Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Tétanos

As feridas máis pequenas poden presentar una maior complicación
Por Azucena García 7 de Novembro de 2005

A enfermidade do tétanos está lonxe de ser erradicada; a vacina preventiva non chega aínda a todos os países e as esporas da bacteria causante desta patoloxía poden permanecer no chan e ser infecciosas durante máis de 40 anos. En España, o número de casos detectados cada ano apenas chega á vintena e a cifra de mortes é aínda inferior, apenas una cuarta parte dos infectados. Con todo, nos países asiáticos cóntanse por miles os infectados cada ano e a mortalidade achégase ou pode superar o 50% dos casos. Os médicos aconsellan extremar as precaucións ante calquera ferida, por moi insignificante que sexa, xa que ás veces as máis pequenas son as que presentan una maior complicación, precisamente, pola falta de atención que lles prestamos.

Orixe da enfermidade

Nos países europeos e en Estados Unidos a incidencia e o índice de mortalidade producida polo tétanos é baixo. Os infectados apenas alcanzan varias decenas -en España no ano 2003 producíronse 24 casos, e no 2004 un total de 16-, e a enfermidade esténdese sobre todo entre quen desempeñan traballos considerados de risco como gandeiros ou xardineiros. Pola contra, nos países asiáticos cóntanse por miles os infectados cada ano e a mortalidade achégase ou pode superar o 50% dos casos, por darse sobre todo en zonas con escaso desenvolvemento económico e sanitario, hixiene deficitaria e ausencia de vacinacións preventivas.

Orixe da enfermidade

Explica Rafael Soller, membro da Sociedade Española de Microbiología, que “se o enfermo é atendido dos síntomas no hospital, non hai problema paira superar a enfermidade”, causada por un microorganismo denominado Clostridium Tetani, a sustancia máis tóxica coñecida despois da toxina botulínica. Segundo o doutor Javier Lavilla, especialista en nefrología da Clínica Universitaria da Universidade de Navarra, este patógeno é capaz de resistir anos no exterior, grazas a que adquire una forma esporulada silente (esporas) e debido á súa capacidade paira sobrevivir sen osíxeno”. “Por iso -engade-, adoita estar presente en ambientes sucios ou contaminados con excrementos de orixe animal”.

En canto á infección da enfermidade, esta patoloxía afecta o sistema nervioso central e non se transmite por contaxio de persoa a persoa, senón que só é causada pola toxina tetanospasmina. Esta chega ao interior do organismo a través de una ferida que estivo en contacto con terra ou instrumentos infectados, e actúa sobre o sistema nervioso central, mediante as esporas da bacteria Clostridium tetani. Hai que ter en conta que a enfermidade pode tardar en desenvolverse varios días ou mesmo semanas desde que se produce a ferida, por tratarse dunha toxina que resiste moito tempo fose do alcance da luz e en condicións extremas. É así como pode habitar no intestino dos animais por anos e contaminar a través das feces.

Tipos e síntomas

Segundo a fonte de infección, existen diversas clases de tétanos que van desde o tétanos adquirido a través do contacto por unha ferida (xeneralizado), até o que se contrae por contaxio no momento do parto (neonatal), sen que se coñeza a causa (espontáneo) ou nunha parte concreta do organismo (localizado). Paira o doutor Lavilla, a gravidade da enfermidade depende da intensidade das manifestacións, así como da rapidez en aparecer e desenvolverse, da fonte de infección, o grao de contaxio e das circunstancias do infectado, “sendo máis letal cando se manifesta en varios días”.

Neste sentido, o tétanos neonatal é o que reviste peores consecuencias, cunha mortalidade que se achega ás dúas terceiras partes dos infectados, xa que afecta aos recentemente nados e son estes quen ofrecen menos resistencia. “O tétanos neonatal é moi perigoso, pero está practicamente erradicado no mundo occidental”, explica Rafael Soller. Xeralmente, prodúcese dentro dos 12 primeiros días de vida, como consecuencia dunha infección da ferida umbilical. O bebé é contaxiado pola toxina a través do corte do cordón que lle une á nai cun instrumento sucio, polo que é máis probable en partos nos que non se dan as condicións hixiénicas adecuadas. Como consecuencia da enfermidade, o recentemente nado ten dificultade paira chorar e alimentarse debido á rixidez que experimenta nos músculos faciais.

No entanto, tal e como recoñece o Coordinador do Grupo de Traballo en Enfermidades Infecciosas da Sociedade Española de Medicamento Interno, o doutor Regino Serrano Heranz, o tétanos máis frecuente é o tétanos xeneralizado, que tarda en desenvolverse entre sete e catorce días: “Canto menos tempo transcorre entre o momento de producirse a lesión e a aparición dos primeiros síntomas, peor é o prognóstico”,

Canto menos tempo transcorre entre o momento de producirse a lesión e a aparición dos primeiros síntomas, peor é o prognóstico

asegura Serrano Heranz.Neste caso, o enfermo presenta dificultade paira abrir a boca (trismo); una contractura xeneralizada e dolorosa dos músculos da cara, coñecida como risa sardónica; rixidez de caluga, contractura da rexión dorsal e das extremidades; asfixia por espasmo da glotis, dificultade paira inxerir alimentos e líquidos, e retención urinaria. Ademais, estes síntomas poden ir acompañados de taquicardia, sudoración profusa e alteración nas cifras de presión arterial, aínda que en ningún momento hai alteración no nivel de conciencia.

Respecto ao tétanos localizado pode presentarse na cabeza (tétanos cefálico), no tronco ou nas extremidades, aínda que se produce de maneira menos frecuente e cun mellor prognóstico. A infección por esta toxina adoita limitarse a espasmos musculares na extremidade na que se produce a entrada de esporas, xa que o seu prognóstico é bo, excepto no caso do tétanos cefálico, no que hai trismo e afectación da musculatura dos nervios craniais. “Nalgunhas ocasións, pode ser a manifestación clínica inicial dun tétanos xeneralizado”, advirte Regino Serrano Heranz.

Feridas máis perigosas

Desde a Sociedade Española de Microbiología, Rafael Soller recoñece que se deron casos de tétanos con todo tipo de feridas”, aínda que as máis perigosas son sempre as feridas que sangran pouco e as punzantes, como as producidas por un cravo, sobre todo, se a lesión prodúcese ao aire libre e en ambientes sen osíxeno, xa que é aí onde máis se desenvolven as esporas e onde aumentan as posibilidades de que a toxina entre no organismo e comece a súa invasión.

Rafael Soller aconsella nestes casos concretos “abrir a ferida e tratala con auga oxigenada, aínda que sexa una ferida producida pola espiña dunha rosa e non se lle de importancia”, posto que a infección por tétanos prodúcese cando o tecido morre porque falta oxigenación e a colocación dunha tirita ou una venda impide, precisamente, que a ferida respire. “Nun accidente de tráfico a desfeita é importante e a posibilidade de resultar infectado polo tétanos é maior, xa que adoitan ser feridas nas que o tecido morre e falta oxigenación”, apostila.

Pola súa banda, Javier Lavilla manifesta tamén que as feridas producidas no campo ou que sofren as persoas que traballan en ambientes sucios ou manexan excrementos animais presentan un risco importante. “Principalmente se a ferida é tortuosa ou ampla, con perda de sustancia ou una importante superficie de abrasión, como ocorre moitas veces cando se manexa maquinaria agrícola ou gandeira, ou durante unha excursión”, matiza.

A conclusión, por tanto, é que non existe ferida boa nin mala, xa que ningunha está exenta do risco de ser infectada polo tétanos.

Ningunha ferida está exenta do risco de ser infectada polo tétanos

Por iso é necesario prestar moita atención a calquera corte ou lesión, posto que, aínda que nun principio o xerme introdúcese de forma inactiva ou esporas, cando atopa as condicións adecuadas comeza a germinar e adquire una forma activa. É entón cando empeza a crecer e invadir o tecido, ao que secreta una toxina moi prexudicial paira o sistema nervioso.

Tratamento

Cando se contrae o tétanos, o enfermo pode recibir como “solución temporal” una inxección de soro antitetánico, cuxo efecto, precisa Adoitar, apenas dura dez ou quince días. En realidade, trátase dunha sustancia que serve paira protexer e cuxa inxección “non convén repetir”. Tamén é necesario realizar una limpeza coidadosa da ferida e, segundo a gravidade da infección, administrar medicamentos paira controlar os espasmos, inxectar antitoxina tetánica e realizar una traqueotomía (colocar un tubo na traquea mediante intervención cirúrxica), se se producen serias dificultades paira respirar.

Pola súa banda, Regino Serrano Heranz recomenda que, cando se trate de tétanos xeneralizado, o paciente sexa ingresado nunha Unidade de Coidados Intensivos (UCI) paira o control das súas funcións vitais e o tratamento sintomático: sedación, bloqueo neuromuscular, protección da vía aérea, nutrición, fisioterapia, etc. “As feridas deben limparse de forma precoz e o máis amplamente posible, eliminando o tecido morto e todos os corpos estraños visibles e, ademais de administrar antibióticos como penicilina ou metronidazol, aplicarase una dose de gammaglobulina antitetánica”, agrega.

Respecto ao tétanos neonatal, como describe o doutor Javier Lavilla, “se un recentemente nado adquire a enfermidade nunha aldea sen posibilidade de asistencia sanitaria ten moitas posibilidades de falecer”. Se hai posibilidade de asistir a un centro sanitario, deben analizarse de forma individual as circunstancias polas que se produciu, porque poden ser moi diferentes, asegura. O obxectivo é eliminar o foco de orixe da toxina paira frear a extensión da enfermidade.