Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Entrevista

“Utilizamos actividades como o sendeirismo ou a marcha nórdica paira o tratamento de persoas con fibromialxia”

Mayte Serrat, fisioterapeuta e psicóloga no Hospital Universitario Vall d’Hebron
Por María Huidobro González 10 de Abril de 2021
Mayte Serrat fisioterapeuta psicóloga

A dor crónica, sobre todo nos músculos e articulacións, é o síntoma máis característico da fibromialxia, una enfermidade que afecta a preto do 2 % da poboación –na súa maioría mulleres – e que ten un forte impacto nas actividades da vida diaria. E é que non só é unha dor que varía en relación coa hora do día, o nivel de actividade, os cambios climáticos, a falta de soño ou a tensión. A fibromialxia, da que aínda se descoñece a causa, ocasiona moitos outros síntomas, como explican desde a Sociedade Española de Reumatoloxía (SER): cansazo, trastornos do soño, ansiedade, depresión, mala tolerancia ao esforzo, sensación de rixidez xeneralizada, sensación de inflamación mal delimitada en mans e pés, hormigueos, jaquecas, dores na menstruación, colon irritable, sequedad na boca e os ollos. Por iso, o tratamento só farmacolóxico non está a resultar. O Servizo de Reumatoloxía do Hospital Universitario Vall d’Hebron (Barcelona), grazas ao estudo ‘FIBROWALK‘ que publicou no Journal of Clinical Medicine, puido demostrar a efectividade dun tratamento multicomponente paira os pacientes con fibromialxia. Falamos coa súa investigadora principal, Mayte Serrat, que é a fisioterapeuta e psicóloga da Unidade de Experiencia en Síndromes de Sensibilización Central deste servizo.

A fibromialxia é una enfermidade caracterizada pola dor crónica. Habitualmente, como se trata esa dor?

O tratamento é moi farmacolóxico, pero xa sabemos que non é a solución. Durante anos tratouse a estas persoas con moitos fármacos, e non melloran.

Tamén paira fatígaa, trastornos do soño e outros síntomas típicos da fibromialxia?

A fibromialxia non é soa dor. Tamén son característicos os trastornos do soño, leva ansiedade, rixidez matutina… Ten outros moitos síntomas asociados. Por iso avogamos por un tratamento multidisciplinar e multidimensional, onde se deben ter en conta moitos factores, non só a dor.

En que se fundamenta este tratamento multidisciplinar?

Mantense a medicación do paciente. Pero, ademais, o tratamento inclúe educación en neurociencia da dor, terapia cognitivo conductual, mindfulness e exercicio terapéutico.

En que consiste a educación en neurociencia da dor?

Con este tipo de educación preténdese facer entender que a dor o percibe e xera o cerebro, e non por iso é psicolóxico. Así, por exemplo, si fasche un corte nun dedo, o que determina si xérache dor ou non é o teu cerebro. E una vez que entendes que a dor non é igual a dano e que o dano non é igual a dor (pódesche romper un brazo e pódeche non doer, pois nese momento o teu cerebro está envorcado noutras tarefas, como a supervivencia), podes entender que podes ter dor sen dano, que é o que pode ocorrer en persoas con fibromialxia. É dicir, poida que non haxa nada nos meus tecidos, pero iso non significa que a dor non sexa real. Sempre o é. Non llo imaxinan, nin llo inventan. Non é psicógeno.

Que se aborda na terapia cognitivo conductual?

O cambio de pensamento, a xestión de emociónelas… Pero non porque a enfermidade sexa emocional, senón porque despois de 5, 10 ou 40 anos de dor, a persoa con fibromialxia non está como debería estar. É normal que con tanto sufrimento e incomprensión social, familiar ou médica déanse outros factores asociados, como a ansiedade. E no tratamento damos as ferramentas necesarias paira aprender a xestionala mellor. Pero valerían paira calquera persoa. Porque a realidade é a que é, pero pódese pensar, sentir e vivir de forma diferente, téñase fibromialxia ou non. Tamén nesta parte do tratamento danse pautas de soño.

Como se integra o mindfulness neste tratamento?

Este tipo de meditación non ten ningunha connotación nin relixiosa nin espiritual. É una forma de adestrar a mente a estar consciente no momento presente. Con ela trátase de parar pensamentos repulsivos do tipo ‘que mal estou’, ‘sempre será igual’, ‘non sairei adiante’, ‘amoloume a vida’… e crear climas ou contextos de seguridade. O mindfulness axuda a aceptar como parte da nosa vida as emocións tanto positivas como negativas. Así, tentaremos potenciar ao máximo as positivas e en canto ás negativas xestionarémolas para que nos danen o menos posible.

E o exercicio terapéutico?

Está implícito na educación en neurociencia da dor, porque, aínda que se teña fatiga crónica ou fibromialxia, pódese facer exercicio. Non se trata de camiñar tres días á semana cinco quilómetros; ás veces, ese exercicio terapéutico non é máis que uns lixeiros movementos ou estiramentos estando en cama. O exercicio terapéutico sempre se pauta, gradúa e personaliza en función de como está o paciente fisicamente. E sempre, en todo caso, hai una exposición gradual: empézase cun mínimo que non supoña un prexuízo dos síntomas e, a partir de aí, establécese un programa co fisioterapeuta paira ir aumentando a actividade aos poucos e de maneira moi lenta tanto en duración como en intensidade. Débese facer de forma moi suave e moi progresiva paira non activar a alerta do cerebro e que, ao pensar que estás en perigo, xere síntomas paira frearche.

Este multitratamiento introduce algún cambio na alimentación?

As pautas que damos na Unidade son as da dieta mediterránea.

E hai algunha terapia en grupo?

Todo é grupal. Agora, pola pandemia, facémolo de forma virtual e máis individual. Pero, aínda así, organizámonos por grupos paira comentar as dúbidas. Pero cando é presencial, traballamos con cinco grupos dunhas 20-25 persoas durante dúas horas á semana ao longo de tres meses.

Chama a atención que este tratamento leve a cabo na natureza.

Ao principio fixemos a terapia dentro do hospital, pero despois pasamos a desenvolvela integramente ao aire libre nun parque próximo, algo que en canto se poida recuperar a presencialidad volverei facer. E engadimos empregar a natureza paira facer una intervención psicolóxica. É dicir, utilizamos actividades como o sendeirismo ou a marcha nórdica paira traballar obxectivos concretos de persoas con fibromialxia.

Marcha nórdica con fibromialxia?

A marcha nórdica que ao comezo fai una persoa con fibromialxia é camiñar 10 pasos cos bastóns e dura 30 segundos. Máis tarde xa se establece a progresión. Desde o primeiro día non imos camiñar dúas horas. Empézase cun mínimo e aos poucos vaise aumentando.

O estudo ‘FIBROWALK’ evidenciou a efectividade deste tratamento. Cales son as conclusións?

Estudamos a 272 persoas, a maioría mulleres de entre 40 e 60 anos. De forma xeral, os datos reflicten que o 70 % mellora máis dun 30 % en todas as variables: dor, fatiga, ansiedade, depresión, kinesiofobia (medo ao movemento) e calidade de vida. Ademais, un 8 % chegou a mellorar máis dun 70 %. E dentro do segundo estudo virtual que se publicará pronto recollemos o seguimento que fixemos a case 200 persoas aos nove meses de acabar a terapia, onde as mellorías empeoraban un pouco, pero os resultados de todas as variables seguían sendo clinicamente significativos.

É un modelo de tratamento exportable a outras zonas e contornas?

Está activo en catro centros de atención primaria da zona e a nosa idea é amplialo a todos. Somos unidade hospitalaria, pero creemos que este tipo de abordaxe deberíase facer en atención primaria, como primeiro paso de intervención e para que todo o mundo puidese acceder. Tamén estamos a deseñar a estratexia paira podelo implementar en centros de atención primaria referencia de zona e saír dela paira quen puidese estar interesado.

Que profesionais sanitarios son necesarios paira levar adiante este tratamento paira a fibromialxia?

Paira facer esta terapia necesítanse coñecementos de fisioterapia e de psicoloxía. A vantaxe é que eu son o equipo multidisciplinar da terapia multicomponente, pois son fisioterapeuta e psicóloga. Pero na Unidade está a reumatóloga, que fai o seguimento farmacolóxico e o diagnóstico da fibromialxia; o médico de medicamento interno, que fai o diagnóstico de fatiga crónica; a enfermeira; e a psicóloga que fai terapia de forma individual. No estudo facemos referencia a esta limitación. É dicir, faltaría ver os resultados e si continúa tendo a mesma efectividade, se a terapia levásena dúas persoas diferentes.