Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Perda de visión: morte celular na retinosis pigmentaria

As chamadas "células famentas" poden estar detrás de moitos casos de cegueira
Por Núria Llavina Rubio 29 de Decembro de 2008
Img ojo
Imagen: Rinna Bohui

A retinosis pigmentaria, causante de que unha persoa non distinga as cores, foi durante moito tempo una das patoloxías oculares e dexenerativas máis descoñecidas. Nestes momentos empeza a coñecerse e mostra a súa verdadeira complexidade debido á diversidade de mutacións que poden causala. É difícil, ademais, prever cando se presentará na súa forma máis severa. Tanto os avances en terapia génica, que pretende corrixir a mutación no xene causante da enfermidade, como as investigacións que tentan chegar á orixe da enfermidade, axudan á configuración de novas terapias e tratamentos para o que se considera unha “enfermidade rara”.

Preto de 15.000 persoas en España sofren retinosis pigmentaria. Foi diagnosticada por primeira vez a finais do século XIX, e ata fai moi pouco non deixou de ser unha entidade descoñecida. Trátase dunha enfermidade hereditaria de carácter dexenerativo que afecta á retina ocasionando unha progresiva perda de visión que, en moitos casos, conduce á cegueira. Os síntomas máis frecuentes, e por orde de aparición e de gravidade, son a cegueira nocturna, ou a pouca adaptación aos lugares escuros; a redución do campo de visión, é dicir, a chamada “visión de túnel”; diminución da visión -que se manifesta como dificultade para percibir formas, deslumbramientos e fotopsias (pequenos flashes na periferia)-, e alteración da percepción das cores.

A retinosis pigmentaria é progresiva, cun curso clínico lento, aínda que con frecuencia prodúcense algunhas mellorías espontáneas na agudeza e o campo visual. Na maioría dos casos, a persoa afectada non é consciente da súa enfermidade ata que esta atópase en fases avanzadas É, precisamente, este diagnóstico tardío o que obriga a traballar para a detección precoz da enfermidade, para así poder dar co mellor tratamento.

Unha das razóns polas que morren as células responsables da visión das cores en persoas con retinosis pigmentaria (RP), enfermidade que ten como principal síntoma a perda progresiva da visión, podería ser que as células se comen a si mesmas ata morrer cando son privadas de nutrientes. Este descubrimento axuda a explicar unha posible orixe da enfermidade e, por tanto, abre unha vía a novas dianas terapéuticas e a novos tratamentos. A investigación levouse a cabo no Howard Huges Medical Institute e publicouse na revista “Nature Neuroscience”.

Os conos da visión

A visión humana depende, en parte, das células conos e bastóns, fotorreceptores que revisten a retina e que están especializados na recepción da luz. Primeiro recóllena e despois envían sinais nerviosos que o cerebro interpreta como visión. Os bastóns actúan principalmente durante a noite, mediando a visión do branco e negro, mentres que durante o día os seres humanos dependen dos conos, que interveñen na visión das cores.

Constance Cepko, autora principal do estudo, afirma que sen os bastóns “as persoas poden arranxarllas, porque simplemente non teñen visión nocturna”. Cepko outorga a verdadeira importancia aos conos porque son os que usamos para obter agudeza na visión e para detectar as luces brillantes e as cores.

Durante a primeira fase da enfermidade o paciente ten dificultades para ver na escuridade porque morren primeiro as células bastóns

O que ocorre coa RP é que ambos os tipos de células morren, primeiro os bastóns e despois os conos. É o que explica por que durante a primeira fase da enfermidade o paciente ten dificultades para ver na escuridade. A segunda morte celular, a dos conos, é a que provoca a maior gravidade porque é cando se perde maior calidade na visión. Sexa como sexa, a orixe da RP está na morte dos bastóns, tras unha mutación xenética (máis de 100 xenes poden causar a patoloxía).

Células “mortas de fame”

Trataron de estudar os cambios moleculares que se producían en catro ratos con RP creados xeneticamente, cuxos conos xa empezaban a morrer tras a morte completa dos seus bastóns. Aínda que para os investigadores tratábase de atopar “unha agulla nunha palleira”, conseguiron atopar características comúns na retina do catro animais. Os resultados mostraron que os xenes involucrados no metabolismo celular básico se descontrolaban a medida que os conos comezaban a morrer.

Detectáronse cambios particulares nun complexo chamado mTOR, un grupo de proteínas que actúa como un indicador de fame para a célula. Dalgunha maneira, os investigadores pensaron que as células estaban “mortas de fame”. Probablemente carecían de glicosa e comezaban a comerse a si mesmas (autofagia). “A célula ten fame pero non a nutrición suficiente, polo que pasa por un proceso de autodigestión”. Se este proceso repetísese moitas veces, as células acabarían morrendo.

A posterior adición de insulina na metade dos ratos confirmou aos investigadores o que pensaban. Os conos nos ratos con insulina engadida tardaron un tempo máis en morrer porque detectaron o sinal que indica ás células que hai moita glicosa preto. Cepko non propón, nin moito menos, as inxeccións de insulina como un tratamento para a RP, porque os conos acaban morrendo de igual forma. O que debe tratarse é o problema a longo prazo: a carencia de nutrición. Para iso necesítanse novos estudos que traten este problema de forma global, algo que podería axudar a detectar mesmo novos factores. Os autores sospeitan, por exemplo, que os radicais de osíxeno poderían estar tras a morte dos conos pigmentarios.

Terapia génica

A terapia génica perfílase tamén como imprescindible para poder chegar a tratar a RP. Este tipo de terapia, destinada a corrixir as mutacións das células danadas e substituír o xene ou os xenes alterados por outros sans, atópase coa dificultade da gran cantidade de mutacións e xenes implicados no desenvolvemento desta patoloxía. Desde hai anos diferentes equipos de investigación de todo o mundo tratan de desenvolver técnicas que corrixan estes erros xenéticos. Están a usarse modelos animais para desenvolver terapias génicas antes de elaborar ensaios clínicos en humanos. Por agora, os resultados parecen ser satisfactorios.

Están sinto tratadas tanto as RP causadas por dous xenes defectuosos (un herdado do pai e outro da nai) como as causadas por un só xene defectuoso. Aínda que neste último caso é moito máis complicado elaborar unha terapia eficaz, os resultados dos primeiros ensaios son esperanzadores. Na reunión anual da Association for Research in Vision and Ophthalmology (ARVO) presentáronse diversos ensaios clínicos en humanos que mostran resultados positivos para terapias génicas en enfermidades dexenerativas da retina que causan cegueira en nenos.

Tamén outro estudo levado a cabo na Universidade de Florida (EE.UU.) e publicado en Vision “Research” empregou a terapia génica nun experimento con ratos para desactivar ao xene responsable da retinosis pigmentaria. A alteración da proteína rodopsina inflúe na aparición da enfermidade, polo que para o estudo tratouse de reducir a cantidade desta nun 60%. Tras resultados satisfactorios con esta redución, e co xene completamente inactivado, os científicos empezaron a desenvolver unha terapia para introducir versións sas do xene no ollo, utilizando virus inofensivos. Pero este será o segundo paso.