Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Premios e castigos aos nenos

Na educación infantil é fundamental adquirir compromisos cos menores e aprender a respectalos
Por EROSKI Consumer 22 de Novembro de 2005

Rabietas, arrebatos ante calquera negativa, esixencias, caprichos… Quen non viu nalgunha ocasión un conflito protagonizado por un neno e os seus pais? Trátase dun tira e afrouxa no que cada cal tenta pór os seus límites, aínda que, loxicamente, se se fala de educación son os proxenitores quen teñen que conservar a calma e tomarse en serio a tarefa. Pero, como? que estratexia deben seguir? Educadores e psicólogos aconsellan marcar certos límites desde o primeiro momento paira despois ir creando hábitos, xa que a existencia dunhas normas achega seguridade aos nenos.

Marcar os límites

Os psicólogos e educadores coinciden en subliñar que as normas non deben ser impostas. Por unha banda, o diálogo entre pais e fillos xera un vínculo de confianza que facilita as súas relacións e crea un espazo paira negociar as normas e construílas xuntos. Por outro, os adultos han de ser coherentes e respectar tamén as regras. Por exemplo, se non queren que o neno diga palabras malsonantes tampouco eles han de dicilas. A trasgresión destas pautas pode implicar a imposición dun castigo “o máis educativo posible”. Este ha de ser o adecuado á mala conduta do menor e require que o neno ou a nena entenda que non se trata de desaprobarle, senón de castigar esa conduta determinada.

Marcar os límites

Este labor, sinxela en teoría, faise ás veces moi difícil. De feito, segundo María Jesús Álava, especialista en Psicoloxía educativa, faise patente a dificultade que atopan hoxe en día moitos pais á hora de marcar con éxito os límites aos nenos. Tanto é así que xa hai parellas que chegan á súa consulta porque “non saben que facer” co “pequeno tirano” no que se converteu o seu fillo de dous anos.

As rabietas son un signo moi típico da etapa dos dous anos. A esa idade adoitan ter rabechas moi escandalosas que non se solucionan dando ao neno o que pide, senón deixando que se lle pase o berrinche, porque pola contra aprenderá que esa é a mellor forma de conseguir o que quere e utilizaraa sempre que queira algo que vaia en contra dos desexos dos seus coidadores.

“É una etapa máis do noso desenvolvemento, non debemos preocuparnos senón deixar ao neno que se tranquilice el só”, di Héctor do Castelo, profesor de Psicopedagoxía da Universidade de Alcalá de Henares. Que sucedería si os pais cedesen sempre? A psicopedagoga e terapeuta Marta Bravo asegura que acabarían convertendo ao fillo nunha persoa egoísta, egocéntrica, caprichosa e moi vulnerable a calquera contratempo.

Tamén é certo que os nenos son moi “bos observadores” e saben moi ben cando fornece mellor efecto a utilización desas tretas, de modo que as pon en práctica moitas veces en público paira forzar aos maiores a ceder, lembra María Jesús Álava. Aí é cando os pais ven desbordados. Isto engádese a que ademais, normalmente, non poden dedicar aos fillos todo o tempo e a atención que precisan, o que dalgunha forma failles sentirse culpables e inseguros.

Pero, que pensarían si este mesmo problema superase aos educadores? E por que un mesmo neno pode ser manipulador en casa e portarse de marabilla no colexio? As respostas da orientadora son moi sinxelas: “Os nenos son o que queremos que sexan; hai que crear hábitos desde o principio”. Por último, explica que é importante ser consecuentes co que dicimos, así como coñecer “que se lle pode pedir ao neno segundo a idade que teña”.

Os nenos son o que queremos que sexan; hai que crear hábitos desde o principio

E cal é a mellor maneira? Marta Bravo coincide con Álava en que é necesaria moita claridade e seguridade no que lles dicimos, aplicar o límite con voz segura e mirada firme; que ambos os pais estean de acordo, “polo menos ante o neno”. Por último explica que é importante ser consecuentes co que dicimos, así como coñecer “que se lle pode pedir ao neno segundo a idade que teña”

Reforzos, sancións e consecuencias

“Os premios ou os castigos non poden ser una resposta automática a todas as condutas boas ou malas”, remarca Do Castelo. Caer nisto provocaría que os nenos se movan só a cambio de premios e ademais deixen de valoralos. No entanto, é moi positivo reforzar as condutas dos nenos que os adultos queren que se repitan. Non se trata de comprarlles agasallos. O recoñecemento mellor pode mostrarse mediante o afecto e isto abarca un amplo abanico de posibilidades: darlle un abrazo, facerlle una caricia, felicitarlle con palabras (“Que ben fixeches hoxe a túa tarefa!”), colgar en casa un bonito debuxo que fixo en clase, facer algo con el que lle guste (xogar a algún xogo, ver o seu programa de debuxos favorito na televisión?), prepararlle a súa comida favorita etc.

En canto aos castigos, estes non deben utilizarse como primeiro recurso ante unha conduta inadecuada. Paira empezar, educadores, psicólogos, terapeutas e a sociedade en xeral están de acordo en que o castigo físico é inaceptable porque, segundo explica o profesor:

  • Non contribúe a solucionar os problemas e favorece que os nenos pensen que coa violencia arránxanse as cousas.
  • Fai que os rapaces acaben apostando pola “lei do máis forte”.
  • Cando eles teñan un problema, tratarán de arranxalo cunha agresión.

O Código Civil establece no artigo 154 que “os pais poderán (…) corrixir razoable e moderadamente aos fillos”. A ONU e o Consello de Europa instaron recentemente a España e a outros países a prohibir o castigo físico aos nenos. Dez países da UE xa vetan o uso da violencia en todos os ámbitos da vida infantil.

Lonxe de preconizar o castigo físico, a psicóloga Álava Reyes quere ‘desculpabilizar’ a aqueles pais que algunha vez deron unha losqueada aos seus fillos, porque entende que tampouco hai que dramatizar este asunto. En calquera caso, recomenda sempre moita calma aos adultos e que non actúen nin tomen decisións a treo: “Non hai nada peor que perder os nervios, darlles un azoute e despois pedirlles perdón”.

Inicialmente, débese insistir en falar co neno sobre as consecuencias que poden ter as súas accións e ademais explicarlle que poden implicar un castigo. Se aínda así persiste na súa actitude, entón pódese aplicar un castigo consecuente co que se falou, tal e como explica Héctor do Castelo.

Algúns pais senten impotentes á hora de reprender aos nenos ou de penalizar as súas accións. Tamén saben que non poden deixar sen consecuencias, por exemplo, que un adolescente chegue a casa de madrugada e consumindo drogas, suspensos reiterados, malas contestacións… Pensan que aínda que castiguen aos mozos e mozas “todo dálles igual”. Pero non é certo. Álava Reyes está convencida de que sempre existe una forma efectiva de ‘reconvenirles’. Apunta que aos pequenos dálles moita rabia que os maiores non lles fagan caso e que aos mozos amólalles moito quedar sen saír cos seus amigos. “Tampouco hai que levantarlles un castigo, porque, para que sexa eficaz e o neno entenda que non é admisible o que fixo, o castigo debe ser inmediato e curto no tempo”.

Marta Bravo matiza que cada neno “é un mundo” e que as sancións que funcionan cuns non serven nada con outros. Paira Héctor do Castelo, o mellor castigo é facerlles pensar sobre as consecuencias da súa actitude.

O mellor castigo é facerlles pensar sobre as consecuencias da súa actitude

En calquera caso, débese procurar que os castigos estean relacionados coa falta cometida, así, se o neno tira ou rompe algo será el quen o recolla. Respecto da súa duración no tempo, é mellor non prohibirlle ver a televisión durante todo o fin de semana, senón os primeiros quince minutos da serie que lle gusta; desta maneira déixaselle unha marxe paira seguir portándose ben. Os castigos desproporcionados non axudan ao neno a reflexionar sobre o que fixo nin lle motivan paira comportarse mellor.

O papel do diálogo

O diálogo é fundamental para que os nenos comprendan por que hai normas e que participen da súa construción e reconstrución. Paira Héctor do Castelo, “as normas non son algo innegociable”. É importante que sexan acordadas cos nenos aínda que estes sexan “moi pequenos”. Ao seu xuízo, “tan malo é impor as normas como que non existan”. Os nenos han de entender que teñen un sentido, una razón, e que non son imposicións por capricho dos adultos.

Así mesmo, este sociólogo e psicólogo considera importante que os nenos saiban a causa de por que hai cousas que se poden facer” e que non se poden facer” e as consecuencias que pode ter o seu comportamento. É dicir, non só cal será o castigo por transgredir una norma, senón cales son as consecuencias dos seus actos.

Diálogo non ten por que significar inseguridade,

Diálogo non ten por que significar inseguridade

aínda que Marta Bravo detecta á vez que una certa excesiva permisividad un medo atroz a “facelo mal como pais”. Refírese a pais que se cuestionan todo o que fan no seu afán por ser case perfectos. “Quérese tanto a un fillo que en moitas familias óptase por unha permisividad excesiva que non rozamento -sequera- a posibilidade de facer dano emocional ao neno, aínda que esa posibilidade sexa moi remota”.

Pero non se trata de desaprobar ao fillo senón á súa conduta. Por iso, en lugar de criticarlle por chegar ás tantas da mañá é preferible dicirlle “non me gusta que chegues tarde porque me preocupo por ti”. Héctor do Castelo insiste en que falar cos nenos “é realmente importante para que desenvolvan o seu sentido da responsabilidade”.