Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Síndrome da Avoa Escrava

Abusamos das avoas? Cargalas de responsabilidades pode provocarlles enfermidades
Por nuria 28 de Xaneiro de 2003

A Síndrome da Avoa Escrava é o nome dado polo profesor Antonio Guijarro, Cardiólogo da Universidade de Granada a “un cadro clínico patolóxico moi frecuente, grave, potencialmente mortal e que afecta a amas de casa en exercicio activo”. Aínda que aínda non existen datos exactos, xa que as investigacións son moi recentes, trátase, segundo Guijarro, de “unha auténtica pandemia” que sofren miles de mulleres de idade avanzada con excesivas responsabilidades familiares.

Demasiadas tarefas

En aparencia os síntomas destas mulleres son externos. Acoden unha e outra vez ás consultas médicas por cansazo, hipertensión, subidas repentinas de azucre, decaimiento ou tristeza, pero nunca alcanzan a manifestar que levan sobre as súas costas a responsabilidade das súas casas, a dos seus fillos e o coidado dos seus netos. É este exceso de traballo, acompañado na maioría dos casos coa responsabilidade de facerse cargo de nenos pequenos, o que lles provoca unha tensión familiar que non se atreven a confesar.

A falta de sinceridade, tanto cara aos médicos como cara á súa propia familia, vén orixinada por unha especial concepción da responsabilidade, formada por unha educación baseada na entrega á familia. Con todo, os seus corpos xa non soportan tanta tensión. Segundo Antonio Guijarro, primeiro médico español que lle puxo nome a esta síndrome, estas mulleres teñen un perfil moi similar: “viviron os anos da posguerra e numerosas estreitezas. Exercitáronse en traballar e obedecer sen rechistar. Agora son amas de casa con responsabilidades familiares que lles exceden, chegando a extenuarles. Pero non se queixan, porque non estaría ben”.

Esa falta de lamentacións é o principal problema paira atallalo, xa que todas as doenzas tentan curarse con fármacos ou mesmo hospitalizacións. Una vez no hospital e sen cargas domésticas, estas mulleres melloran de forma moi notable, pero ao volver á súa rutina cotiá rexorden os mesmos síntomas, ou mesmo, outras enfermidades. Nos casos máis extremos desta síndrome, segundo o profesor Guijarro, una muller angustiada pode chegar ao suicido, xa que non ven con forzas paira soportar todas as tarefas impostas, senten incapaces, inútiles e con temor a sentir o desprezo dos seus seres queridos.

Causas

A Síndrome da Avoa Escrava prodúcese por un esgotamento excesivo ou sobreesfuerzo físico e emocional crónicos. A tensión reflíctese polo abafo ou “a sobrepresión que nace desa obrigación, con responsabilidade directa, de cumprir simultaneamente varias tarefas con eficacia, puntualidade e acerto”, segundo o doutor Guijarro.

Algunhas das causas que poden provocar esta tensión son as seguintes:

  • Realizar traballos ou actividades extra-hogareños, sen liberarse das obrigacións de ama de casa.
  • Familia numerosa
  • Anciáns, nenos ou enfermos ao seu cargo.
  • Fillos que, tras independizarse, volven ao fogar materno acompañados de parella e/ou fillos.
  • Enfermidades asociadas ao natural envellecemento que limitan a capacidade física e emocional da paciente.
  • Ausencia ou perda de axudas domésticas.
  • Traumatismo emocional: enfermidade grave ou falecemento dun ser querido. Separación conxugal propia ou dun fillo.
  • Deterioración económica: Diminución do poder adquisitivo tras a xubilación. Fracaso de negocios familiares. Perdas patrimoniais.
  • Acumulación de obrigacións: Atender a familiares que residen fóra do fogar (fillos, netos, parentes próximos).

Síntomas principais

Estes son algúns dos síntomas comúns en mulleres que padecen esta síndrome:

  • Hipertensión arterial de difícil control, con oscilacións moi bruscas, aparentemente caprichosas.
  • Molestias paroxísticas: sofocos, taquicardias, palpitaciones no pescozo ou o tórax, dores punzantes polo peito, que cambian dun lado a outro, dificultade paira respirar, mareos, hormigueos, desmaios.
  • Debilidade ou decaimiento persistentes, un cansazo extremo desproporcionado respecto das súas actividades actuais. No pasado soportaron tarefas moito máis esgotadoras sen sentir indicios de cansazo.
  • Caídas fortuítas: as pernas non poden soster o corpo e a paciente cae ao chan, xeralmente sen perder o coñecemento.
  • Malestar xeral indefinido: Case nunca senten cómodas, a gusto nin relaxadas, sen saber definir exactamente por que.
  • Tristeza, desánimo, falta de motivación.
  • Descontrol de padecimientos metabólicos, como a diabetes. Alternan unhas elevacións alarmantes das glucemias con descensos bruscos perigosos, provocando mareos e mesmo coma.
  • Autoinculpación. senten culpables da súa incapacidade actual.

Solucións

Paira poder dar solución a unha situación de excesiva tensión familiar, o doutor Guijarro avoga pola implicación da familia e de todo a contorna máis próxima, xa que son os propios familiares quen deben descargar dun exceso de traballo á avoa, aínda que sen minguar a súa autoestima.

“A curación ou liberación definitiva alcánzase cando se consegue o equilibrio entre os labores asignados á avoa e a súa fortaleza física e emocional”. Deste xeito, no momento en que se cancelan responsabilidades excesivas e prodúcese un contacto equilibrado coa familia, a muller con esta síndrome sente una notable melloría. Segundo Guijarro, esta síndrome “pódese curar con tan só concienciar ás familias a través dos medios de comunicación. Pacientes que antes virían á consulta, agora saben de onde lle veñen tantas molestias e están en disposición de combatelas”.

Desconfianza no termo

A pesar do interese que espertou o libro do profesor Guijarro (“A Síndrome da Avoa Escrava. Pandemia do século XXI”), non todos os seus colegas de profesión están de acordo coa existencia desta síndrome.

O doutor José Mercé, especialista en Xeriatría do Hospital Doutor Peset de Valencia, considera que se lle dá demasiada importancia a un feito que é normal. Na súa opinión é preferible que “os nenos estean cos avós a que se críen en gardarías, por moita psicomotricidade que lles impoñan”.

Paira este especialista na Terceira Idade, ao contrario do que afirma o doutor Guijarro, “os maiores teñen as súas propias enfermidades e a relación e o contacto entre os maiores e os netos provoca que os nenos vexan a vellez como algo necesario e respectuoso, non como un problema”. “Paira os nenos supón un gran enriquecemento escoitar as batallitas do avó e isto supón perpetuar a tradición da cultura oral. Contar cousas aos mozos inexpertos”, engade.

Recoñece que é una responsabilidade paira os maiores facerse cargo dos nenos, pero tamén axuda aos máis pequenos a coñecer e responsabilizarse de persoas maiores. Neste sentido, considera que tan escrava pode considerarse una nai traballadora ou calquera pai que “senta o abafo da responsabilidade de educar a un fillo”.

Nun punto intermedio entre as dúas posturas atópase a organización ABUMAR (Avós en Marcha) que trata de potenciar a imaxe dos avós, así como de dignificar a súa persoa cara aos netos. Esta asociación persegue precisamente o encontro intergeneracional e defende a figura do avó e os dereitos que ten cara aos seus descendentes.

Marisa Viñes, presidenta da asociación, asegura que debido a enfrontamentos ou divorcios, algúns avós están privados de ver aos seus netos e de gozar deles. Viñes recoñece que na súa asociación son moitas as avoas que axudan aos seus fillos e ofrecen una asistencia nas tarefas da casa, pero recoñece que en ningún momento coñeceu casos extremos.

Testemuño

Josefa, que naceu o mesmo ano no que comezou a guerra civil española, ten 67 anos e vive co seu marido de 70 anos. A súa vida é un claro expoñente desta síndrome. Agora padece hipertensión e acábanlle de diagnosticar niveis altos de azucre no sangue, a pesar de que coida o que o seu marido e ela comen, xa que el é tamén hipertenso.

Ela faise cargo da compra da súa filla Mª José, e de levar ao colexio aos seus catro netos, dous de cada un dos seus fillos. Esta responsabilidade suponlle recollelos cada mañá cedo: ás 8:30 a uns e ás 8:45 aos outros. Achégaos ao colexio e até as 12:00 ocúpase da súa casa, da compra, e dos encargos dos seus fillos. Con catro nenos a comer todos os días en casa, esta hora é bastante conflitiva. “Hai días que, por non ouvilos, preparo até tres comidas diferentes, para que cada un coma o que queira”. Josefa acompáñaos de novo ao colexio e, por suposto, recólleos ás cinco de tárdea.

Afortunadamente, o seu fillo Luís pode recoller aos máis pequenos enseguida pero os netos máis maiores, de 10 e 8 anos, quedan con ela e o seu marido até as sete e media, cando os da segunda quenda (a súa filla e o seu xenro) aparecen paira levarllos. Á frenética actividade de calquera xornada hai que engadir a dos días en que se presenta algún dos seus fillos a comer “e sen avisar”, ou a das festas especiais, cando debe quedar con todos os críos mentres os maiores fan compras ou salguen a divertirse.

Segundo contou, os fins de semana tómallos como unhas vacacións, “aínda que tampouco podo descansar demasiado, porque tamén teño que atender a miña propia casa e ao meu marido”. Como compensación, Josefa atopa gratificante que os netos maiores cóntenlle máis secretos que aos seus pais. Ademais, “de cando en vez dinme que eles me coidarán cando eu sexa viejecita e non poida facer nada!”, engade.