Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Obesidade infantil e dinámica familiar

O funcionamento familiar, e non só as características dos alimentos, condiciona os gustos alimentarios dos nenos
Por José Andrés Rodríguez 16 de Xaneiro de 2011
Img madre hijo
Imagen: Amy n Rob C

A orixe da obesidade infantil non radica só nun exceso na inxesta de calorías ou na falta de exercicio físico. Numerosos estudos demostran que se relaciona tamén con dificultades no funcionamento das familias e con problemas para ofrecer contención emocional e conductual. Por este motivo, os especialistas están de acordo en que o tratamento idóneo debe incluír, ademais de cambios nos hábitos da vida cotiá, intervención psicolóxica que achegue ferramentas útiles para enfrontarse a problemas emocionais.

Imagen: Amy n Rob C

A obesidade é un problema de saúde cada vez máis estendido. En España, o número de persoas obesas é superior á media da Unión Europea (UE), ademais de ser o segundo país europeo con maior porcentaxe de cidadáns con exceso de peso: o 33% deles sofre sobrepeso e o 15% padece obesidade. Ante estes datos, os especialistas estudan todos os factores que interveñen nun fenómeno tan complexo como este.

A inxesta excesiva de calorías, unha alimentación desequilibrada ou a falta de exercicio físico son aspectos moi importantes. Algúns estudos sinalan que as influencias biolóxicas supoñen tamén entre o 30% e o 70% dos factores que determinan a obesidade. Pero non hai que esquecer outros, como a dinámica das familias, xa que os últimos resultados científicos apuntan que un peso excesivo asóciase con problemas no seu funcionamento. O 58% das persoas obesas teñen algún familiar que tamén o é, mentres que o 14% das persoas que non son obesas contan cun familiar obeso.

Desde a infancia

Segundo Montse Bascuas, psicóloga do Institut de Trastorns Alimentaris (ITA), os modos de alimentarse e as preferencias e rexeitamentos cara a determinados alimentos están, en parte, condicionados polo contexto familiar durante a etapa infantil. É entón cando os pequenos se inician na maioría dos hábitos alimentarios. Os proxenitores inflúen mediante modelos autoritarios ou permisivos na elección da alimentación dos seus fillos, en aspectos como o tipo, cantidade e horarios de alimentación. “Nalgunhas familias, hai alimentos que teñen un elevado valor simbólico e que están asociados a numerosas celebracións”, sinala a experta.

O tratamento dunha persoa obesa debe incluír un novo estilo de vida, cambios nos seus hábitos cotiáns e intervención emocional

Por tanto, o feito de que un neno queira comer só alimentos ricos en graxas saturadas non depende exclusivamente dos seus gustos persoais. Ou, dito doutra forma, o funcionamento familiar, e non só as características dos alimentos, condiciona os gustos alimentarios do neno. Algunhas estruturas familiares supoñen un maior risco de provocar obesidade nos seus membros.

É o caso de quen teñen un único fillo ou o de fillos de pais separados, as familias monoparentais, numerosas ou nas que a nai ten máis de 35 anos. Tamén inflúe o nivel socioeconómico familiar, xa que un status socioeconómico baixo nun país desenvolvido, como é o caso de España, representa unha probabilidade maior de sufrir obesidade, ao practicarse menos exercicio e seguir uns hábitos alimentarios menos saudables.

Como inflúe a familia?

As familias funcionan segundo uns patróns de conduta que se manteñen no tempo. Un grupo familiar no que se dedica tempo e enerxía a coidar a alimentación, seleccionar alimentos de calidade e deseñar menús variados xera un patrón moi diferente ao dunha familia na que non se presta tanta atención á alimentación. Para Bascuas, a exposición repetida do neno ao seu patrón familiar fai que este acabe por asociar determinados alimentos con eventos específicos.

Isto exerce un efecto modulador sobre o seu comportamento alimentario, co cal os pequenos adoptan as preferencias que lles resultan máis agradables e seleccionan as condutas que repetirán no futuro. O contexto social no que funciona a familia actual fai que as decisións sobre alimentación sexan con frecuencia discutidas e negociadas polos nenos, quen teñen moito poder nas decisións do fogar por medio da insistencia e a manipulación.

“Esta forma de funcionamento está en parte determinada polo status laboral e as novas estruturas familiares, que fan da alimentación un acto rápido e centrado na evitación de problemas”, engade a especialista en trastornos alimentarios.

Un tratamento que implica a toda a familia

En xeral, os tratamentos contra a obesidade e o sobrepeso están centrados no cambio de hábitos alimenticios e no incremento da actividade física. O ITA desenvolveu un programa para nenos e adolescentes de sete a quince anos no que, á parte de intervir no aspecto físico do problema de peso, faise un especial fincapé no benestar emocional e social dos pacientes.

Bascuas sinala que a maioría dos casos de obesidade infantil débense a factores relacionados cos estilos de vida, “co cal, unha persoa afectada en proceso de recuperación precisa unha tripla axuda: novo estilo de vida, cambios nos seus hábitos cotiáns e intervención psicolóxica que permita ofrecer alternativas ante problemas emocionais que confunden as sensacións de fame, aburrimento, preocupación e ansiedade, entre outras”. É preciso dotar ao menor de medidas que melloren o seu control conductual (máis interaccións coa contorna social, máis actividade deportiva…) e de opcións que lle permitan atopar unha resposta ás súas dificultades emocionais.

CONSELLOS PARA PROXENITORES

Un neno con sobrepeso ou obesidade pode sufrir outros problemas de saúde importantes, como diabetes. Por iso é necesario tratar e previr o aumento excesivo de peso. Montse Bascuas achega unha serie de consellos tan prácticos como sinxelos para os proxenitores:

  • Manter un número de horas de soño adecuadas.
  • Alimentación: cantidade, calidade (froitas, verduras) e variedade.
  • Cinco comidas ao día. O almorzo como peza crave, xa que os nenos que almorzan de forma adecuada teñen menos risco de sufrir obesidade ou sobrepeso.
  • Reducir o sedentarismo e manter unha actividade física continuada e moderada.
  • Implicación familiar nas actividades de lecer.
  • Buscar as necesidades reais dos fillos.
  • Tratar a obesidade como un problema que se non se aborda de maneira adecuada pode conducir a trastornos alimentarios (anorexia, bulimia e trastorno por chea).