Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Síndrome de Diógenes

A base deste trastorno áchase nunha desorde psiquiátrica
Por Tatiana Escárraga 15 de Febreiro de 2006

A pesar de que parece relativamente novo, a Síndrome de Diógenes é un vello coñecido dos psiquiatras. A observación de casos sucesivos en persoas maiores con comportamentos huraños que vivían recluídos nos seus propios fogares e rehuían calquera contacto con outras persoas foi o que motivou, na década dos 60, a aparición de artigos e investigacións nas que se detallaba un estraño patrón de conduta. Un perfil caracterizado por persoas maiores de 65 anos que acumulan gran cantidade de obxectos inservibles e lixo nas súas casas e que se transforman en seres huraños e illados da sociedade. Este trastorno, que esconde importantes alteracións psiquiátricas, afecta a 1,7 pacientes por cada 1.000 ingresos hospitalarios. No entanto, os especialistas creen que o seu aumento é previsible non só polo envellecemento da poboación, senón polas súas condicións socio-sanitarias.

Baixa incidencia

En xullo de 2005 una muller de máis de 60 anos e o seu fillo, de 40, faleceron tras o incendio da casa na que vivían en Málaga. Alí acumulaban una gran cantidade de obxectos inservibles e de lixo. En setembro do mesmo ano una anciá apareceu morta no seu domicilio de Madrid entre quilos e quilos de desperdicios. Levaba anos recollendo residuos. Tamén en Madrid o pasado xaneiro un home de 73 anos prendeu lume á súa vivenda e estivo a piques de acabar coa vida dos seus veciños. Os bombeiros descubriron no interior do seu piso una gran cantidade de obxectos inútiles. Estes son exemplos do que se coñece como Síndrome de Diógenes, un termo que se aplica ás persoas maiores que ademais de ter una actitude huraña, acumulan lixo e obxectos inservibles nas súas vivendas, segundo explica Jerónimo Sáiz, Xefe do Servizo de Psiquiatría do Hospital Ramón e Cajal.

Baixa incidencia

A base da Síndrome de Diógenes áchase nunha desorde psiquiátrica. “Nestes pacientes subxacen una serie de enfermidades como demencia, cadros psicóticos, trastornos obsesivos ou personalidade con trazos paranoides que lles leva a vivir nesas condicións”, sinala Javier Gómez Pavón, Secretario Xeral da Sociedade Española de Xeriatría e Gerontología.

A pesar de que parece relativamente novo, a Síndrome de Diógenes é un vello coñecido dos psiquiatras. “Estamos afeitos”, asegura Jerónimo Sáiz. O que ocorre é que as características desta patoloxía psicogeriátrica chamaron a atención dos medios de comunicación, que se fixeron eco dalgúns casos ocorridos en España nos últimos anos. Pero a incidencia da síndrome é baixa. Non se trata dunha desorde frecuente, pois as estatísticas indican que só se dá en 1,7 de cada mil ingresos hospitalarios. “De cada 1.000 persoas ingresadas en psiquiatría e xeriatría padéceno como moito dúas persoas”, afirma Javier Gómez Pavón.

De momento, e segundo o Informe 2004 As persoas Maiores en España, do Ministerio de Traballo e Asuntos Sociais, as enfermidades máis frecuentes dos maiores de 65 anos son os problemas circulatorios (que ademais son a primeira causa de morte), os dixestivos, os respiratorios e o cancro (a segunda causa de falecementos).

A observación de casos sucesivos de maiores con comportamentos huraños que vivían recluídos nos seus propios fogares e rehuían calquera contacto con outras persoas foi o que motivou, na década dos 60, a aparición de artigos e investigacións nas que se detallaba este estraño patrón de conduta, segundo explica Javier Gómez Pavón. Foi en 1975 cando oficialmente bautizouse como Síndrome de Diógenes. O seu nome fai referencia a Diógenes de Sínope, un filósofo da época de Aristóteles que preconizaba a vida austera e a renuncia a todo tipo de comodidades.

Cada vez máis anciáns sós

As condicións demográficas (o envellecemento da poboación) e a situación socio-sanitaria dos maiores en España fan pensar nun previsible aumento desta síndrome. “

As condicións demográficas e a situación socio-sanitaria dos maiores en España fan pensar nun previsible aumento desta síndrome

Hai cada vez máis anciáns que viven sós. Antes os fillos facíanse responsables dos seus pais, pero o patrón sociolóxico ha variado e a iso súmase a precariedade sanitaria dalgunhas destas persoas. Ademais, o factor soidade inflúe. Cando hai outra persoa prodúcese un limitante, hai una confrontación, pero cando se está só non”, comenta Enrique García Bernardo, Xefe do Servizo de Psiquiatría do Hospital Gregorio Marañón.

En España, di o informe 2004 do Ministerio de Traballo, “as persoas de idade xa representan o 17% de toda a poboación, e esa porcentaxe e as súas cifras absolutas non van deixar de crecer nas próximas décadas”. Asistimos a un “envellecemento do envellecemento”, una apreciación que xustifican os datos: os octoxenarios son o colectivo que máis crece na última década, mentres que os mozos de até 20 anos son o grupo que máis poboación perde. Entre 1991 e 2003 incrementouse até nun 50% o número de persoas de 80 e máis anos, cando o total da poboación só subiu un 9,9%, incluída a poboación inmigrante. Pero o máis rechamante é que a proporción de persoas maiores que viven en soidade é do 19,5%, una de cada catro, con datos do censo de poboación de 2001. Desa cantidade o 25,9% son mulleres e o 10,8%, homes.

A esas circunstancias súmanse as dificultades destes pacientes pola falta de atención xeriátrica, segundo a Sociedade Española de Xeriatría e Gerontología. Un estudo desta organización sinala que só o 32% dos hospitais españois presentan cobertura xeriátrica e o resto, o 68%, non ten ningunha unidade especializada. “Paira una correcta atención a esta patoloxía é necesario non só aumentar e mellorar as coberturas sociais, senón asegurar una correcta atención xeriátrica. En Andalucía, onde están a aumentar os casos de Síndrome de Diógenes, apenas existen un ou dous hospitais con xeriatría”, sinala Gómez Pavón.

Alerta dos veciños

O tratamento da Síndrome de Diógenes inclúe varios aspectos. Polo xeral, as alarmas saltan cando o ancián, que en moitas ocasións vive só, comeza a deixar de lado o seu aspecto persoal e preocúpase máis por colleitar refugallos e lixo que acumula dunha forma case enfermiza na súa vivenda. En situacións así son os veciños os que primeiro alertan aos servizos sociais dos concellos. Pero os afectados pódense negar a ser atendidos. O seguinte paso é que os Servizos Sociais acúdanse na casa. Tras unha investigación do caso e un intento de persuasión para que o maior sexa asistido por un psiquiatra, procédese á intervención policial se este négase a ceder.

Una das características que presenta a Síndrome de Diógenes é que cando son dúas as persoas de idade avanzada, uno deles pode arrastrar ao outro a esta situación. “Pódese inducir a unha persoa”, afirma o doutor García Bernardo. “Polo xeral o outro non se pode resistir. Ás veces hai que separalos despois de que se fixo a intervención sanitaria”, engade.

O perfil do afectado correspóndese cunha persoa de máis de 65 anos, pero contrario ao que se puidese pensar, non necesariamente trátase de persoas de baixa condición social ou económica. “Non ten nada que ver co que antes se tivese nin co brillante que a persoa fóra. Existe máis ben certa asociación coa soidade”, explica Jerónimo Sáiz. Niso coincide Javier Gómez Pavón: “a posición socioeconómica non protexe da súa aparición, xa que tamén se dá en casos de persoas con títulos universitarios, cun alto nivel económico e carreiras profesionais brillantes”.

O tratamento da Síndrome de Diógenes require unha “abordaxe en dous sentidos”. Por unha banda, indica o especialista Gómez Pavón, é indispensable un diagnóstico paira saber cal é a patoloxía de base que xera este comportamento.

É indispensable un diagnóstico paira saber cal é a patoloxía de base que xera este comportamento

O outro aspecto é a atención social, que supón atender as necesidades de vivenda e hixiene do afectado. Necesítase, insiste o médico, un seguimento conxunto dos servizos sociais, pois se trata de persoas con alto número de comorbilidad (enfermidades acompañantes e alteracións do oído ou inclusive nutricionais). O seguimento é fundamental, pois una vez que o maior regresa ao seu domicilio pódese repetir a síndrome. “Poden aparecer outros brotes, pero cando hai algún enganche social adoita ser máis fácil”, engade García Bernardo. “Estamos ante unha síndrome heteroxénea. E o prognóstico é sombrío pola deterioración mental que xa se produciu. Por iso é fundamental procurar que estas persoas estean ben atendidas”, opina Jerónimo Sáiz.

Entre os consellos que dan os especialistas está o que familiares, veciños e amigos vixíen aos seus maiores se viven sós, especialmente se observan algún elemento de risco, como os comportamentos huraños ou o illamento voluntario.

Desde a Sociedade Española de Xeriatría e Gerontología esíxese a correcta atención sanitaria dos maiores. “Hoxe en día os anciáns, especialmente os máis vulnerables, de máis idade, son atendidos por unha rede sanitaria que non é especializada paira a atención deses pacientes, o que motiva una atención inadecuada e un aumento do gasto sanitario e social”.