son os medicamentos e os produtos sanitarios que paga en parte o Sistema Nacional de Saúde de España e en parte o usuario. Tamén os fármacos de venda libre e os que precisan receita pero non teñen cobertura pública, como o ibuprofeno de 600 miligramos, dispénsanse só nas boticas.

Con todo, hai marcas de produtos de parafarmacia que poderían empregar varias canles de comercialización, pero escollen un especializado polo prestixio engadido que leva. É o caso de Cinfa, o laboratorio de medicamentos xenéricos líder en España, cuxa actividade se estende tamén ao autocuidado e produce desde medias elásticas até produtos de saúde bucodental. De igual modo, as grandes multinacionais cosméticas contan con marcas que se comercializan en farmacias e outras que se venden en perfumarías, supermercados…

Supervisión do proceso

Aos produtos de venda en farmacias, como os distribuídos por outras canles, aplícaselles a normativa nacional e a da UE. Por exemplo, “supervísase que os produtos cosméticos non sexan experimentados en animais como establece a lexislación comunitaria”, lembra Daniel Fernández Font, responsable da área do Código Nacional de Parafarmacia do Consello Xeral de Colexios Farmacéuticos. Ademais, o control dos produtos cosméticos de venda en farmacias realízase antes de que se lles conceda un número de rexistro e tamén a posteriori.

A canle farmacéutica é un colaborador nese proceso de exame permanente, pero non o único. Calquera persoa pode acceder, por exemplo, ao servizo de Cosmetovigilancia, dependente da AEMPS, e notificar un efecto adverso á marxe do establecemento onde compre o artigo. A eficiencia do sistema baséase na implicación dos profesionais sanitarios e dos consumidores porque, como sinala Ileana Izverniceanu, “sen a notificación destes problemas non se xera o sinal necesario para que as autoridades tomen as medidas paira previr futuros danos”. No entanto, o risco cero non existe e, como ocorre cos medicamentos, algúns efectos adversos identifícanse cando o principio activo ou un tratamento cosmético é de consumo masivo.