Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Radioterapia

Utilizada no tratamento do cancro, impide que en moitos casos débase extirpar a parte afectada
Por Azucena García 18 de Xullo de 2019

Radioterapia, quimioterapia e cirurxía son os tres tratamentos básicos da loita contra o cancro. A súa combinación potencia as posibilidades de sanar o tumor, aínda que non sempre é necesario recorrer ás tres de forma conxunta. Concretamente, a radioterapia pódese empregar sen necesidade de utilizar ningunha outra técnica e os seus resultados son tan positivos que, en moitas ocasións, evita a extirpación da zona do corpo afectada. Emprégase sobre todo cando o tumor está localizado e non existe metástasis, e os avances na radiofísica permitiron que o tecido san apenas resulte afectado as radiacións. Ademais, en xeral o tratamento é ben tolerado polos pacientes e apenas se producen efectos secundarios.

Radiacións ionizantes

A radioterapia é una técnica de tratamento do cancro baseada na emisión de radiacións ionizantes. A especialidade médica que se encarga de administrala é a oncoloxía radioterápica e utilízase paira acabar coas células tumorales detectadas nunha parte do organismo,

Utilízase paira acabar coas células tumorales detectadas nunha parte do organismo

é dicir, as radiacións non se aplican sobre todo o corpo senón que se dirixen só á parte na que se detecta o tumor. Explica a presidenta da Asociación Española de Radioterapia e Oncoloxía (AERO), Ana Mañas, que a radioterapia “é o único tratamento, xunto coa cirurxía, capaz de curar o cancro” e insiste en que, sobre todo, emprégase de maneira individual, sen combinalo con outros tratamentos, cando o tumor está localizado e aínda non hai metástasis. “A emisión de radiacións bloquea e anula o tumor, que está delimitado, e permite protexer os tecidos próximos e sans das radiacións”.

En concreto, a radioterapia utiliza partículas similares ás dos raios X, pero de maior enerxía, que son capaces de penetrar no corpo, destruír as células malignas e impedir que crezan e reprodúzanse. Aínda que o resto do organismo san protéxese para que non se apliquen sobre el as radiacións, ás veces é inevitable rozar o tecido san que rodea ao tumor e destruír células boas, que teñen, por outra banda, una gran capacidade de rexeneración. Precisamente, a destrución destas últimas células é o que dá lugar aos posibles efectos secundarios.

A radioterapia emprégase en todo tipo de tumores e pode aplicarse antes de intervir cirurxicamente ao paciente paira reducir o tamaño do tumor, ou despois de una operación paira acabar coas células malignas que queden, a pesar da extirpación do tumor. No entanto, pode ocorrer que tras un tratamento con radioterapia non sexa necesario pasar polo quirófano, xa que segundo Ana Mañas “en moitos casos impide a cirurxía mutilante, especialmente no cancro de laringe e no de mama”. Ademais, trátase dunha técnica moi útil paira tratar os tumores pequenos; de difícil acceso mediante cirurxía, así como os grandes; cuxa extirpación completa sería imposible, os detectados: aos que se tenta reducir a dor, e naqueles casos nos que o obxectivo é “controlar a metástasis e evitar fracturas óseas”, completa a presidenta de AERO.

Case o 70% dos pacientes oncolóxicos recibe tratamento de radioterapia, que pode administrarse de dúas maneiras:

Radioterapia interna ou braquiterapia. Mediante intervención cirúrxica, cerca do tumor ou dentro do mesmo colócase por un período limitado de tempo material radioactivo en forma de fíos, vectores ou sementes. O paciente debe permanecer ingresado tres ou catro días e as radiacións teñen un potente efecto sobre as células cancerígenas, cunha menor afección no tecido san. Una vez que o material radioactivo está fóra do organismo do paciente, este non supón ningún perigo paira as persoas que lle rodean “porque a radiación non se contaxia nin as persoas convértense en material radioactivo”, aclara Ana Mañas. Si resulta preferible, no entanto, que as mulleres embarazadas e os nenos non se acheguen ao paciente porque son máis vulnerables á radiación.

Radioterapia externa. A fonte de radiación atópase fóra do organismo do paciente, a certa distancia del en equipos de grandes dimensións. É o tratamento máis común e non adoita requirir que o paciente quede ingresado, senón que acuda ao centro hospitalario cada día, de luns a venres (os fins de semana e festivos descánsase para que as células sas afectadas poidan rexenerarse), de dúas a tres semanas, paira recibir a dose. Antes da primeira sesión, márcase con pintura (duradeira) a zona sobre a que se vai a aplicar o tratamento, una serie de puntos que indican o lugar exacto polo que deben penetrar as radiacións e que en ningún caso, se se borran, deben ser debuxados de novo polo paciente. Mentres se realiza o tratamento o enfermo queda só nunha sala, tombado e sen moverse, para que a radioactividade diríxase exclusivamente ao tumor. En todo momento está vixiado por un circuíto pechado de televisión, controlado polo técnico de radiación, que se encarga tamén de escoitar ao paciente -a través dun intercomunicador-, por si sente algún problema ou molestia.

Planificación do tratamento

O tratamento paira cada paciente exponse sempre de maneira individual, en función do tipo de tumor, o tamaño e a localización deste, o estado de saúde do paciente e outro tratamento que puidese recibir ao mesmo tempo. Así mesmo, é desenvolvido por un amplo equipo de profesionais conformado por:

  • Oncólogo. É o médico encargado de prescribir o tratamento e supervisalo.
  • Físico de radiación. Responsable de asegurar o control de calidade do equipo de radiación e que analiza a dose correcta paira cada paciente.
  • Enxeñeiro. É o profesional encargado de revisar periodicamente as máquinas e asegurar un bo mantemento.
  • Técnico de radiación. Persoal de enfermaría que coñece o manexo dos aparellos e coloca ao paciente na posición correcta paira recibir o tratamento.
  • Enfermeira de radiación. Prové ao enfermo da medicación necesaria, se a houbese, antes de cada sesión e pode informarlle do tratamento e os seus posibles efectos secundarios.

José Maria de Froitos, secretario da Sociedade Española de Física Médica, explica neste sentido a importancia de que todo o persoal “estea ben coordinado” e destaca a minuciosidade do traballo dos radiofísicos, que determinan o punto exacto polo que se deben aplicar as radiacións. “O radiofísico é a persoa encargada de preparar as máquinas paira o tratamento, analizar a distribución das doses, preparar a unidade de radiación, comprobar o control de calidade e aspectos como a enerxía da radiación, e localiza a localización exacta no que se debe aplicar o tratamento”, detalla. “O radiofísico é tamén o responsable da protección radiológica no hospital, tanto de público como de persoal, e ocúpase de estimar e, na medida do posible reducir, a dose de radiación que se imparte á poboación como consecuencia de probas diagnósticas”, agregan desde a SEFM.

En primeiro lugar, o paciente acode a unha cita co oncólogo radioterapeuta, quen elabora a historia clínica e realiza una exploración física xeral e outra específica do tumor. Neste encontro o médico explica ao paciente os detalles do tratamento, resolve as súas dúbidas e infórmalle da necesidade de asinar un documento de consentimento paira recibir o tratamento. Posteriormente, ao enfermo fáiselle un TAC Ou Tomografía Axial Computarizada (una proba de diagnóstico radiológica mediante a utilización de raios X e procesamiento das imaxes por computador) na mesma posición na que recibirá o tratamento, e planificarase este en tres dimensións. É neste momento cando se marca o punto central polo que se aplicará a radiación e delimítase a área afectada.

Una vez que comeza a radiación do tumor, en varias sesións cunha duración entre 15 e 30 minutos (a preparación do paciente é moi importante e leva varios minutos), o oncólogo realiza un seguimento do paciente paira comprobar os efectos da radioterapia. Tamén é necesario realizar este seguimento cando o tratamento concluíu paira coñecer os resultados e controlar que o tumor non se reproduce.

A cada sesión de radioterapia o paciente debe acudir con pezas que non se axusten ao corpo, senón máis folgadas e de algodón paira evitar presións. Tamén é recomendable non expor ao sol a parte sobre a que se aplican as radiacións, posto que a pel nesa área está moi sensible, nin empregar colonias, cremas ou xeles perfumados sen consultar antes ao médico. Se houbese que depilar a zona afectada, hai que evitar facelo cunha coitela, que podería provocar feridas e cortes, e empregar una máquina eléctrica de corte. Se fose necesario vendar, tampouco se debe recorrer a cinta adhesiva, senón ao papel ou a tea. Evitar fregar a zona na que se debuxaron os puntos, una dieta completa e un bo descanso son outros factores a ter en conta.

Efectos secundarios

Segundo a Sociedade Americana de Cancro (American Cancer Society), ao redor do 50% das persoas con cancro que reciben doses estándares de radiación no abdome presentan náuseas e vómitos durante o tratamento. Estes síntomas poden presentarse dunha a dúas horas despois de cada sesión e poden durar varias horas. Ademais, das persoas que se tratan con radioterapia en todo o corpo, como no caso de transplante da medula ósea, entre o 57% e o 90% padecen tamén náuseas e vómitos se non se lles dan medicamentos paira previlos. No entanto, Ana Mañas, asegura que “en xeral, o tratamento é tolerado polo paciente e apenas produce efectos secundarios”. Aínda que -engade-, en calquera caso, “poden máis os proles que os contras”.

Cando se producen, os efectos secundarios da radioterapia poden ser agudos ou crónicos, segundo a dose que se recibe,

Os efectos secundarios da radioterapia poden ser agudos ou crónicos, segundo a dose que se recibe

o ritmo das doses, o volume de tumor irradiado e outros tipos de tratamento, como a quimioterapia, que se reciben ao mesmo tempo. Por iso, aínda que o tratamento non adoita ser doloroso e ás veces nin sequera roza a pel do paciente, as radiacións si poden provocar algúns síntomas, non moi graves, ademais das náuseas e os vómitos.

Fatígaa é o efecto máis común da radioterapia, como consecuencia da destrución de células sas. Os médicos recomendas por iso realizar un plan de aforro de enerxía paira evitar a apatía e descansar “tanto como o corpo pida”. Non hai que favorecer a inactividade total nin levar o mesmo ritmo que se mantería en circunstancias normais, senón seguir una práctica moderada. Tamén poden producirse cambios sanguíneos con descensos na cantidade de glóbulos vermellos e brancos, e cambios na pel, posto que a área tratada pode arroibar, escurecerse e provocar picores. O máis importante é non rascarse e non tratala sen consultar ao médico. Outros síntomas son a aparición de edemas, a perda de apetito e, en consecuencia, a perda de peso, a falta de desexo sexual e, a nivel estético, cando se trata un tumor na cabeza, a radioterapia produce a caída do cabelo, que volve recuperarse varias semanas despois de terminar o tratamento.

Respecto ao futuro, os especialistas afirman que se move en tres direccións”: a sofisticación da tecnoloxía paira tratar tumores pequenos sen danar o tecido, a mellora do índice terapéutico paira pasar do 50% de casos tratados con éxito na actualidade ao 60% nos próximos dous anos e un mellor coñecemento da bioloxía molecular paira conseguir atacar só ás células danadas. “A radioterapia é un tratamento seguro e altamente eficaz, cuxa mellora veremos en breve”, augura a presidenta de AERO.