Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Entrevista

“O cribado e deixar de fumar son as dúas armas contra o cancro de pulmón”

Luís Seijo, coordinador da área de Oncoloxía Torácica da Sociedade Española de Pneumoloxía e Cirurxía Torácica (Separ)
Por Juan Lucio Gómez 4 de Febreiro de 2022
Luis Seijo oncólogo
Imagen: Luis Seijo

O 4 de febreiro celébrase o Día Mundial Contra o Cancro. Cunha taxa de mortalidade do 20,3 %, o de pulmón é un dos máis diagnosticados en España con preto de 30.000 novos casos ao ano. Ante esa situación, o cribado preséntase como una gran axuda paira tentar reducir esas cifras. O doutor Luís Seijo é neumólogo, xefe de servizo de Pneumoloxía da Clínica Universidade de Navarra e coordinador da área de Oncoloxía Torácica da Sociedade Española de Pneumoloxía e Cirurxía Torácica (Separ). Experto en cancro de pulmón, é una das pezas importantes do proxecto Cassandra, que pouco ten que ver coa sacerdotisa da mitoloxía grega e moito co acrónimo en inglés de Cancer Screening, Smoking Cessation and Respiratory Assessment, cuxa idea en castelán é a detección precoz do cancro de pulmón unida ao cesamento do tabaquismo como clave paira a recuperación respiratoria do fumador ou exfumador, e tamén doutras enfermidades respiratorias, como a enfermidade pulmonar obstructiva crónica (EPOC) e o enfisema.

En que consiste o proxecto Cassandra?

É un proxecto de varias sociedades médicas españolas dedicadas ao diagnóstico e tratamento do cancro de pulmón, en colaboración con sociedades de atención primaria e asociacións de pacientes afectados por ese cancro. Tamén participa a Asociación Española Contra o Cancro (AECC), que busca demostrar que o cribado de cancro de pulmón en España é viable.

Sería una proba masiva como se fai, por exemplo, co de mama ou colon?

Non. Baséase en seleccionar a uns 1.000 ou 1.500 pacientes por centro e cribarlos paira ver si detectamos EPOC, enfisema ou cancro de pulmón, e de paso conseguir, nunha soa intervención, que esas persoas deixen de fumar. No cancro de pulmón non é necesaria una proba masiva porque hai uns criterios máis restritivos centrados no tabaquismo. Son todas as persoas que fumaron moito ou una certa cantidade.

Cal é o perfil destes pacientes?

Buscamos persoas de máis de 50 anos, que fumen 20 ou máis paquetes ao ano (un paquete ao día durante 20 anos, por exemplo). E en canto aos exfumadores, non cribaremos aos que leven máis de 15 anos sen fumar, porque paira eles o risco diminuíu.

Como se realiza ese cribado?

Farase una tomografía computerizada (TC) de baixa dose de radiación sen contraste. É una proba sinxela e breve. Tamén se fará una valoración do hábito tabáquico paira recomendar deshabituación paira aqueles que seguen fumando e varias probas respiratorias paira valorar a función pulmonar dos que fuman ou fumaron.

Cando comezará?

A nosa intención é empezar este ano, preferentemente no primeiros seis meses, pero depende de varios factores. Agora mesmo temos un documento que foi aprobado por todas as sociedades médicas que participan e tamén polas diferentes asociacións de pacientes. Estamos pendentes de colaborar de forma máis intensa coa Asociación Española Contra o Cancro (AECC). Imos ter reunións coas administracións –ministerio e consellerías de Sanidade– paira presentarlles o proxecto. E tamén estamos a buscar, como é lóxico, financiamento.

De canto investimento estamos a falar?

Temos un orzamento paira estes aspectos que comentei ao redor dun millón de euros. Son aspectos de investigación, non vinculados ao proxecto, que é máis de aspecto asistencial.

Canto tempo está previsto que dure?

A nosa intención é que dure cinco anos e, obviamente está aberto a continuidade, máis aló do que podamos demostrar en canto a viabilidade, cunha proba anual. Aqueles que teñan achados que xustifiquen una proba adicional, como un escáner de intervalo ou outra proba máis sofisticada, faríaselles. Calculamos que non serán máis do 10 % os que necesiten máis dunha proba anual.

Prevese realizar algunha acción máis aló do cribado?

Una idea é dispor dunha seroteca, na que teremos sangue dalgúns dos participantes paira poder investigar que aspectos asócianse á aparición do cancro de pulmón e outras patoloxías respiratorias, ou un banco de imaxes, pero tamén un rexistro nacional que consideramos clave paira determinar o custo e efectividade do cribado a escala nacional, e todo iso require diñeiro.

Custa moito asimilar que hai que investir para que este tipo de proxectos salga adiante?

Creo que a xente está moi concienciada, aínda que a verdade é que o cancro de pulmón ten un estigma que non teñen outros. Cando ás veces falas coas administracións o feito de que sexa un cancro que aparece a maioría das veces en fumadores comporta un certo estigma, aínda que creo que a sociedade xa madurou nese aspecto.

Canto suporía o custo de cribado de cancro de pulmón a escala nacional?

Uns 150 millóns de euros, pero é una estimación moi variable. Hai que ver a diferenza entre o que gastamos en tratamento paira persoas en estadio avanzado con poucas probabilidades de curar e o que gastamos en curar aos que están nun estado inicial. Ao final, o cribado detecta uns cantos cancros e salvas a unhas cantas persoas, pero non a todas.

Segundo datos da Sociedade Española de Oncoloxía Médica (SEOM), no informe ‘As cifras do cancro en España 2021’, durante 2020 faleceron por cancro de pulmón en España 22.930 persoas, un 20,3 % das mortes por cancro. Neste escenario o cribado ten moito que facer?

Creemos que é a mellor maneira de reducir esa taxa tan alta de mortalidade. Estamos convencidos de que hai que investir en medidas de deshabituación tabáquica, pero tamén no cribado. As dúas accións van da man. Non esquezamos que máis ou menos a metade desas persoas que reúnen os criterios de riscos fixeron o que a sociedade lles pedía: deixar de fumar. Por desgraza, o risco de cancro de pulmón, aínda que se deixe o tabaco, tarda décadas en desaparecer, non baixa rapidamente. Temos que ofrecer una solución a aqueles que xa deixaron de fumar, pero que polo seu pasado teñen ese risco que tardará tempo en diminuír.

En estudos de cribado realizados en Estados Unidos sobre o cancro de mama, os especialistas aseguran que se poden dar casos de ansiedade, biopsias e que as probas afecten ás pacientes. Este cribado tería efectos secundarios?

Efectivamente. Non hai que esquecer que o cribado faise en persoas aparentemente sas. É moi diferente respecto de cando lle ofreces una intervención médica a unha persoa que se atopa mal. No cribado os individuos veñen sans. É certo que con eles tentas salvar vidas detectando enfermidades ocultas antes de que sexa moi tarde, pero podes facerlles probas cruentas ou invasivas que teñen os seus efectos adversos e os seus danos colaterais.

Algunha preocupación específica?

No cribado sempre preocupan dous aspectos: o sobrediagnóstico e o falso positivo. O primeiro é cando detectas un cancro nun individuo que ten 80 anos e seis meses despois morre dun infarto, non conseguiches nada. É o que chamamos sobrediagnóstico. Haberlle diagnosticado un cancro só ha feito porlle nervioso, facerlle una serie de probas que non lle salvaron a vida. Hai diferentes datos referidos ao sobrediagnóstico, pero creo que esta taxa en cancro de pulmón en cribado non supera o 5 %; é dicir, que o 5 % dos cancros que vas detectar non matarían a unha persoa, que pode morrer doutra enfermidade que non ten que ver.

E en canto ao falso positivo?

Este é un tema preocupante. Un falso positivo é cando feixes una proba de imaxe coa que detectas algo que pode ser un cancro e ao final é benigno. Con todo, xeraches una preocupación na persoa, á que sometiches a unha serie de probas e ao final non era cancro. Coas probas de imaxe detéctanse nódulos, pero non todos os nódulos son cancro, aínda que con elas dállenos bastante ben distinguir entre un nódulo canceroso e outro benigno.

Como se procede tras un deses achados?

O normal é que fagamos un TAC de intervalo; ou sexa, repítese o escáner e se ese nódulo non creceu, quedo tranquilo, pero si é ao contrario, xa se que teño que facer algo máis, posiblemente una biopsia. A taxa de pacientes que enviamos a quirófano a operar dun nódulo que logo resulta que non é un cancro é dun 10 %. Pero si detectamos crecemento dun nódulo sospeitoso nunha TC, no 90 % dos casos é cancro.

Igual que se instalou na sociedade a idea de vixiar o cancro de mama aos 40-45 anos, ou o de colon a partir dos 50, a longo prazo poderíase incluír este sistema de cribado na saúde publica?

Esa é a nosa ambición. A idea é que así sexa. Na actualización máis recente da estratexia nacional do cancro exclúense os cancros que non sexan mama, colorrectal ou de pescozo de útero. Esa estratexia dinos que faltan evidencias de que as ferramentas que temos de cribado de cancro de pulmón sexan efectivas. O que pretendemos co proxecto Cassandra é achegar esas evidencias paira poder convencer ás administracións das bondades dun cribado de cancro de pulmón poboacional. A nosa intención é que, co paso dos anos e o éxito do proxecto, demóstrese que si se pode facer un cribado a maior escala, de máis envergadura e loxicamente de maior custo. Que se ofreza o cribado de cancro de pulmón a aquelas persoas que cumpren eses criterios de idade e tabaquismo e que o ofreza a carteira de servizos do Sistema Nacional de Saúde.

Como se coordinaría este traballo coas 17 comunidades autónomas?

Aínda que a estratexia contra o cancro é nacional, está atomizada nas transferencias das competencias de Sanidade ás comunidades autónomas, o que supón que haxa 17 rexións co seu sistema de saúde. Polo momento, a experiencia reflicte que hai diferenzas en canto a distintas actividades de cribado. Sospeitamos que isto pode ser un problema paira un programa poboacional. Do que levamos andado do proxecto Cassandra, todas as comunidades autónomas mostraron o seu interese de participar. Contactamos con sociedades de respiratorio das distintas comunidades e todos están polo labor de colaborar, e xa hai máis de 40 centros que se postularon paira participar. É dicir, hai vontade de que se faga. Hai que evitar obstáculos e emendar aqueles problemas que se derivan dese sistema tan atomizado.

Houbo referentes mundiais no cribado do cancro de pulmón?

Hai una longa traxectoria que empezou coa TC de baixa dose de radiación como ferramenta desde xa fai 20 anos. Na Clínica Universidade de Navarra levamos case 20 anos facendo cribado de cancro pulmón como parte do proxecto iELCAP. Houbo múltiples ensaios clínicos entre os que destacan tres que reduciron a mortalidade: o NLST, ensaio de detección do cancro de pulmón financiado polo Instituto Nacional do Cancro (NCI) de Estados Unidos; outro belga-holandés, Nelson; e o estudo italiano MILD, que demostrou una redución da mortalidade en cancro de pulmón. Houbo outros exemplos máis modestos como os desenvolvidos en Dinamarca –que demostrou un beneficio en persoas que padecían EPOC–; Xapón ou Canadá. E xa se puxeron en marcha iniciativas en diversos países da nosa contorna como Reino Unido, Alemaña, Polonia ou Croacia.